Arabistanlı Lawrence
Lawrence of Arabia
upright=200px
YönetmenDavid Lean
SenaristlerRobert Bolt
Michael Wilson
ÖyküBilgeliğin Yedi Sütunu
YapımcıSam Spiegel
BaşrollerPeter O'Toole
Omar Sharif
Alec Guinness
Anthony Quinn
Jack Hawkins
José Ferrer
Anthony Quayle
Claude Rains
Görüntü yönetmeni
Freddie Young
BesteciMaurice Jarre
Dağıtım şirketi
Columbia Pictures
Çıkış tarihleri
10 Aralık, 1962 (Birleşik Krallık)
16 Aralık, 1962 (ABD)
Süre216 dk.

Arabistanlı Lawrence (Özgün adı: Lawrence of Arabia), 1962 yapımı Oscarlı filmdir. T. E. Lawrence'ın Bilgeliğin Yedi Sütunu kitabından uyarlanmıştır. Filmin yönetmenliğini David Lean, yapımcılığını Sam Spiegel yapmıştır. Başrolünde Peter O'Toole vardır. Ömer Şerif ve Alec Guinness filmde rol almıştır. Amerikan Film Enstitüsü'nün hazırladığı AFI's 100 Yılı... 100 Film listesinde 1998'de beşinci, 2007'de yedinci sırada yer almaktadır. Ayrıca Peter O'Toole'un Arabistanlı Lawrence rolünde gösterdiği Premiere Magazine'in Tüm zamanların en iyi 100 performansı listesinin ilk sırasındadır.

Arabistanlı Lawrence, 1991 yılında Kongre Kütüphanesi tarafından kültürel, tarihi ve estetik olarak önemli filmler arasına seçilerek ABD Ulusal Film Arşivi'nde muhafaza edilmesine karar verilmiştir.

1962 posteri

Filmin Türkiye'de gösterimi 1962'de yasaklandı. Türkiye'nin ilk özel televizyon kanalı olan Star TV, Türkiye'de ilk kez 1990 yılında Türkçe dublajlı olarak yayınladı.

Konusu

İngiliz Lawrence hem bir bilim insanı ve hem de İngiliz devleti için çalışan bir ajandır. Bu çift kimlikli hayatı ona ajanlık hayatında büyük kolaylıklar sağlamaktadır.Bu özelliğini çok iyi bilen İngiliz İstihbarat Müdürlüğü Lawrence'ı uzman olduğu Arapların yanına gönderir. Bedeviler, Lawrence'ın ve İngilizlerin Osmanlı'ya karşı savaşma teklifini hemen kabul edecek ve aldığı desteğe sımsıkı sarılacaktır. Amacı Osmanlı'dan hoşnut olmayan aşiretleri de kendi safına çekerek Osmanlı askerlerine saldırmaktır. Amacına ulaşsa da Lawrence, savaştan sonra Araplara verdiği tek bir Arap devleti sözünü tutmadığını ve bunun yerine onlarca Arap devletinin kurulduğunu görecek, Ait olduğu İngilizlerin, Arapları nasıl kandırdığını ve kendi amacı için kullandıktan sonra nasıl onları bölüp kaderine terk ettiğini görecektir.

Özeti

Film, 1935 yılında T. E. Lawrence'ın Dorset'te bir motosiklet kazası geçirip hayatını kaybetmesiyle başlar. St. Paul Katedrali'nde düzenlenen anma töreninde, Britanya'nın önde gelen isimlerinden bazılarının onu yeterince tanımadığı veya ondan hoşlanmadığı anlaşılır. Buna rağmen bazıları, onun arkasından olumlu bir şekilde konuşur. Daha sonra film, zamanda geriye giderek Lawrence'ın askerî ve siyasi kariyerini perdeye yansıtır.

I. Dünya Savaşı sırasında Lawrence; Britanya Ordusu'nda görev yapan, cüretkârlığı ve iyi eğitimiyle dikkat çeken, ancak çevresine uyum sağlayamayan bir teğmendir. Arap Bürosu'ndan Bay Dryden, onu Türklere karşı yürüttüğü isyanda Prens Faysal'a danışmanlık yapan Albay Harry Brighton ile görüşmesi için gönderir. Kahire'den bedevi rehberiyle yola çıkan Lawrence, rehberinin Şerif Ali bin el-Hariş tarafından onun kuyusundan su içtiği gerekçesiyle öldürülmesi karşısında öfkeye kapılır. Ali'yi barbarlıkla suçlayan Lawrence, onun Faysal'ın danışmanı olduğunu öğrenince şaşkınlığa uğrar.

İngilizler ile Araplar arasındaki ilişkiler gergindir. İngilizler Araplara silah sağlamaktadırlar; ancak Faysal'ı bağımsız bir askerî güç hâline getirebilecek topçu birliklerini vermeyi reddederler. Harry Brighton ile Lawrence'ı çadırına kabul eden Faysal, Lawrence'ın Kur'an hakkındaki bilgisi ve Britanya'nın Arabistan'daki çıkarları konusunda dürüst davranmasından etkilenir.

Lawrence, Brighton'ın emirlerine karşı gelerek Faysal'ı, ikmal hatlarını güçlendirmek amacıyla Akabe Limanı'na sürpriz bir saldırı düzenlemeye ikna eder. Şerif Ali buna karşı çıkar; çünkü Akabe, karadan gelebilecek saldırılara karşı Nefud Çölü ve bölgedeki Türk otoritesini temsil eden, Huveytat kabilesinin lideri Avde Ebu Tayi tarafından korunmaktadır. Buna rağmen Faysal, Lawrence'ın emrine yalnızca elli adam verir. Lawrence ise Davud ve Farrac adlı iki yetim genci yardımcıları olarak yanına alır.

Akabe'ye doğru ilerlerken Lawrence, çölde geride kalan Kasım'ı kurtarmak için geri dönerek Şerif Ali ve Faysal'ın adamlarının saygısını kazanır. Minnettar olan Araplar, ertesi sabah Lawrence'a geleneksel beyaz kıyafetler giydirirler. Lawrence, Akabe'de ele geçirilecek Türk altınlarını vaat ederek Avde Ebu Tayi'yi taraf değiştirmeye ikna eder. Ancak yolculuk sırasında, Faysal'ın adamlarından biri ile Avde'nin adamlarından biri arasında kavga çıkar ve Avde'nin adamı öldürülür. Bunun üzerine Lawrence, kabileler arasında çıkabilecek bir çatışmayı önlemek için katili kendisinin öldüreceğini ilan eder. Katilin Kasım olduğunu öğrenince şoka uğrayan Lawrence, onu idam etmek zorunda kalır ve bu durum kendisini derinden sarsar.

Lawrence ile Avde, Akabe'yi ele geçirirler; ancak vaat edilen altınlar ortada yoktur. Avde'yi yatıştırmak için Lawrence, Kahire'deki üstlerinden altın para talep etmeyi kabul eder. Dönüş yolculuğu sırasında yardımcısı Davud, batak kuma saplanarak hayatını kaybeder. Kahire'de Lawrence, Arap kıyafetleri giymesi ve diğer yardımcısı Farrac'a bir Britanya subayıyla aynı saygının gösterilmesi konusunda ısrar etmesi nedeniyle Britanyalı subayları şaşkına çevirir. General Edmund Allenby, Lawrence'ı binbaşılığa terfi ettirir ve Araplara silah ile para desteği sağlar. Lawrence, Allenby'ye Britanyalıların Arabistan'a hâkim olmak istediği yönündeki Arap iddialarının doğru olup olmadığını sorar ve Faysal'ın ordusu için topçu desteği talep eder. Allenby ise her iki konuda da ona yalan söyler.

Lawrence, Türklere karşı bir gerilla savaşı başlatır. Onlara ait bir treni patlatıp mallarını ganimet olarak alırlar. Bu sırada Amerikalı gazeteci Jackson Bentley, Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa katılımını teşvik etmek amacıyla savaşın "daha macera dolu yönlerini" öne çıkarmaya çalışır ve böylece Amerikan basını Lawrence'ın başarılarını romantize ederek onu ünlü hâline getirir. Ali, Lawrence'a yavaş hareket etmesini öğütler; ancak Lawrence bu uyarıyı dikkate almaz. Bir baskın sırasında Farrac yaralanır ve Lawrence, Türklerin esirlerine işkence ettiğini bildiği için onu bu akıbete uğramaktan kurtarmak amacıyla öldürür.

Lawrence ile Şerif Ali, Dera'ya giderler. İkili Dera'yı keşif amacıyla incelerken Türkler, Lawrence'ın teni ve mavi gözlerinden dolayı Arap olmadığını düşünerek onu esir alırlar. Türk Beyi; onun soyulmasını, aşağılayıcı bakışlara maruz bırakılmasını, hırpalanmasını ve dövülmesini emreder. İşkenceden sonra onu bırakırlar. Lawrence ile Ali tekrar buluşur. Ancak yaşadığı bu deneyim Lawrence'ı derinden sarsar.

Dryden, Lawrence'a Orta Doğu'nun Britanya ile Fransa arasında paylaşılmasını öngören Sykes–Picot Anlaşması hakkında bilgi verir. Allenby, Şam'a yönelik "büyük taarruzu" desteklemek üzere Lawrence'ı Arabistan'a dönmeye ikna etmeye çalışır. Lawrence kendisini ihanete uğramış hisseder, ancak emre uyar. Arapların bağımsızlığıyla pek ilgilenmeyen kişilerden oluşan bir ordu toplar. Lawrence, Arapların Şam'ı İngilizlerden önce ele geçirmesi hâlinde bağımsız bir Arap devleti talep edebileceklerini umar.

Şam yolunda Lawrence'ın ordusu, kısa süre önce Tefes halkını katletmiş olan ve geri çekilen bir Türk askerî birliğini fark eder. Lawrence'ın adamlarından biri Tefeslidir ve esir alınmamasını ister. Ali, Şam'a doğru ilerlemekte ısrar eder; ancak bu adam tek başına saldırıya geçer ve öldürülür. Bunun üzerine Lawrence savaş narasını atar ve Araplar Türk askerlerini katleder.

Araplar, Şam'a Britanyalılardan önce ulaşırlar. Lawrence, kenti Britanyalıların desteği olmadan yönetmelerini tavsiye eder; ancak kabileler sürekli kendi aralarında çekişir, kamu hizmetleri çöker ve personel yetersizliği yaşayan hastaneler güçlükle hizmet verebilir. Faysal ise Britanya'nın desteği karşılığında Lawrence'ın bağımsız bir Arap devleti kurma hayalinden vazgeçer.

Lawrence, Britanya Ordusu'na geri döner. Britanyalılar, Lawrence'ı albaylığa terfi ettirir ve onu İngiltere'ye dönmesi için görevlendirirler. Lawrence, Şam'dan ayrılırken hareket hâlindeki bir Arap kafilesine özlemle bakar; ardından otomobili bir motosikletli tarafından geçilir.

Oyuncular

Yapım

Çekimler

Sevilla'daki Maria Luisa Parkı'nın Mudéjar pavyonu Şam olarak gösterildi.
Plaza de España, Sevilla, subayların kulübünü de içeren, Kahire'deki Britanya Mısır Seferi Kuvvetleri Karargahı olarak gösterildi.

Film, Horizon Pictures tarafından yapıldı ve Columbia Pictures tarafından dağıtıldı. Ana çekimler 15 Mayıs 1961'de başladı ve 21 Eylül 1962'de sona erdi.

Çöl sahneleri Ürdün ve Fas'ta, ayrıca İspanya'da Almería ve Doñana'da çekildi. Başlangıçta tamamen Ürdün'de çekilecekti; Kral Hüseyin hükûmeti lojistik yardım, yer keşfi, ulaşım ve ilave masraflar sağlamada son derece yardımcı oldu. Hüseyin, yapım sırasında seti birkaç kez ziyaret etti ve oyuncular ve ekiple samimi ilişkiler kurdu. Tek gerginlik Ürdünlü yetkililerin İngiliz aktör Henry Oscar'ın Arapça bilmediğini ve Kuran okurken filme alınacağını öğrendiğinde yaşandı. Herhangi bir yanlış alıntı olmamasını sağlamak için bir imamın hazır bulunması şartıyla izin verildi.

Filmin yönetmeni David Lean, Akabe'de ve Lawrence'ın bir çalışma yeri olarak düşkün olduğu Petra'daki arkeolojik alanda film çekmeyi planladı. Ancak, bu sahneler çekilemeden önce, yapım maliyeti ve oyuncular ve ekip arasında salgın hastalıklar nedeniyle İspanya'ya taşınmak zorunda kaldı.

Gasim'in infazı, tren saldırıları ve Dera'nın dış çekimleri Almería bölgesinde çekildi ve bazı çekimler sel nedeniyle ertelendi. Sevilla şehri, Casa de Pilatos, Alcázar, Sevilla ve Plaza de España'nın görünümüyle Kahire, Kudüs ve Şam'ı temsil etmek için kullanıldı. Lawrence'ın Faysal ile ilk buluşması ve Auda'nın çadırındaki sahne de dahil olmak üzere tüm iç mekanlar İspanya'da çekildi. Tafas katliamı, Fas'ın Varzazat kentinde, Türk ordusunun yerine Fas ordusu askerleri ile çekildi; ancak, askerler işbirliği yapmadıkları ve sabırsız oldukları için yönetmen David Lean istediği kadar çekim yapamadı.

O'Toole deveye binmeye alışık değildi ve eyeri rahatsız edici buluyordu. Çekimlere ara verildiği sırada pazardan bir parça köpük kauçuk aldı ve eyerine ekledi. Filmde köpük tabakaları birçok at ve deve eyerinde görülebilir. Akabe sahnesinin çekimleri sırasında, O'Toole devesinden düştüğünde neredeyse ölüyordu, ama neyse ki üzerinde devenin üstünde durdu ve figüranların atları tarafından ezilmekten kurtuldu. Tesadüfen, 1917'de Akabe Savaşı'nda gerçek Lawrence'ın başına da çok benzer bir talihsizlik geldi.

Ürdün, Arap kültürüne saygısızlık yapıldığını düşünerek filmi yasakladı. Ömer Şerif'in anavatanı olan Mısır, filmin geniş çapta vizyona giren tek Arap ülkesiydi ve Arap milliyetçiliği tasvirini takdir eden devlet başkanı Cemal Abdünnâsır'ın desteğiyle film başarılı oldu.

Filmi çekmek için Süper Panavision teknolojisi kullanıldı, yani anamorfik lensler yerine küresel lensler kullanıldı ve görüntü 65 mm negatif üzerine pozlandı, ardından film müziklerine yer bırakmak için 70 mm pozitif üzerine basıldı. Hızlı kesim, geniş ekranda daha rahatsız ediciydi, bu nedenle film yapımcıları daha uzun ve daha akıcı çekimler uygulamak zorunda kaldı. Bu kadar geniş bir oranın çekilmesi, projeksiyon sırasında tuhaf bir "çarpıntı" efekti, görüntünün belirli kısımlarının bulanıklaşması gibi bazı istenmeyen etkiler üretti. Sorundan kaçınmak için, yönetmen genellikle engellemeyi değiştirmek zorunda kaldı ve oyuncuya çarpıntının meydana gelme olasılığının daha düşük olduğu daha çapraz bir hareket verdi.

Ödüller

  • 2001 / PGA Altın Laurel Ödülleri: PGA Ünlüler Birliği - Sinema
  • 1964 / David: En İyi Yabancı Film (Miglior Film Straniero)
  • 1964 / Gümüş Kurdele: En İyi Yönetmen - Yabancı Film (Regista del Miglior Film Straniero)
  • 1963 / BAFTA Film Ödülü: En İyi Britanyalı Aktör
  • 1963 / BAFTA Film Ödülü: En İyi Britanya Filmi
  • 1963 / BAFTA Film Ödülü: En İyi Britanya Senaryosu
  • 1963 / BAFTA Film Ödülü: Kaynak Gösterilmeden En İyi Film
  • 1963 / DGA Ödülü: Üstün Yönetmen Başarısı
  • 1963 / Altın Küre: En İyi Sinematografi - Color
  • 1963 / Altın Küre: En İyi Film - Dram
  • 1963 / Altın Küre: En İyi Film Yönetmeni
  • 1963 / Altın Küre: En İyi Yardımcı Aktör
  • 1963 / Altın Küre: En İyi Çıkış Yapan Oyuncu - Erkek
  • 1963 / Altın Laurel: En İyi Tanıtım
  • 1963 / Kinema Junpo Ödülü: En İyi Yabancı Dilde Film
  • 1963 / Oscar: En İyi Sanat Direktörlüğü-Sahne Dekorasyonu, Color
  • 1963 / Oscar: En İyi Sinematografi, Color
  • 1963 / Oscar: En İyi Yönetmen
  • 1963 / Oscar: En İyi Uyarlama Film
  • 1963 / Oscar: En İyi Müzik, Score - Substantially Original
  • 1963 / Oscar: En İyi Resim
  • 1963 / Oscar: En İyi Ses
  • 1963 / Büyük Britanya Yazarlar Birliği Ödülü: En İyi Senaryo
  • 1962 / İngiliz Sinematograflar Derneği: En İyi Sinematografi Ödülü
  • 1962 / NBR Ödülü: En İyi Yönetmen

Kaynakça

  1. ^ "Premiere - The 100 Greatest Performances". web.archive.org. 28 Nisan 2008. 28 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2024. 
  2. ^ Phillips, Gene D. (2006). Beyond the Epic: The Life and Films of David Lean. Lexington: The University Press of Kentucky. ss. 291, 303. ISBN 978-0-8131-2415-5. 
  3. ^ Brownlow 1996, ss. 466–67
  4. ^ Caton, Steven Charles (1950). Lawrence of Arabia: A Film's Anthropology. Los Angeles: University of California Press. ss. 70, 71. ISBN 0-520-21082-4. 

Dış bağlantılar