| Ahameniş Hanedanı | |
|---|---|
| Hanedan | |
 | |
| Ülke | Ahameniş İmparatorluğu |
| Milliyet | Ahamenişler |
| Köken yeri | Persis (günümüzde Fars Eyaleti, İran) Pasargad |
| Kurucu | Ahameniş |
| Yıkılış | M.Ö. 330 |
| Son hükümdar | III. Darius |
| Ünvan(lar) | Kralların kralı |
Ahameniş Hanedanı (Eski Farsça: 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁𐎡𐎹 Haxāmanišyaʰ; Farsça: هخامنشی Haxâmaneši; Grekçe: Ἀχαιμενίδης Akhaimenídēs; Latince: Achaemenides), Ahameniş İmparatorluğu'nu yönetmiş antik Pers kraliyet hanedanıdır.
Ahameniş hanedanının tarihi esas olarak Herodot, Ktesias ve Ksenofon gibi Yunan tarihçileri aracılığıyla bilinir. İbrani Kitâb-ı Mukaddesi ve diğer Yahudi dini metinleri ve yerli İran kaynakları hanedandan bahsetmiştir. Herodot'a göre, Ahamenişler Pasargadae kabilesinden bir klandı ve muhtemelen Pasargad bölgesinin çevresine yerleşmişlerdi. Muhtemelen MÖ 9. yüzyılda diğer Pers kabilelerine hükmettiler. Hanedanın kurucusu kabul edilen Ahameniş (Haxāmaniš), büyük olasılıkla MÖ 7. yüzyılın sonlarında Pers kabilelerinden birinin yerel lideriydi. Onun soyundan gelen Teispes, I. Kambises ve II. Kiros aracılığıyla Pers kabileleri birleşmiş ve imparatorluğun temelleri atılmıştır.
Hanedanın kendisini tanımlamak için kullandığı ünvan "xšāyaθiya xšāyaθiyānām" (kralların kralı) ifadesidir; bu ünvan hem Pers krallarının bölgesel beyler üzerindeki üstünlüğünü hem de ilahi meşruiyet iddialarını yansıtır.
Ahamenişler etnik olarak İranî Ari kökenlidir; dilleri Eski Farsça olup Hint-İranî dil ailesine aittir. Kendisini "Arya" (soylu, özgür insan) olarak tanımlayan ilk Pers kralı I. Darius'tur.
"Ben Pers'im, Arya soyundanım, Arya diline sahibim."
Bu soy tanımı, hanedanın yalnızca etnik kimliğini değil, aynı zamanda kültürel ve dinsel bir aidiyeti de temsil eder. Ahamenişler, Medler (İran'ın kuzeyindeki diğer İranî halk) ile akraba kökene sahipti ve erken dönemlerinde onlardan politik ve kültürel etkiler almışlardır.
Hanedanın yönetimi altındaki halklar çok ulusluydu: Persler ve Medlerin yanı sıra Elamlılar, Babilliler, Lidyalılar, Mısırlılar, Fenikeliler, Yahudiler, İyonlar, Ermeniler ve Hint halkları gibi onlarca farklı etnik ve dilsel topluluk imparatorluk bünyesinde yer aldı. Bu çeşitlilik, imparatorluğun idari sistemine yansıdı; her bölge "satraplık" adı verilen eyaletler hâlinde yerel yöneticiler tarafından idare ediliyordu.
Etimoloji
Ahameniş adı, hanedanın kurucusu kabul edilen efsanevi Pers lideri Ahameniş'den (Eski Farsça: Haxāmaniš) gelir. Bu isim, Eski Farsçada iki unsurdan oluşur:
- haxā = "dost, birleştirici, iyi niyetli"
- man = "düşünce, zihin" (aynı kök Manah = "akıl, bilinç")
Birlikte anlamı: "İyi düşünceli" veya "dostça düşünen, barışçıl".
Yunanca kaynaklarda bu ad Αχαιμενίδης (Achaimenídēs) biçiminde geçer; Batı dillerine bu Yunanca formdan geçerek İngilizce Achaemenid, Türkçede ise Ahameniş biçimini almıştır.
Bu adın kendisi, hanedanın kendine ait Eski Farsça ünvanı olan Haxāmanišiya (Ahameniş soyundan) kelimesinde korunmuştur. Yazıtlarda krallar kendilerini şu şekilde tanıtır:
"Ben Darius'um, Ahameniş soyundanım."
Darius şeceresini atası olarak gördüğü Ahameniş'e kadar uzatmıştır. Ancak Ahameniş adında bir kral olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur.
Hanedan
| Kral | Saltanat | Notlar |
|---|---|---|
| Ahameniş | MÖ 730-650 | Ahameniş hanedanının kurucusu |
| Teispes | MÖ 650–625 | |
| I. Kiros | MÖ 625-580 | |
| I. Kambises | MÖ 580–559 | |
| II. Kiros | MÖ 559-530 | Büyük Cyrus; Ahameniş İmparatorluğu'nun kurucusu |
| II. Kambises | MÖ 530-522 | Mısır'ı, Pelisyum Muharebesi sonucunda fethetti, böylece Firavun ünvanını kazandı |
| Bardiya | MÖ 522 | Kısa saltanatı sırasında Gaumāta adında bir sahtekar olabilir. |
| I. Darius | MÖ 522-486 | Ahameniş İmparatorluğu en geniş sınırlarına ulaştı, Yunanistan'a ilk akını yaptı |
| I. Serhas | MÖ 486-465 | Başarısız Yunanistan işgalini başlattı |
| I. Artaserhas | MÖ 465-424 | |
| II. Serhas | MÖ 424 | |
| Sogdianus | MÖ 424–423 | I. Artaserhas'ın gayrimeşru oğlu |
| II. Darius | MÖ 423-404 | |
| II. Artaserhas | MÖ 404–358 | |
| III. Artaserhas | MÖ 358-338 | |
| IV. Artaserhas | MÖ 338-336 | |
| III. Darius | MÖ 336-330 | Büyük İskender'e yenildi, Yunanlar Ahameniş'i fethetti. |
| V. Artaserhas | MÖ 330-329 | Büyük İskender'e karşı direnişe öncülük etmeye çalıştı, yakalanıp idam edildi |
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ Encyclopaedia Iranica, “Achaemenid Dynasty”, çevrimiçi sürüm, erişim tarihi: 6 Kasım 2025.
- ^ Amélie Kuhrt, The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period, Routledge, 2007, ss. 47–49.
- ^ Maria Brosius, The Persians: An Introduction, Routledge, 2006, ss. 10–13.
- ^ Pierre Briant, From Cyrus to Alexander, ss. 95–102.
- ^ Encyclopaedia Iranica, “Achaemenes (Haxāmaniš)”, çevrimiçi sürüm, erişim tarihi: 6 Kasım 2025.
- ^ Rüdiger Schmitt, “Old Persian Onomastics”, Encyclopaedia Iranica, 2011.
- ^ Pierre Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, Eisenbrauns, 2002, s. 17.
- ^ "ACHAEMENID DYNASTY – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. 6 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2020.
- Genel
- Kuhrt, Amélie; Sancisi-Weerdenburg, Helen (2006). "Achaemenids". Salazar, Christine F.; Landfester, Manfred; Gentry, Francis G. (Ed.). Brill’s New Pauly. Brill Online.