| 13. Dalay Lama, Thubten Gyatso ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ | |
|---|---|
| Dalay Lama | |
 | |
| 13. Dalay Lama | |
| Hüküm süresi | 31 Temmuz 1879 - 17 Aralık 1933 |
| Önce gelen | 12. Dalay Lama, Trinley Gyatso |
| Sonra gelen | 14. Dalay Lama, Tenzin Gyatso |
| Doğum | 1876 Thakpo Langdun, Ü-Tsang, Tibet |
| Ölüm | 17 Aralık 1933 Lhasa, Tibet |
| Dini | Budizm |
| İmza |  |
Ngawang Lobsang Thupten Gyatso Jigdral Chokley Namgyal, doğum ismiyle Thubten Gyatso (Tibetçe: ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་, Wylie: Thub Bstan Rgya Mtsho) (12 Şubat 1876 - 17 Aralık 1933) Tibet'in dinî lideri 13. Dalay Lama idi. Qing Hanedanlığının çöküşü sırasında çalkantılı bir dönemde Dalay Lama oldu. "On Üçüncü Büyük" olarak; Tibet'in ulusal bağımsızlığını ilan etmesi, reform ve modernleşme girişimleriyle tanınır.
1878 yılında Dalay Lama'nın reerkarnasyon'u olarak ilan edilerek Ngawang Lobsang Thupten Gyatso Jigdral Chokley Namgyal adını aldı. 1879 yılında Potala Sarayında taç giydi, ancak 1895 yılına kadar siyasi gücü eline almadı.
Thubten Gyatso entelektüel bir reformist ve yetenekli bir potilikacıydı. Büyük Britanya'nın Tibet'i işgaline karşıydı, manastır yaşamını güçlendirmiş elinde güç bulunduran keşişlerin yetkilerini almıştır.
Erken yaşamı
13. Dalay Lama, Haziran 1876'da, Samye Manastırının yakınındaki, Lhasa'nın bir günlük araba yolculuğu kadar güneybatısındaki Thakpo Langdun köyünde, Kunga Rinchen ve Lobsang Dolma adlı bir köylü çiftinin oğlu olarak doğmuştur.
Younghusband seferi
1903'te, Hindistan Genel Valisi George Curzon'un isteği üzerine Britanya, Tibet'e bir sefer düzenleyerek diplomatik ilişkiler kurmak ve Rus İmparatorluğu'nun bölgedeki emellerine karşı koymak amacıyla Tibet Hudut Komisyonunu kurdu. Tibet Hudut Komisyonunun uğurlaması üzerine Albay Francis Younghusband önderliğinde Britanya Ordusu Tibet'e doğru yola çıktı. Ağustos 1904'te Lhasa'ya giren İngiliz Ordusu, Dalay Lama'nın Dış Moğolistan'ın başkenti Urga'ya (günümüz Ulan Batur) kaçtığını öğrendi. Başta Tibetliler ve İngilizleri karşılayan Amban, Dalay Lama'nın yokluğunda kendilerinin müzakerede bulunma yetkilerinin olmadığını söyleseler de, Ağustos ayının ilerlemesiyle Younghusband antlaşma şartlarını kabul etmesi için baskı kurduğu Dalay Lama'nın vekiline ve Tsongdu'ya (Tibet meclisine) 7 Eylül 1904'te, kendisi tarafından yazılan, sonrasında Lhasa Sözleşmesi olarak bilinecek bir antlaşmayı imzalattı. Kendi zorlaması üzerine antlaşma, Potala Sarayında tekrar imzalandı.
Antlaşmaya göre Tibet, İngilizlere 7,500,000 rupilik bir tazminat ödeyene kadar Çumbi Vadisi İngilizler tarafından işgal edilecek, Britanyalı tüccarların Gyantse'de ticaret yapmalarına izin verilecek ve Tibet'in başka bir dış güç ile ilişkileri olmayacaktı. Tazminat daha sonra üçte iki miktarında azaltıldı.
Sürgünde Dalay Lama, Urga'dan ayrıldıktan sonra Xining'deki Kumbum Manastırında kaldı. Daha sonra Wutai Shan'a gitti. Burada bulunduğu sırada birçok batılı sefir kendisini ziyarete geldi. Dalay Lama, uluslararası bağlarını güçlendirerek ülkesini Çin hakimiyetinden kurtarmak için çalıştı.
Haziran 1908'de, Türkistan'dan Pekin'e yaptığı yolculuk sırasında, o sıralar Rus ordusunda bir albay olan meşhur Finlandiyalı mareşal Carl Gustaf Emil Mannerheim; Wutai Shan'da Dalay Lama Thubten Gyatso ile tanıştı ve Dalay Lama'ya bir Browning altıpatları hediye ederek, silahı nasıl tekrar dolduracağını öğretti.
1908'de, Dalay Lama, İmparator Guangxu ve Valide İmparatoriçe Cixi ile görüştü. İmparator Tibet'in Çin'e olan tebaalığı üzerinde durmaya çalıştı, ancak Dalay Lama İmparator'un önünde secde etmeyi reddetti. Dalay Lama 1908'in sonuna kadar Pekin'de kaldı ve bu süre zarfı içerisinde hem Guangxu hem de Cixi öldü. Yeni İmparator, babası Prens Chun'un vekâlet ettiği Xuantong oldu.
Dalay Lama 1908'de Tibet'e döndü ve hükûmeti tanzim etmeye girişti. Ancak Çing, 1910'da Tibet'e bir sefer düzenledi ve Dalay Lama Hindistan'a kaçmak zorunda kaldı.
Siyasi otoriteyi üstlenmesi
1911'de, önce Wuchang'da, daha sonra ise Çin genelinde Çing İmparatorluğuna karşı bir devrim patlak verdi. Çing Hanedanı çökerek, son imparator Xuantong tahttan çekildi ve 1912'de Çin Cumhuriyeti ilan edildi.
Çin'in kalbinde ortaya çıkan bu kargaşayı fırsat bilen yerli milliyetçiler, Çin güçlerini Tibet'ten defettiler ve 4 Nisan 1912'de Tibet'in bağımsızlığını ilan ettiler. Ocak 1913'te Thubten Gyatso, sürgünde kaldığı Darjeeling'den Lhasa'ya döndü.
13. Dalay Lama, Tibet'te çok kapsamlı bir modernizasyon çabası başlattı. Tibet bayrağı standartlaştırılarak günümüzdeki hâlini aldı. İlk banknotların ve posta pullarının basımı gerçekleştirildi. Millî bir vergi sistemi kuruldu. Merkezî bir ceza infaz sistemi kurularak bütün ülkede uygulamaya geçirildi ve mapushanelerdeki yaşam koşulları iyileştirildi, idam cezası tamamen kaldırıldı ve bedeni cezalar azaltıldı. Seküler bir eğitim sistemi, dinî eğitim sisteminin yanında uygulamaya geçirildi. Elektrik, motorlu taşıtlar ve telefon Tibet'e getirildi ve bir darphane ve mühimmat fabrikasından oluşan bir fabrika kompleksi Trapchi'ye kuruldu, makinelerinin enerji ihtiyacı ise kurulan hidroelektrik santralden karşılandı. Çin'e karşı mücadele edecek modern bir Tibet ordusu için de atılımlar yapıldı.
Ölüm
13. Dalay Lama, 1933'te öldü. Ölümünden sonra vekil olan Jamphel Yeshe Gyaltsen ise 1941'de yönetimden indirildi ve 1947'de işkence edilerek öldürüldü. Tibet'teki yönetim istikrarsızlığa kapıldı ve ülkedeki modernleşme yavaşladı. 1951'de, Çin İç Savaşının sonlanmasıyla Çin Halk Cumhuriyeti, Tibet'i ilhak etti.
Ayrıca bakınız
| Makale serilerinden |
| Budizm |
|---|
 |
Kaynakça
- ^ a b c d e "Short Biographies of the Previous Dalai Lamas". DalaiLama.com. 19 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2018.
- ^ Laird 2007, p.211
- ^ Liukkonen, Petri. "Baron Carl Gustav (Emil) Mannerheim". Books and Writers (kirjasto.sci.fi). Finland: Kuusankoski Public Library. 22 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Norbu, Thubten Jigme and Turnbull, Colin M. (1968). Tibet: An account of the history, the religion and the people of Tibet. Reprint: Touchstone Books. New York. 0-671-20559-5, pp. 317–318.
- ^ Laird (2006), p. 244.