Türk Dünyası

Mete Han

Mete, Çin kaynaklarındaki Modu Chanyu ile özdeşleştirilen Hun hükümdarıdır. MÖ 3. yüzyılın sonunda onlu ordu düzeni kurduğu ve bozkırda merkezî bir kağanlık topladığı anlatılır.

Türk tarih yazımı onu devlet geleneğinin başına yerleştirir. Hunların dili ve etnik bileşimi üzerine tartışma sürmektedir. Bu madde, Çin yıllığındaki siyasi figür ile Türk tarih anlatısındaki yeri birbirine yamadan anar.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Bilge Kağan

Bilge Kağan, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın hükümdarıdır. Kardeşi Kül Tigin 731’de, kendisi 734’te ölmüştür. Orhun yazıtları, dağılmanın ardından kağanlığın nasıl toparlandığını birinci ağızdan anlatır.

Yazıtlar bir sefer raporu olduğu kadar Türkçe düzyazının ilk büyük anıtıdır. Bilge Kağan’ın kültürdeki yeri, diktirdiği taşladır.

Kaynak notu. Orhun yazıtları; Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Alparslan

Alparslan, 1063-1072 arasında Büyük Selçuklu sultanıdır. 1071 Malazgirt zaferi, Anadolu’nun Türk yerleşimine açılmasının siyasi eşiği sayılır.

Sarayı Farsça yazın ve Nizâmülmülk’ün idare geleneği içindedir. Askerî sonuç, İran-İslam devlet kültürünün Anadolu’ya taşınmasıyla birlikte okunur.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Timur

Timur (1336-1405), merkezini Semerkant yapan bir hükümdardır. Seferleri geniş bir yıkım bırakmıştır. Aynı çağda Semerkant cami, medrese ve bahçelerle bir başkent olmuştur.

Timur’u yalnız komutan olarak okumak, Timurlu çini, hat ve sonraki rasathane geleneğinin zeminini görmez.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; Kültür Portalı.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Fatih

II. Mehmed (1432-1481), 1453’te Konstantinopolis’i almış ve şehri Osmanlı payitahtı olarak yeniden kurmuştur. Ayasofya camiye çevrilmiş, Sahn-ı Semân medreseleri açılmış, Yunanca ve Latince bilen âlimler saraya çağrılmıştır.

Fatih çağı bir kuşatma yılından ibaret değildir. İmparatorluk başkentinin kültür programıdır.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Babür

Hamburg’da yaşayan Bingöllü yapımcı ve yönetmen Halil Babür, bir ay içerisinde ailesinden iki yakınını kaybetmenin acısını yaşadı. Halası Fındık Babür’ün vefatının ardından bu kez amcası Niyazi Babür hayatını kaybetti.

Babür ailesi, Fındık Babür’ün vefatının ardından yaşanan yas sürerken gelen ikinci ölüm haberiyle yeniden sarsıldı. Ailenin sevilen isimlerinden Niyazi Babür’ün vefatı, başta Halil Babür olmak üzere ailesi, yakınları ve sevenlerinde üzüntüye neden oldu.

NİYAZİ BABÜR ÇİMENLİ KÖYÜNDE TOPRAĞA VERİLDİ

Niyazi Babür’ün cenazesi, memleketi Bingöl’ün Sancak beldesine bağlı Çimenli köyünde düzenlenen cenaze töreninin ardından aile mezarlığında toprağa verildi.

Cenaze törenine Bingöl’den yaklaşık 1.000 kişinin katıldığı belirtilirken, Babür ailesinin acısını paylaşmak amacıyla Hamburg’dan ve çevre kentlerden de yüzlerce kişinin aileye destek verdiği aktarıldı.

BİNGÖL VE HAMBURG’DAN TAZİYE DESTEĞİ

Bingöl’de ve Hamburg’da geniş bir çevre tarafından tanınan Babür ailesinin yakınları, akrabaları ve dostları da yaşanan kayıpların ardından aileyi yalnız bırakmadı. Cenaze ve taziye sürecinde çok sayıda kişi aileyle bir araya gelerek başsağlığı dileklerini iletti.

Bir ay içerisinde önce Fındık Babür’ün, ardından Niyazi Babür’ün hayatını kaybetmesi Babür ailesine peş peşe iki büyük acı yaşattı.

Niyazi Babür ve Fındık Babür’e Allah’tan rahmet; başta Halil Babür olmak üzere Babür ailesine, yakınlarına ve sevenlerine sabır ve başsağlığı diliyoruz.

Kaynak notu. Babürname; Türk Dil Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

İbn Sina

İbn Sina (980-1037), Buhara yakınlarında yetişmiş, eserlerini Arapça yazmış hekim ve filozoftur. el-Kanun fi’t-Tıb, yüzyıllarca tıp öğretiminin temel kitaplarından olmuştur.

Onu Türkçe eser vermiş bir müellif gibi anlatmak doğru değildir. Türk dünyası coğrafyasında yetişmiş bir bilgin olarak anılır.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Farabi

Farabi (yaklaşık 870-950), Sirderya üzerindeki Farab’da doğmuş, felsefe ve musiki eserlerini Arapça yazmıştır. Muallim-i Sânî unvanı, Aristoteles çizgisindeki yerini anlatır. Farab, bugünkü Otrar çevresindedir.

Etnik kökeni üzerine tek cümlelik bir kesinlik kurulamaz. Coğrafya ve eser dili bellidir.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Biruni

Biruni (973-yaklaşık 1050), Harezmli bir bilgindir. Astronomi, jeodezi ve Kitabü’l-Hind ile Hint kültürünü kendi gözlemiyle yazmıştır. Metinleri Arapçadır.

Harezm, Türk ve İran kültürlerinin kesiştiği bir ülkedir. Biruni’yi tek bir modern millete mal etmek, 11. yüzyılın siyasetine uymaz.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Kaşgarlı Mahmud

Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Divanü Lügati’t-Türk’ü Arapça olarak Bağdat çevresinde hazırlamıştır. Kitap, Türk boylarının söz varlığını, örnek şiirleri ve bir dünya haritasını içerir.

Türkçenin ilk büyük sözlüğü sayılır. Yazarın amacı, Türkçeyi Arapça okura tanıtmaktır.

Kaynak notu. Divanü Lügati’t-Türk; Türk Dil Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Yusuf Has Hacib

Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig’i 1069-1070’te Karahanlı Türkçesiyle yazmıştır. Eser, hükümdara devlet ve erdem üzerine bir nasihatnamedir. Balasagun ve Kaşgar çevresinin yazı dilini gösterir.

Türkçe ile yazılmış ilk uzun siyaset kitabıdır. Bir sefer anlatısı değildir.

Kaynak notu. Kutadgu Bilig; Türk Dil Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Ali Kuşçu

Ali Kuşçu, 15. yüzyılda Semerkant’ta Uluğ Bey çevresinde yetişmiş matematikçi ve astronomdur. Timurlu rasathanesinin birikimini İstanbul’a taşımış, Fatih döneminde Ayasofya medresesinde ders vermiştir. 1474’te ölmüştür.

Bilim dili Arapça ve Farsçadır. Önemi, iki başkent arasında kurduğu hattır.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Uluğ Bey

Uluğ Bey (1394-1449), Timur’un torunudur ve Semerkant’ta hükümdar-bilgin olarak anılır. Gözlemevi ve yıldız cetvelleri, çağı için yüksek bir gözlem düzenidir. 1449’da oğlunun darbesiyle öldürülmüştür.

Adı bir savaş unvanından çok bir rasathane ile kalmıştır.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Tomris

Tomris, Herodotos’un anlattığı Massaget kraliçesidir. MÖ 6. yüzyılda Pers kralı Kyros ile savaşı, klasik yazarın metninden bilinir. Massagetler Herodotos’ta bozkır halkı olarak geçer.

Türk tarih anlatısı onu bozkır hükümdarları arasına almıştır. Bu madde, Herodotos’un metnini modern bir soy kütüğüne çevirmez.

Kaynak notu. Herodotos, Tarih; Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Nene Hatun

Nene Hatun (1857-1955), 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında Erzurum Aziziye tabyası çevresindeki sivil direnişte yer almış bir halktır. Askerî rütbesi yoktur.

Erzurum savunmasının sivil yüzü olarak anılır. Adına bağlanan uzun nutuklar belgelenmiş bir metne dayanmaz. Bu sayfa nutuk uydurmaz.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Halide Edib

Halide Edib Adıvar (1884-1964), romancı ve siyasî yazardır. 1919 Sultanahmet mitinginde konuşmuş, Millî Mücadele yıllarını Ateşten Gömlek gibi romanlara taşımıştır. Sonraki yıllarda tek parti yönetimini de eleştirmiştir.

Edebiyatı, savaş yıllarının kadın tanıklığı olarak okunur. Bir cephe cetveli değildir.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Gördesli Makbule

Gördesli Makbule, Gördes yöresinden bir halktır. Millî Mücadele’de Batı Anadolu’daki yerel direnişte yer almış, 1922 Mart’ında Akhisar çevresindeki çatışmada ölmüştür.

Yaşamının ayrıntıları halk anlatısı ile resmî anmanın iç içe geçtiği bir alandadır. Bu sayfa, doğrulanamayan bir çatışma günlüğü yazmaz.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Şerife Bacı

Şerife Bacı, Kastamonu-İnebolu hattından bir kadındır. Millî Mücadele’de cepheye cephane taşırken 1921 kışında donarak öldüğü kamu kayıtlarında yer alır. İnebolu Kaymakamlığı bu anlatıyı tutar.

Ayrıntılı bir cephe raporu bu panelde yoktur. Anlatı, lojistiğin sivil omzuna bindiğini gösterir.

Kaynak notu. İnebolu Kaymakamlığı kamu kaydı; Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938), Osmanlı’nın son savaşlarından Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan siyasetin merkezindedir. Türkiye Cumhuriyeti 1923’te ilan edilmiş, 1928’de harf değişikliği yapılmıştır.

1931’de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyeti kurulmuştur. Bunlar bugünkü Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’dur. Askerî biyografi, bu kurumlar olmadan eksik kalır.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; Türk Dil Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

İsmail Gaspıralı

İsmail Gaspıralı (1851-1914), Kırımlı bir yayıncı ve eğitimcidir. Bahçesaray’da Tercüman gazetesini çıkarmış, usul-i cedid mekteplerini savunmuştur.

Dilde, fikirde, işte birlik sözü onun programının kısa adıdır. Çarlık Rusyası’ndaki Türk dilli halklara ortak bir yazı dili önermiştir.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; TÜRKSOY.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Mehmet Emin Resulzade

Mehmet Emin Resulzade (1884-1955), 1918’de kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurucu siyasetçilerindendir. Kısa ömürlü cumhuriyet, Türk dünyasında cumhuriyet fikrinin erken örneklerindendir.

Resulzade ömrünün önemli kısmını sürgünde geçirmiştir. Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez sözü onun adıyla anılır.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; TÜRKSOY.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Ahmet Cevat

Bu ad birden fazla kamu kişisine aittir. Azerbaycan’da millî marşın güftesiyle anılan şair Ahmed Cavad ile Türkiye’de dil çalışmalarıyla tanınan Ahmet Cevat Emre birbirinden ayrıdır.

Hangi kişinin kastedildiği tek kaynaktan bağlanmadan biyografi kurulmaz. Bu madde kısa ve ihtiyatlıdır.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu. Uydurma yaşam öyküsü yazılmamıştır.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Alihan Bökeyhan

Alihan Bökeyhan (1866-1937), Kazak siyasetçi ve yazardır. 1917’de kurulan Alaş Orda’nın önderleri arasında yer alır. Sovyet döneminde baskıya uğramış, 1937’de ölmüştür.

Ayrıntılı bir dava dosyası bu panelde yoktur. Madde, dönemi ve kültürdeki yerini kısa tutar.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Balkanlardan Baykal’a

Türk dilleri bugün Balkanlar’dan Baykal çevresine, Yakutistan’dan Akdeniz’e uzanan bir alanda konuşulur. Bu yayılım tek bir devletin haritası değildir.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ın yanında Rusya, Çin, İran, Balkanlar ve Orta Doğu’da da Türk dili konuşan topluluklar vardır.

Kaynak notu. Türk Devletleri Teşkilatı; TÜRKSOY.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Orhun Türkçesi

Orhun Türkçesi, 8. yüzyıl Göktürk ve Uygur yazıtlarının dilidir. Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları bu dilin en açık kamu metinleridir. Yazı, Orhun alfabesidir.

Bugünkü Türkiye Türkçesinin günlük dili değildir. Onun en eski yazılı tanıklarındandır.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu; Türk Tarih Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Çağatayca

Çağatayca, 15. yüzyıldan 19. yüzyıla Orta Asya’da yazı dili olmuş Türkçedir. Ali Şir Nevaî bu dilin klasik şairi sayılır. Babür, Babürname’yi Çağatay Türkçesiyle yazmıştır.

Osmanlı Türkçesinden ayrı bir yazı geleneğidir. Özbek yazı dilinin tarihî katmanıdır.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Kıpçakça

Kıpçakça, Deşt-i Kıpçak’ta ve Memlük coğrafyasında yazıya geçmiş bir Türkçe koludur. Codex Cumanicus, bu söz varlığının tanınmış bir tanığıdır.

Kırım, Kazan ve Kazak-Kırgız lehçeleri bu geniş kolun bugünkü devamları arasında anılır. Her birini tek lehçeye indirgemek yanıltıcıdır.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Oğuz grubu

Oğuz grubu Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesini kapsayan koldur. Ses ve ek özellikleri bu dilleri birbirine yaklaştırır.

Yazı dilleri son yüzyılda ayrı alfabeler ve ölçünlerle gelişmiştir. Konuşma yakınlığı, tek bir resmî dil demek değildir.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu; TÜRKSOY.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Ortak Türk Alfabesi

Ortak Türk Alfabesi, Türk Devletleri Teşkilatı uhdesindeki Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu’nun Latin esaslı çerçevesidir. Türk Dil Kurumu ile Uluslararası Türk Akademisi bu çalışmada yer almıştır.

Komisyon, Eylül 2024’te Bakü’de 34 harfli alfabe üzerinde uzlaştığını açıklamıştır. Bu bir öneridir. Her ülkenin kendi yazımını silmesi değildir. Uygulama, üye devletlerin kurumlarına bağlıdır.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu; Türk Devletleri Teşkilatı; Uluslararası Türk Akademisi.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Türk Devletleri Teşkilatı

Türk Devletleri Teşkilatı, 2009 Nahçıvan Antlaşması ile kurulan Türk Konseyi’nin 2021 İstanbul Zirvesi’nde aldığı addır. Üyeler Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dır.

Macaristan ve Türkmenistan gözlemcidir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 2022 Semerkant Zirvesi’nde gözlemci üye kabul edilmiştir. Sekretarya İstanbul’dadır.

Kaynak notu. Türk Devletleri Teşkilatı.

Sözlük maddesi · Konulara dön

TÜRKSOY

TÜRKSOY, 1993’te kurulan Türk Kültürü Uluslararası Teşkilatı’dır. Merkezi Ankara’dadır.

Üye ülkelerin kültür bakanlıkları üzerinden ortak kültür takvimini, Nevruz buluşmalarını ve sanatçı programlarını yürütür.

Kaynak notu. TÜRKSOY.

Sözlük maddesi · Konulara dön

TürkPA

TürkPA, Türk devletlerinin parlamentoları arasında 2008 İstanbul Antlaşması ile kurulan parlamenter asambleidir. Sekretaryası Bakü’dedir.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan kurucu üyelerdir. Özbekistan sonradan katılmıştır.

Kaynak notu. Türk Devletleri Teşkilatı.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Uluslararası Türk Akademisi

Uluslararası Türk Akademisi, 2010’da Astana’da kurulmuş bir araştırma kurumudur. Türk dili, tarihi ve kültürü üzerine yayın ve toplantılar yapar. Türk Devletleri Teşkilatı ile ilişkili bir statüsü vardır.

Bu portalın metinleri, Akademi’nin yayımlanmış bir raporu değildir. Kurumun adı, okurun başvuracağı gerçek adres olarak anılır.

Kaynak notu. Uluslararası Türk Akademisi; Türk Devletleri Teşkilatı.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Nevruz

Nevruz, 21 Mart’ta baharın gelişiyle kutlanan ortak gündür. Ateş, yeşillik, ziyaret ve ortak sofra bölgeden bölgeye değişir. TÜRKSOY bu günü Türk dünyasının kültür takviminde tutar.

Yerel adlar ve ritüeller tek bir merkezden yazılmış ayin değildir.

Kaynak notu. TÜRKSOY; Kültür Portalı.

Sözlük maddesi · Konulara dön

Cirit

Cirit, at üzerinde kısa mızrakla oynanan bir binicilik oyunudur. Erzurum başta olmak üzere Anadolu’da düğün ve bayramlarda icra edilir. Atlı oyunlar Türk dünyasında da savaş talimi köküne bağlanır.

Cirit, sahnede gösterilen bir danstan önce bir binicilik pratiğidir.

Kaynak notu. Kültür Portalı.

Sözlük maddesi · Konulara dön