Ardahan
İl
İlin Türkiye'deki konumu
İlin Türkiye'deki konumu

İl sınırları haritası
ÜlkeTürkiye
Coğrafi bölgeDoğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • ValiÖmer Hilmi Yamlı
Yüzölçümü
 • Toplam4.934 km²
Rakım1810 m
Nüfus
 • Toplam100.809
 • Yoğunluk19/km²
 • Kır
64.208
 • Şehir
36601
Zaman dilimiUTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu478
İl plaka kodu75

Ardahan, Türkiye'nin bir ilidir. Türkiye'nin kuzeydoğu köşesinde, Doğu Anadolu Bölgesinde ve kısmen Doğu Karadenizde bulunur. Gürcistan'a sınırı olan bir ildir. İdari merkezi Ardahan şehridir. Batısında Artvin, güneybatısında Erzurum, güneyinde Kars ve doğusunda Gürcistan bulunur. Türkiye Cumhuriyeti'nin Kafkaslar'a açılan kapısıdır.

1925 yılında il olmuştur. 1926 yılında Kars iline bağlı bir ilçe haline getirilmiştir. 1992 yılında Kars ilinden ayrılarak tekrar il statüsü kazanmıştır. 2024 yılı itibarıyla 92.820 nüfusuyla Türkiye'nin en küçük 3. ilidir (diğerleri: Bayburt 83.676, Tunceli 86.612).

Ardahan, coğrafi yapısı ve tarihinden kaynaklanan doğal ve tarihi değerlere sahiptir. Doğu Anadolu Bölgesi'ne has doğal yapısı ve ikliminin yanında, Doğu Karadeniz Bölümü'nün topoğrafyasına, iklimine ve bitki örtüsüne geçiş yerleri ile farklı güzellikleri bir arada barındırmaktadır. Yüksek ovaları, akarsuları, ormanları, zengin çiçek çeşitliliğine sahip yaylaları ve iki gölü ile keşfedilmeyi bekleyen bir doğa alanıdır.

Ardahan ilinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.829 metredir.

Gürcistan ile Ardahan arasında Türkgözü ve Çıldır Aktaş olmak üzere toplam iki sınır kapısı bulunmaktadır. İlin trafik plaka kodu 75'tir.

Tarihçe

Bugün bir il olan Ardahan bölgesinin adı, Osmanlılar bölgeyi Gürcü yönetiminden ele geçirdiği için Gürcüce Artaani kelimesinden gelir. İlin merkezi olan Ardahan kentinin tarihi, geleneksel rivayete göre Nuh’un oğlu Yafet'in üçüncü kuşaktan torunu Cavahos tarafından kurulmuştur. Ancak kuruluşunda kent, sırasıyla Kacta-kalaki ve Huri adını taşıyordu. Bu kentin Gürcü tarihinde önemli bir yeri olmuştur. Büyük İskender'in komutanı Azon ile Gürcü topluluklarını bir araya getiren I. Parnavaz (MÖ 326 - MÖ 234) arasındaki savaş bu kent yakınlarında gerçekleşmiş ve Parnavaz'ın Kartli Krallığını kurmasıyla sonuçlanmıştır.

Bu savaştan sonra Parnavaz’ın, hakim olduğu topraklara sekiz eristavi (prens) ve bir komutan atamasının ardından Ardahan bölgesi, Tsunda’ya tayin edilen beşinci eristavinin sınırları içerisinde kaldı. Gürcü kralı III. Mirian (hd. 306-337), Kapadokyalı Azize Nino’nun telkinleriyle Hristiyanlığı resmi din olarak kabul edince, kilise inşa etmek ve halkı vaftiz etmek üzere Bizans İmparatoru I. Konstantin’den rahip ve mimarlar yollamasını talep etti. Bu dönemde ilk Gürcü kilisesi Ardahan sınırları içinde inşa edilmiştir. Eruşeti’de (şimdi Ardahan’ın Hanak ilçesine bağlı Oğuzyolu köyü) yapılan bu kilise, I. Konstantin'in Hristiyanlığın kabul edilmesinden duyduğu memnuniyetin bir göstergesi olarak Gürcistan’a yolladığı ve İsa’nın çarmıha gerilişi sırasında ellerine çakılan çivilerle kutsanmıştır.

Kral Vahtang Gorgasali’nin 5. yüzyılda piskopos tayin ettiği on bir kilise arasında Klarceti’deki Ahiza Kilisesi ile Ardahan bölgesindeki kilise de yer oruyordu. Arap akınlarının ve başkent Tiflis’te bir Arap Emirliğinin kurulmasının sonucunda, Gürcistan'ın doğusundan Tao ve Klarceti bölgelerine yoğun göçler gerçekleşti. Bagratlı Aşot 19. yüzyılın başında Ardanuç’u başkent yaparak Tao-Klarceti Prensliği’ni kurdu. Ardahan ve çevresi de bu yeni devletin sınırları içinde kaldı. Kartli’den gelen Rahip Grigol Hantsteli ve diğer din adamları özellikle Klarceti’de çok sayıda manastır inşa ettiler ve Ardahan’ın da içinde yer aldığı bölge zamanla “Gürcistan’ın Sina’sı” olarak adlandırıldı. Ancak ilk kiliselerin kurulduğu ve piskoposların tayin edildiği Ardahan bölgesi, özellikle de manastır faaliyetleri yönünden Klarceti ve Tao'ya nazaran ikinci planda kaldı. Bu dönemden günümüze sadece iki manastır ulaşmıştır. Bu manastırlar Dörtkilise köyündeki Dört Kilise Manastırı ve Vaşlobi köyündeki Vaşlobi Manastırı'dır.

5 Mayıs 1877'de Rus birlikleri tarafından Ardahan Kalesi'ne karşı girişilen saldırı. Aleksey Kivşenko.

Gürcü kralı II. Giorgi'nin Emir Ahmed'e Kveli Kalesi Savaşında (1080) yenilmesinin ardından Ardahan bölgesinin de içinde yer aldığı Tao-Klarceti bölgesine kırk yıl boyunca Büyük Selçuklular hakim oldu. Ancak Büyük Selçuklular 1121 yılında Didgori Savaşı'nda ağır bir yenilgiye uğradı ve Ardahan bölgesi yeniden Gürcü hakimiyetine girdi. Birleşik Gürcistan Krallığının en parlak döneminde Ardahan bu krallığın bir parçasıydı. Daha sonra, birleşik Gürcü Krallığı'nın parçalanması sırasında bağımsız devlete dönüşen Samtshe Atabeyliğinin (1268-1625) sınırları içinde yer aldı. Trabzon'un alınmasından (1461) sonra doğuya doğru ilerleyen Osmanlı Devleti, bu yeni Gürcü devletinin sınırlarına dayandı. 1551 yılında Ardanuç ve Ardahan bölgelerini ele geçirdi. Bölge bir sancak haline dönüştürüldü. Bölgede rekabet eden İran ile Osmanlı Devleti arasında 1555 yılında Amasya Antlaşması imzalanınca Ardahan bölgesi kesin olarak Osmanlı sınırları içinde kaldı.

Osmanlı Devleti 16. yüzyılın son çeyreğinde Çıldır Eyaleti'ni kurdu. Bu eyaletin livalarından biri, Ardahan-i Büzürg adıyla Ardahan bölgesiydi. Bugün Ardahan ili sınırları içinde kalan Çıldır ve Posof ilçeleri de ayrı birer livaydı. Ardahan-i Büzürg (Büyük Ardahan) olarak kaydedilen livanın (sancak) idari merkezinin adı Parakan (Rabat-i Kale-i Parakan) idi. Parakan Büyük Ardahan livasının en önemli kale-kentiydi. Parakan ya da Parakani adı ünlü Gürcü tarihi Kartlis Tshovreba’da da geçmektedir. Nitekim Osmanlılar 16. yüzyılda Gürcü atabegleri yönetimi altındaki Samtshe-Saatabagoya karşı açtıkları savaşta önce Ardanuç’u, sonra da Parakan’ı ele geçirdiler. Parakan Kalesi'nin ele geçirdikten sonra Osmanlılar bütün Ardahan bölgesine hâkim oldular. Parakan adı ayrıca Evliya Çelebi ile Kâtib Çelebi’nin eserlerinde de geçmektedir.

1878 yılından sonra Ardahan, Rus İmparatorluğu tarafından işgal edildi ve 1914'e kadar Kars Oblastı olarak bilmekteydi. Rus İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra ilin kuzeyi 1918-1921 yılları arasında Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti, güneyi ise 1918-1920 yılları arasında Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti sınırlarında kaldı. Ardahan 1921 yılında Kars Antlaşması ile Türkiye tarafından geri alınmıştır.

2000 yılından itibaren Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattının inşası yerel ekonomiye katkı sağlamıştır.

Nüfus

Nüfusun büyük çoğunluğunu Ahıska Türkleri oluşturur. Geriye kalan kısım ise Türkler, Kürtler, Terekemeler ve Alevi-Türkmenler'den oluşur. Aynı zamanda çoğunluğu göç etmiş olsa da Gürcü, Çerkez, Tat, Lezgi ve Poşalar da Ardahan'da yaşamaktadır. Bunun dışında az da olsa Kafkas halkları da mevcuttur. Bölge itibarıyla soğuk iklimi ve iş olanaklarının yetersizliği nedeniyle dışarıya göç vermiştir.

Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 9 Şubat 2026 verileri)

Ardahan ilinin nüfusu 90.392 kişidir. Bu nüfusun %47,45'i şehirlerde yaşamaktadır (2025 sonu). İlin yüzölçümü 4.934 km²dir. İlde km²ye 18 kişi düşmektedir (Bu sayı merkez ilçede 33'tür). İldeki ilçelerin tamamında nüfus azalmıştır. İldeki nüfus azalış oranı ise %1,05 olmuştur. Nüfusu en çok azalan ilçe Çıldır'dır (-%4,73).

TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 6 ilçe, 7 belediye, bu belediyelerde 41 mahalle ve ayrıca 225 köy vardır.

2025 yılı sonunda Ardahan ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri
İlçe Nüfus 2024 Nüfus 2025 Fark Nüfus Artışı % Belediye Sayısı Mahalle Sayısı Köy Sayısı Köy Nüfusu Şehir nüfusu Şehirde oturan % Alanı km² km²'ye düşen kişi
Çıldır 8.448 8.048 -400 -4,73 1 10 33 5.643 2.405 29,88 988 8
Damal 4.653 4.526 -127 -2,73 1 8 7 1.972 2.554 56,43 165 27
Göle 22.214 22.038 -176 -0,79 2 8 49 14.175 7.863 35,68 1290 17
Hanak 7.836 7.668 -168 -2,14 1 6 26 4.937 2.731 35,62 647 12
Merkez 42.146 42.136 -10 -0,02 1 7 62 16.881 25.255 59,94 1261 33
Posof 6.057 5.976 -81 -1,34 1 2 48 3.889 2.087 34,92 583 10
Ardahan 91.354 90.392 -962 -1,05 7 41 225 47.497 42.895 47,45 4934 18

İlin yıllara göre nüfusları

Ardahan il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Sıra Fark Şehir - Kır
2000 133.756 78
  %30     39.725
94.031     %70  
2007 112.721 79 %16
  %32     35.835
76.886     %68  
2008 112.242 79 %0
  %33     36.502
75.740     %67  
2009 108.169 79 %4
  %32     34.548
73.621     %68  
2010 105.454 79 %3
  %32     33.701
71.753     %68  
2011 107.455 79 %2
  %35     37.424
70.031     %65  
2012 106.643 79 %1
  %35     37.522
69.121     %65  
2013 102.782 79 %4
  %35     36.214
66.568     %65  
2014 100.809 79 %2
  %36     36.601
64.208     %64  
2015 99.265 79 %2
  %37     36.582
62.683     %63  
2016 98.335 79 %1
  %39     38.181
60.154     %61  
2017 97.096 79 %1
  %39     38.162
58.934     %61  
2018 98.907 79 %2
  %40     39.392
59.515     %60  
2019 97.319 79 %2
  %40     39.272
58.047     %60  
2020 96.161 79 %1
  %40     38.739
57.422     %60  
2021 94.932 79 %1
  %41     39.130
55.802     %59  
2022 92.481 79 %3
  %42     36.086
53.358     %58  

Konum

Konum Bilgileri
İlçe Kuruluş Yılı Önceden bağlı olduğu ilçe Alanı km² Rakım mt. Merkeze Uzaklık km Ulaşan Yollar
Ardahan Merkez 1.261 1.799 D.010-28, D.955-03
Çıldır Cumh.önce 988 1.911 44 D.010-28, 75.01
Damal 1992 Hanak 165 2.056 44 /D.955-01
Göle Cumh.önce 1.290 2.020 44 D.060-04, D.955-03
Hanak 1958 Merkez 647 1.826 29 /D.955-01, 75.04
Posof Cumh.önce 583 1.546 80 /D.955-01
ARDAHAN 1992 KARS 4.934

İklim

İl genelinde karasal iklim hakim olup kışlar uzun, sert ve kar yağışlıdır. Yıllık ortalama sıcaklığı 3,7 °C olup kışın -30,0 °C'nin altına iner. Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alan Ardahan'a yılda ortalama 550 mm yağış düşer. Sonbaharın ilk soğukları eylül ayının sonunda başlar, ilkbaharda mayıs ayının ortalarına kadar devam eder.

İlin batı ve kuzeyinde daha çok Karadeniz iklimi özellikleri görülür. Bu özellik bitki örtüsünde de kendini gösterir. Batı ve kuzeyde özellikle Posof ilçesi ile Artvin’e komşu olan yörelerde ormanlıklar ve çalılar yer alırken, Ardahan'ın güney kesimlerinde çayır ve meralar yaygınlık göstermektedir.

Göle ovasında kışlar ağır geçer. Bu saha Türkiye’nin en soğuk yerlerinden sayılan Sarıkamış’a oranla daha soğuktur. Her tarafı yüksek dağlarla çevrilmiş çanak biçimindeki ovada kışın hava akımı az olur. Bu durumda soğuyan ve ağırlaşan hava aşağıya doğru hareket eder ve sıcaklık kaybına uğrayarak dondurucu bir hal alır. Böylece toprak örtüsü ve bataklıklar donar. Ovayı kuşatan ve esinti gören dağların yamaçları daha az soğuktur. Kış aylarında bazen ovanın içerisini kalın bir sis tabakası örter. Bu ovaya kışın en soğuk rüzgâr kuzeybatıdan gelir ve buna "Ardahan Yeli" denir.

Etrafı dağlarla çevrili olan ve ortalama 1500 m yükseklikte bulunan Posof ilçesinde ise Doğu Karadeniz ikliminin sert şekli hüküm sürer. Burada mikro-klima tipi iklim hakim olup kışlar yağışlı, yazlar ise sıcak geçmektedir. Bu iklimin en belirgin özelliği yağışlarıdır. Bu alana her mevsimde yağış düşer. Sahada altı ay kış mevsimi yaşanır. Yaz mevsimi serin geçer. Durum böyle olunca buralarda geniş ormanların varlığı kendiliğinden oluşur. Açık kalan yerler ve vadiler devamlı bir yeşillik içerisindedir.

Yönetim

Ayrıca bakınız: Ardahan'ın ilçeleri

İllerde protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır. Belediye Başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. Aynı seçmen İlçe Belediye Meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclislerini oluşturur. İldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak il genel meclisinin oluşumunu sağlarlar.

İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır. İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt Sistemine göre belirlenir.

İl Genel Meclisi, İl Özel İdaresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. Ayrıca İl Genel Meclisi, bir yıl görev yapmak üzere kendi üyeleri arasından gizli oyla beş kişilik il encümenini seçer.<ref>{{

  1. ^ "Resmi Gazete'de yayımlandı: Ardahan Valisi Değişti". Ardahan Gazetesi. 18 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2026. 
  2. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; "Güncel Nüfus Değerleri" isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ "Nüfus İstatistikleri Portalı". nip.tuik.gov.tr. 4 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2025. 
  4. ^ "Coğrafya". ardahan.serka.gov.tr. 10 Ağustos 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Kasım 2025. 
  5. ^ a b "Fahriye Bayram, "Doğunun Unutulmuş Bir Manastırı: Vaşlobi"". 6 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2020. 
  6. ^ Kartlis Tskhovreba, A History of Georgia, Tiflis, 2014, s. 16, ISBN 9789941445521.
  7. ^ "Zaza Şaşikadze "16. Yüzyılın İkinci Yarısında Ardanuç" (Gürcüce)" (PDF). 23 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Eylül 2020. 
  8. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; 1. Cilt, s. 263, 300, 411.
  9. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt, 3. Cilt, s. 501.
  10. ^ "Arşivlenmiş kopya". 31 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2026. 
  11. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  18. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  19. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  20. ^ a b c d e f g h
    • "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
    • "Ardahan Nüfusu". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
    • "Ardahan Nüfusu". nufusune.com. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  21. ^ İçişleri Bakanlığı - İller İdaresi Genel Müdürlüğü
  22. ^ Millî Savunma Bakanlığı - Haritalar Genel Komutanlığı
  23. ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü