Abell 2744-QSO1'in (turkuaz) derin alan James Webb Uzay Teleskobu görüntüsü, ölçek yay saniyesi cinsindendir. JD1 dizisi (hardal sarısı), benzer bir kütleçekimsel merceklenme örneğidir.
James Webb Uzay Teleskobu NIRCam tarafından elde edilen Pandora Kümesi bileşik görüntüsü.

Abell 2744-QSO1 (kısaca QSO1), uzayda neredeyse tek başına hareket eden 50 milyon Güneş kütlesine sahip bir süper kütleli kara deliktir (teknik olarak aktif galaksi çekirdeği). Yaklaşık 13 milyar yıl önce yeniden iyonlaşma döneminde, Abell 2744 galaksi kümesinin arkasında yer almaktaydı. Kara delik, yıldız kütlesi üzerinde oldukça sıkı üst sınırlar bulunan son derece küçük bir galaksiyle çevrilidir. Çevresindeki madde çoğunlukla hidrojen ile helyumdan oluşur ve yıldızların ürettiği daha ağır elementleri neredeyse hiç barındırmaz. Bu nedenle, kara deliklerin önceden var olan galaksilerdeki yıldızların birleşmesiyle meydana geldiğini savunan geleneksel teorilerin aksine, bu kara deliğin galaksiden önce oluştuğu düşünülmektedir. Bu yapısından dolayı "çıplak" kara delik olarak da adlandırılan cismi kozmolog Roberto Maiolino, "teoriler için gerçekten meydan okuyucu" sözleriyle nitelendirmiştir.

İlk kez 2023 yılında James Webb Uzay Teleskobu (JWST) tarafından UNCOVER programı kapsamında gözlemlenen QSO1, JWST'nin ilk yıllarında keşfedilen ve doğası halen tartışılan "küçük kırmızı noktalar" (little red dots) sınıfına dahildir. Heykeltıraş takımyıldızı yönündeki Pandora Kümesinin arkasında yer alan cisim, kümenin kütleçekimsel merceklenme etkisi sayesinde gökyüzünde üç ayrı görüntü olarak görülür. UHZ1'in keşfinden önce, muhtemelen QSO J0313-1806'yı geride bırakarak keşfedildiği tarihte bilinen en uzak kara delikti. Etrafındaki gaz girdabının gözlemlenmesiyle kütlesi doğrudan ölçülen ilk küçük kırmızı nokta olmuş, böylece diğer küçük kırmızı noktalar için tüm spektruma dayanılarak yapılan dolaylı kütle tahminlerinin güvenilirliğini doğrulamıştır.

QSO1, ders kitaplarında kara delikler için anlatılan geleneksel köken modeline (bir galaksi içinde yavaş ve kademeli oluşum) uymadığı doğrudan kanıtlanan ilk süper kütleli kara deliklerden biridir. Cismin oluşumuna yönelik hipotezler Büyük Patlama'nın hemen ardından yoğunluk dalgalanmalarıyla meydana gelen bir ilksel kara delik olması, yoğun bir bölgenin birkaç yüz bin yıl sonra çökmesiyle oluşan "tam anlamıyla ilksel sayılmayacak" bir gök cismi olması veya bir galaksinin merkezinde çok hızlı oluştuktan sonra çevresindeki galaksinin hızla dağılması şeklinde sıralanmaktadır.

Bu tür kuazarlar teorik olarak vaktiyle Stephen Hawking tarafından öngörülmüş olsa da bu keşif kozmoloji için hem bir açmaz hem de yeni bir fırsat sunmaktadır. Cisim ayrıca ilk kara delik tohumları ile ilk parlak kuazarlar arasındaki "kayıp halka" olarak değerlendirilmektedir. Bazı bilim insanları, bu kara deliğin Büyük Patlama'dan sonraki saniyenin ilk kesirlerinde meydana gelen ilksel tohumlardan büyüdüğünü ya da bir doğrudan çöküş kara deliği olarak meydana geldiğini düşünmektedir.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ Furtak, Lukas J; Zitrin, Adi; Weaver, John R; Atek, Hakim; Bezanson, Rachel; Labbé, Ivo; Whitaker, Katherine E; Leja, Joel; Price, Sedona H; Brammer, Gabriel B; Wang, Bingjie; Marchesini, Danilo; Pan, Richard; Dayal, Pratika; van Dokkum, Pieter; Feldmann, Robert; Fujimoto, Seiji; Franx, Marijn; Khullar, Gourav; Nelson, Erica J; Mowla, Lamiya A (11 Ağustos 2023). "UNCOVERing the extended strong lensing structures of Abell 2744 with the deepest JWST imaging". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 523 (3). ss. 4568-4582. doi:10.1093/mnras/stad1627 Özgürce erişilebilir. hdl:1887/3718994 Özgürce erişilebilir. 
  2. ^ Bergamini, Pietro; Acebron, Ana; Grillo, Claudio; Rosati, Piero; Caminha, Gabriel Bartosch; Mercurio, Amata; Vanzella, Eros; Mason, Charlotte; Treu, Tommaso; Angora, Giuseppe; Brammer, Gabriel B.; Meneghetti, Massimo; Nonino, Mario; Boyett, Kristan; Bradač, Maruša; Castellano, Marco; Fontana, Adriano; Morishita, Takahiro; Paris, Diego; Prieto-Lyon, Gonzalo; Roberts-Borsani, Guido; Roy, Namrata; Santini, Paola; Vulcani, Benedetta; Wang, Xin; Yang, Lilan (2023). "The GLASS-JWST Early Release Science Program. III. Strong-lensing Model of Abell 2744 and Its Infalling Regions". The Astrophysical Journal. 952 (1). s. 84. arXiv:2303.10210 Özgürce erişilebilir. Bibcode:2023ApJ...952...84B. doi:10.3847/1538-4357/acd643 Özgürce erişilebilir. 
  3. ^ a b Furtak, Lucas J.; ve diğerleri. (25 Temmuz 2023). "JWST UNCOVER: Extremely Red and Compact Object at zphot ≃ 7.6 Triply Imaged by A2744". The Astrophysical Journal. 952 (2). s. 142. arXiv:2212.10531 Özgürce erişilebilir. Bibcode:2023ApJ...952..142F. doi:10.3847/1538-4357/acdc9d Özgürce erişilebilir. hdl:10150/673410 Özgürce erişilebilir. 
  4. ^ a b c d e f g Wood, Charlie (12 Eylül 2025). "A Single "Naked" Black Hole Rewrites the History of the Universe". Quanta Magazine. 4 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Haziran 2026. 
  5. ^ a b Juodžbalis, Ignas; Marconcini, Cosimo; D'Eugenio, Francesco; Maiolino, Roberto; Marconi, Alessandro; Übler, Hannah; Scholtz, Jan; Ji, Xihan; Arribas, Santiago; Bennett, Jake S.; Bromm, Volker; Bunker, Andrew J.; Carniani, Stefano; Charlot, Stéphane; Cresci, Giovanni; Egami, Eiichi; Fabian, Andrew; Inayoshi, Kohei; Isobe, Yuki; Ivey, Lucy; Jones, Gareth C.; Koudmani, Sophie; Laporte, Nicolas; Liu, Boyuan; Lyu, Jianwei; Mazzolari, Giovanni; Monty, Stephanie; Parlanti, Eleonora; Pérez-González, Pablo G.; Perna, Michele; Robertson, Brant; Schneider, Raffaella; Sijacki, Debora; Tacchella, Sandro; Trinca, Alessandro; Valiante, Rosa; Volonteri, Marta; Witstok, Joris; Zhang, Saiyang (29 Ağustos 2025). "A direct black hole mass measurement in a Little Red Dot at the Epoch of Reionization". arXiv:2508.21748 Özgürce erişilebilir. 
  6. ^ Maiolino, Roberto; Uebler, Hannah; D'Eugenio, Francesco; Scholtz, Jan; Juodzbalis, Ignas; Ji, Xihan; Perna, Michele; Bromm, Volker; Dayal, Pratika; Koudmani, Sophie; Liu, Boyuan; Schneider, Raffaella; Sijacki, Debora; Valiante, Rosa; Trinca, Alessandro; Zhang, Saiyang; Volonteri, Marta; Inayoshi, Kohei; Carniani, Stefano; Nakajima, Kimihiko; Isobe, Yuki; Witstok, Joris; Jones, Gareth C.; Tacchella, Sandro; Arribas, Santiago; Bunker, Andrew; Cataldi, Elisa; Charlot, Stephane; Cresci, Giovanni; Curti, Mirko; Fabian, Andrew C.; Katz, Harley; Kumari, Nimisha; Laporte, Nicolas; Mazzolari, Giovanni; Robertson, Brant; Sun, Fengwu; Pino, Bruno Rodriguez Del; Venturi, Giacomo (29 Mayıs 2025). "A black hole in a near-pristine galaxy 700 million years after the Big Bang". arXiv:2505.22567 Özgürce erişilebilir. 
  7. ^ a b Devlin, Hannah (2 Eylül 2025). "'A paradigm change': black hole spotted that may have been created moments after big bang". The Guardian (İngilizce). Erişim tarihi: 2 Eylül 2025. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  8. ^ a b Furtak, Lukas J.; ve diğerleri. (2024). "A high black-hole-to-host mass ratio in a lensed AGN in the early Universe". Nature. 628 (8006). ss. 57-61. arXiv:2308.05735 Özgürce erişilebilir. Bibcode:2024Natur.628...57F. doi:10.1038/s41586-024-07184-8. PMID 38354833. 
  9. ^ a b Jefferson, Brandie (1 Mart 2024). "Rachel Bezanson was on a team of astronomers that detected a black hole in the early universe" (İngilizce). University of Pittsburgh. Erişim tarihi: 2 Eylül 2025. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  10. ^ Volonteri, M.; Habouzit, M.; Colpi, M. (2021). "The origins of massive black holes". Nat. Rev. Phys. Cilt 3. ss. 732-743. doi:10.1038/s42254-021-00380-z. 
  11. ^ Fan, Xiaohui; Bañados, Eduardo; Simcoe, Robert A. (2 Ağustos 2023). "Quasars and the Intergalactic Medium at Cosmic Dawn". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. Cilt 61. ss. 373-426. arXiv:2212.06907 Özgürce erişilebilir. Bibcode:2023ARA&A..61..373F. doi:10.1146/annurev-astro-052920-102455. 
Yıldız
kümeleri
Gökadalar
Kategori Kategori