Arān, Ardān Albanya | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 252-636 | ||||||||||
 Kafkasya haritası, 387-591 | ||||||||||
| Tür | Sasani İmparatorluğu'nun bir eyaleti (büyük ölçüde özerk vasal prensliği). | |||||||||
| Başkent | Kebele (488-636) Partav (488-636) | |||||||||
| Yaygın dil(ler) | Albanca, Ermenice, Partça, Orta Farsça | |||||||||
| Resmî din | Hristiyanlık, Zerdüştçülük | |||||||||
| Hükûmet | Monarşi | |||||||||
| Tarihî dönem | Geç Antik Çağ | |||||||||
| ||||||||||
|
| Azerbaycan tarihi |
|---|
 |
Kafkasya Albanyası (Orta Farsça ve Partça : 𐭀𐭓𐭃𐭀𐭍, ardān, Ermenice : Ałuank), 252'den 636'ya kadar Sasani İmparatorluğu'nun egemenliği altında olan, Batı Asya'da Kafkasya bölgesinde bir krallıktır. Kafkasya Albanyası, Avrupa'da bulunan Arnavutluk ile karıştırılmamalıdır. Yer adı, Ermeniceyi yanlış çeviren Yunan kaynaklarından türetilmiştir.
Tarih
252/3 yılında Albanya, İberya ve Ermenistan ile birlikte Sasani kralı I. Şâpûr (h. 240-270). Albanya monarşisini korudu, ancak kralın gerçek bir gücü yoktu ve sivil, dini ve askeri yetkinin çoğu bölgenin Sasani marzbanı ("Margraf"). 297'de Nisibis Barış Antlaşması, İberya üzerindeki Roma himayesinin yeniden kurulmasını öngördü, ancak Albanya Sasani İmparatorluğu'nun ayrılmaz bir parçası olarak kaldı. 4. yüzyılın ortalarında Albanya kralı Urnayr, Ermenistan'a geldi ve Aziz Krikor tarafından vaftiz edildi, ancak Hristiyanlık Albanya'da yavaş yayıldı ve Albanya kralı Sasanilere sadık kaldı. Ermenistan'ın Bizans ve İran arasında bölünmesinden (387) sonra, Albanya, Sasani yardımıyla, Artsakh ve Utik dahil olmak üzere Kura nehrinin sağ kıyısının tamamını Aras nehrine kadar Ermenistan'dan ele geçirmeyi başardı.
Sasani kralı II. Yezdicerd, imparatorluğundaki tüm Hristiyanların Mazdaizm'e geçmesini emreden bir ferman yayınladı; Hristiyanların yakın zamanda Hristiyanlığı benimsemiş olan Roma İmparatorluğu ile ittifak kurabileceğinden korkuyordu. Bu durum, Albanyalıların yanı sıra Ermeniler ve İberlerin de isyanına yol açtı. Ancak II. Yazdegerd'in akrabası olan Albanya kralı Vache, Sasani İmparatorluğu'nun resmi dinine geçti, ancak kısa süre sonra tekrar Hristiyanlığa döndü. 5. yüzyılın ortalarında, Sasani kralı I. Peroz'un emriyle Vache, Utik'te önce Perozabad, daha sonra Partaw ve Berde olarak adlandırılan şehri inşa etti ve burayı Albanya'nın başkenti yaptı. Albanya Katolikosunun merkezi de Partaw'a taşındı, aynı şekilde marzban da. Vache'nin ölümünden sonra Albanya otuz yıl boyunca kralsız kaldı. Sasaniler'den Belâş, Yazdegerd'in oğlu ve önceki kral Vache'nin kardeşi Vachagan'ı Albanya kralı yaparak Albanya monarşisini yeniden kurdu.
5. yüzyılın sonuna doğru, Albanya'nın eski yönetici hanedanı, Sasani soyundan geldiğini iddia eden Parthia Mihranî ailesinin prensleri tarafından değiştirildi. "Arranşah" (yani Albanya'nın Farsça adı olan Arran şahı) unvanını aldılar. Yönetici hanedan, Sasanilerin uzak bir akrabası olan kurucusu Mihran'ın adını aldı. Mihranî hanedanı, 821-2'ye kadar Müslüman egemenliği altında varlığını sürdürdü.
MS 6. yüzyılın sonları ile 7. yüzyılın başlarında Albanya toprakları, Sasani İranı, Bizans ve Hazar Kağanlığı arasında savaşların yaşandığı bir arena haline geldi; son ikisi çok sık müttefik olarak hareket ediyordu. Üçüncü Göktürk-Sasani Savaşı sırasında Hazarlar Albanya'yı işgal etti ve liderleri Ziebel, kendisini Albanya'nın lordu ilan ederek, tüccarlardan ve Kura ve Aras nehirlerinin balıkçılarından "Pers Krallığı'nın arazi ölçümüne uygun" bir vergi aldı. Albanya kralları, bölgesel güçlere haraç ödeyerek yönetimlerini sürdürdüler. Albanya daha sonra Müslümanların İran'ı fethi sırasında Araplar tarafından fethedildi.
Siyaset ve örgütlenme
Albanya kralı, Sasani İmparatorluğu'nun bir vasalıydı, ancak monarşi çok fazla kontrol uygulamıyordu. Kral, sivil, dini ve askerî güçte gerçek otoriteye sahip olan marzbana karşı sorumluydu. Eyaletin başkenti, 5. ve 6. yüzyıllarda sikke bastıkları P'artaw'dı (Parthia ile hiçbir bağlantısı yok). Albanya sarayı muhtemelen Part İran'ından alıntılarla Ermeni sarayına göre modellenmişti. Albanya'da ayrıca Sasani'deki wuzurg framandar'ın (başbakan) eşdeğeri bir makam da vardı, ancak rolü bilinmiyor, ancak Sasani Ermenistanı'ında olduğu gibi, marzbana bağlı olması muhtemeldir.
Şehirler ve kaleler
P'artaw 448 yılında başkent olarak kuruldu. Fîrûz şehri yeniden inşa ettiğinde daha sonra Perozabad olarak adlandırıldı. Şehir, I. Kubâd şehri tahkim edip Perozkavad ("muzaffer Kubâd") olarak adlandırdığında bir isim değişikliğine daha uğradı. Bu dönemde P'artaw oldukça müreffeh ve 5. yüzyılda güçlü bir kale idi. Eski başkent Kabala hala bir miktar önemini koruyordu ve daha sonra bir piskoposluk merkezi haline geldi. Kazılar, muhtemelen 5. veya 6. yüzyıllara ait bir kale ve surlar ortaya çıkardı. Uti'de bulunan ancak İberya'ya yakın bir şehir olan Xalxal, Albanya krallarının kışlık ikametgâhı oldu. Yine Uti'de bulunan Diwatakan ise yazlık ikametgâh oldu.
II. Yezdicerd, I. Kubâd ve I. Hüsrev gibi Sasani kralları da Kafkasya ve Hazar kıyı şeridinde birçok kale inşa ettirdiler; bunların en ünlüsü Derbent'teki (günümüz Dağıstan, Kuzey Kafkasya) kaledir. Movses Kalantuaci, "Pers kralları tarafından büyük masraflarla inşa edilen muhteşem duvarlardan" bahseder.
Kaynakça
- Özel
- ^ Benjamin W. Fortson, "Indo-European Language and Culture: An Introduction", John Wiley and Sons, 2009. pg 242: " Middle Persian was the official language of the Sassanian dynasty"
- ^ Shnirelman, V.A.(2001), 'The value of the Past: Myths, Identity and Politics in Transcaucasia', Osaka: National Museum of Ethnology. pp 79: "Yet, even at the time of Caucasian Albania and later on, as well, the region was greatly affected by Iran and Persian enjoyed even more success than the Albanian language".
- ^ a b c d e f g Chaumont 1985, ss. 806-810.
- ^ Wiesehöfer 2001, ss. 184.
- ^ Bais, Marco. Albania Caucasica: Ethnos, Storia, Territorio Attraverso Le Fonti Greche, Latine E Armene. Mimesis, 2001.
- ^ Dudwick, Nora. “The Case of the Caucasian Albanians: Ethnohistory and Ethnic Politics.” Cahiers Du Monde Russe et Soviétique, vol. 31, no. 2/3, 1990, ss. 377-83. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/20170734 7 Ekim 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
- ^ "Movses Kalankatuatsi. History of Albania. Book 1, Chapter XV". 7 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2026.
- ^ "Movses Kalankatuatsi. History of Albania. Book 2, Chapter VI". 17 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2026.
- ^ Encyclopedia Iranica. C. E. Bosworth. Arran
- ^ "Moses Kalankatuatsi. History of the country of Aluank. Chapter XVII. About the tribe of Mihran, hailing from the family of Khosrow the Sassanian, who became the ruler of the country of Aluank". 17 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2026.
- ^ The Cambridge history of Iran. 1991. 0-521-20093-8
- ^ An Introduction to the History of the Turkic Peoples by Peter B. Golden. Otto Harrasowitz (1992), 3-447-03274-X (retrieved 8 June 2006), s. 385-386.
- ^ Gadjiev 2017, s. 124.
- Genel
- Chaumont, M. L. (1985). "Albania". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 8. ss. 806-810.
- Gadjiev, Murtazali (2017). "Construction Activities of Kavād I in Caucasian Albania"
. Iran and the Caucasus. Brill. 21 (2): 121-131. doi:10.1163/1573384X-20170202. - Gadjiev, Murtazali (2020). "The Chronology of the Arsacid Albanians"
. Gorgias Press: 29-35. - Toumanoff, C. (1986). "Arsacids vii. The Arsacid dynasty of Armenia". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 5. ss. 543-546.
- Wiesehöfer, Josef (2001). Ancient Persia. Azodi, Azizeh tarafından çevrildi. I.B. Tauris. ISBN 978-1-86064-675-1.