Amoriler (Sümerce: 𒈥𒌅 MAR.TU; Akadca: Amurrūm veya Tidnum; Mısırca: Amar; İbranice: אמורי ʼĔmōrī; Antik Yunanca: Ἀμορραῖοι), Batı Mezopotamya'da ortaya çıkan, Kuzeybatı Sami dilleri konuşan eski bir Tunç Çağı halkıydılar. İlk olarak MÖ 2500 civarında Sümer kayıtlarında ortaya çıkan bu uygarlık, MÖ 21. yüzyıldan MÖ 16. yüzyılın başlarına kadar Levant ve Mezopotamya'nın büyük bir bölümünü ve Mısır'ın bazı kısımlarını yöneterek genişlemiştir.
Amoriler, İsin, Kurda, Larsa, Mari ve Ebla gibi çeşitli yerlerde birçok şehir devleti kurdular ve daha sonra Babil'i ve Eski Babil İmparatorluğu'nu kurdular. Ayrıca, Nil Deltası'ndaki İkinci Ara Dönem'in parçalı döneminde, Yakbim Sekaenre gibi Amori isimleri taşıyan hükümdarlarla karakterize edilen ve muhtemelen daha sonraki Hiksosların bir parçası olan Mısır'ın On Dördüncü Hanedanlığı'nı kurdular.
Akadca ve Sümerce metinlerde geçen "Amurru" terimi, Amorileri, onların başlıca tanrılarını ve Amori krallığını ifade eder. Amoriler, Tevrat'ta, Yeşu önderliğindeki Kenan'ın fethinin öncesinde ve sonrasında Kenan topraklarının sakinleri olarak anılır.
Tarihçe
Üçüncü Ur Hanedanı'nın son dönemleri boyunca, göçebe Amorilerden korunmak amacıyla Shu-Sin gibi kralların Dicle'den Fırat'a giden 270 km uzunluğunda duvarlar inşa etmek zorunda kaldıkları bilinmektedir. Amorilerin kökensel olarak sürü güden ve şefliklerde yaşayan göçebe kabileler olduğu düşünülmektedir. Bu dönemin Akad edebiyatının bir kısmı, Amorilerden aşağı bir şekilde bahsederek, Mezopotamya'nın Akad ve Sümer sakinlerinin Amorilerin göçebe ve ilkel yaşam tarzlarına iğrenme duyduklarını ima etmekedir.
Aslen M.Ö. 1894'te kuruluşunda küçük bir devlet olan Babil, kısa bir süre için de olsa M.Ö. 18. yüzyıl Hammurabi döneminde, antik dünyadaki en büyük güç haline geldi ve o zamandan beri Güney Mezopotamya Babil olarak tanınmaya başlandı. Bölgenin kuzeyi ise çok daha sonra Asurya'ya dönüşmüştür.
Kuzey Mezopotamya'da Amori hakimiyeti, Amorilerin ve Amori egemenliğindeki Babillilerin Puzur-Sin ve Kral Adasi'ye karşı M.Ö. 1740 ve 1735 yılları arasında yenilmesi ve Asurya'dan kovulması ile sona erdi. Amoriler, bir kez daha küçük ve zayıf bir Babil kurmuş olmalarına rağmen, Hititler tarafından MÖ 1595 dolaylarında ele geçirildiler. İlerleyen zamanlarda tarihten kaybolan halkın yerini Kassitler ve Aramiler gibi yeni halklar aldı.
Kaynakça
- ^ "Amorite (people)". Encyclopædia Britannica online. Encyclopædia Britannica Inc. 18 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Kasım 2012.
- ^ Burke, Aaron A. (2019). "Amorites in the Eastern Nile Delta: The Identity of Asiatics at Avaris during the Early Middle Kingdom". Bietak, Manfred; Prell, Silvia (Ed.). The Enigma of the Hyksos. Harrassowitz. ss. 67-91. ISBN 978-3-447-11332-8.
- ^ Bietak, Manfred (2019). "The Spiritual Roots of the Hyksos Elite: An Analysis of Their Sacred Architecture, Part I". Bietak, Manfred; Prell, Silvia (Ed.). The Enigma of the Hyksos. Harrassowitz. ss. 47-67. ISBN 978-3-447-11332-8.
- ^ Van Seters, John, "The Terms 'Amorite' and 'Hittite' in the Old Testament", Vetus Testamentum, vol. 22, no. 1, pp. 64–81, 1972
- ^ William H. Stiebing Jr. Ancient Near Eastern History And Culture Longman: New York, 2003: 79
- ^ Önceki cümlelerden bir veya daha fazlası artık kamu malı olan bir yayından alınan metni içeriyor: Chisholm, Hugh, (Ed.) (1911). "Amorites". Encyclopædia Britannica. 1 (11. bas.). Cambridge University Press. s. 876.
Dış bağlantılar
- Yahudi Ansiklopedisinde Amoriler 7 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
