Başlığın diğer anlamları için Bulanık (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Bulanık
Köy
Köyden bir görünüm
Köyden bir görünüm
Artvin'in Türkiye'deki konumu
Artvin'in Türkiye'deki konumu
Artvin üzerinde Bulanık
Bulanık
Bulanık
Bulanık'ın Artvin'deki konumu
ÜlkeTürkiye Türkiye
İlArtvin
İlçeArdanuç
Coğrafi bölgeKaradeniz Bölgesi
İdare
 • YöneticiMuhtar
İhtiyar heyeti
Rakım1532 m
Nüfus
 (2021)
 • Toplam336
Zaman dilimiUTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu0466
İl plaka kodu08
Posta kodu08390

Bulanık, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

Bulanık köyünün Çamlık mahallesinde (eski Yeni Rabat köyü) yer alan Ahaldaba Kilisesi'nin güney cephesi; 2012.

Tarihçe

Bulanık köyünün eski adı Longothevi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Longothevi (ლონგოთხევი), "Longotlar'ın vadisi" anlamına gelir. Bu yer adı, Samtshe-Saatabago döneminin tavadi sülalesi "Longos-dze" (ლონგოს-ძე) ile vadi anlamındaki "hevi" (ხევი) kelimesinden türemiştir. Longothevi, Türkçe kaynaklarda Longothev ve Longothav (لونقوتخاو) şeklinde geçer. Eski Arnauli (Kirazlı) ve Yeni Rabat (Çamlık) köyleri günümüzde Bulanık köyünün bir mahallesidir.

Longothevi köyünün bulunduğu Klarceti bölgesin, tarihsel Gürcistan'ın sınırları içinde yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bugünkü yerleşimin dışında bulunan yıkık haldeki Longothevi Kilisesi bu dönemden kalmış olmalıdır.

Longothevi köyü, Osmanlı idaresinin kurduğu Ardanuç livasına bağlı Ardanuç nahiyesinin sınırları içinde yer alıyordu. Ne var ki 1575 ve 1595 Osmanlı mufassal defterlerinde Longothevi adı geçmemektedir. Bununla birlikte bu defterlerde sadece "Hevi" (ხევი) şeklinde kaydedilmiş bir köy bulunmaktadır. Bu yerleşim, Longothevi olabileceği gibi, eski adı Heva olarak bilinen bugünkü Geçitli köyü de olabilir. 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı deftere göre Hevi köyünün nüfusu 12 haneden oluşuyordu. Bu tarihte 6 hane Müslüman olmuş, 6 hanede Hristiyan kalmıştır. Bu yerleşim 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç adlı Osmanlı tahrir defterinde boşalmış olarak kaydedilmiştir.

Longothevi köyü, Osmanlı idaresinin vergi belirleme ve askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 tarihli nüfus defterinde Çıldır Eyaleti'nin Ardanuç sancağına bağlı bir köydü. Bu tarihte köyde 36 hane ve 134 erkek tespit edilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince köyün toplam nüfusunun yaklaşık 268 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu nüfusun tamamı "Müslim" olarak kaydedilmiştir.

Longothevi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. 1886 tarihli nüfus tespitinde Rus idaresinin Longothevi (Лонготхеви) şeklinde kaydettiği köy, Artvin sancağının Ardanuç kazasına bağlı Longothevi nahiyesinin 7 köyünden biriydi. Longothevi nahiyesinin idari merkezi olan köyün nüfusu, 211'i erkek ve 202'si kadın olmak üzere, 57 hanede yaşayan 413 kişiden oluşuyordu. Dört hane dışında bu nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir. Bir hanede 2'si erkek ve 3'ü kadın olmak üzere 5 Gürcü, 3 hanede ise 10'u erkek ve 5'i kadın olmak üzere diğer milletlere mensup bir nüfus yaşıyordu. Longothevi nahiyesi Longothevi köyü dışında Gelaşeni, Gulica, Usoti, Heva, Yeni Rabat ve “Çingene” köylerini kapsıyordu. Nahiyenin nüfusu, 1020'si erkek ve 973'ü kadın olmak üzere, 297 hanede yaşayan 1.993 kişiden oluşuyordu. "Çingene" (Цыгане) şeklinde kaydedilmiş idari birimdeki 36 hanede, 108'i erkek ve 106'sı kadın olmak üzere 214 kişi bulunuyordu.

Longothevi köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya tarafından da tanındı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Artvin bölgesi ve Longothevi köyü Türkiye'ye bırakıldı.

Longothevi köyü, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında "Longothev" adıyla Artvin livasının Ardanuç nahiyesinin bir köyüydü ve nüfusu 41 hanede yaşayan 179 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte köyün nüfusunun tamamı "Türk" olarak yazılmıştır. Longothevi veya Longothev Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Bulanık olarak değiştirilmiştir. Bulanık köyü, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin merkez kazasının Ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi ve nüfusu 748 kişiden oluşuyordu. 1965 yılına gelindiğinde köyde yaşayan insan sayısı 1.082 kişiyi bulmuştu ve bu nüfus içinde 466 kişi okuma yazma biliyordu.

Kirazlı

Eskiden bağımsız bir köy olan Kirazlı'nın eski adı Arnauli’dir. Gürcüce bir yer adı olan Arnauli (არნაული), aile adından geliyor olabilir. Nitekim “-uli” (-ული) sonekiyle biten Gürcü aile adları bulunmaktadır. Köyde Dudumeti (დუდუმეთი), Cancahi (ჭანჭახი), Karsevani (ყარსევანი) gibi başka Gürcüce yer adları da günümüze ulaşmıştır. Arnauli adı Türkçeye Arnavul (آرناوول) şeklinde girmiştir.

Arnauli, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılda Gürcülerden ele geçirmiştir. Karsevani Kalesi de bu dönemden kalmış olmalıdır.

Arnauli köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterindeki kayda göre Ardanuç livasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı. Hicri 1136 (1723/1724) tarihinde köyün hasılası 6.000 akçe idi ve burası Mahmud adında birine verilmişti.

Arnauli köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Osmanlı Devleti tarafından savaş tazminatının bir parçası olarak Rusya'ya bırakılmıştır. Rus idaresi tarafından 1886 nüfus sayımında Arnaul (Арнаулъ) şeklinde yazılan olan yerleşim, Artvin sancağının Ardanuç kazasının Longothevi nahiyesine bağlı Longethevi'nin bir mahallesiydi. Longothevi köyünde 57 hanede 413 kişi yaşıyordu. Söz konusu 57 hanenin 9 hanesi Arnauli mahallesinde bulunuyordu. Köyde hane başına düşen ortalama kişi sayısı üzerinden Arnauli'nin nüfusunun yaklaşık 65 kişiden oluştuğu söylenebilir.

Artvin bölgesinin Türkiye'ye bırakılmasının ardından 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde Arnauli bir köy olarak yer almamıştır. Bu yerleşim yeri, Artvin vilayeti üzerine çalışmasıyla tanınan Muvahhid Zeki'nin 1927 yılında basılan kitabında ise, ayrı bir köy olarak geçer. 1926 yılında yapılan nüfus tespitinde köyün nüfusu, 31'i erkek ve 29'u kadın olmak üzere, 11 hanede yaşayan 60 kişiden oluşuyordu.

Artvin vilayetinde Türkçe olmayan köy adları 1925 yılında değiştirilmiş, ancak Arnavul adı aynı kalmıştır. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Arnavul (ارناوول) adıyla geçer. Bu sırada köy, Artvin vilayetinin merkez kazasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında adının geçmemiş olması, Arnavul köyünün bu tarihten önce Bulanık köyüne bir mahalle olarak bağlandığını göstermektedir. Adı daha sonra Kirazlı olarak değiştirilmiş olan yerleşim, günümüzde de Bulanık köyünün bir mahallesidir.

Çamlık

Yeni Rabat Kilisesi olarak da bilinen Ahaldaba Kilisesi; Nikolay Marr, 1902.

Sonradan Rabat'a dönüşmüş olan adı 1925'te de Çamlık olarak değiştirilmiştir. Bugün Bulanık köyünün bir mahallesidir. Ahaldaba Kilisesi olarak bilinen Yeni Rabat Kilisesi ve Yeni Rabat Kalesi burada yer alır.

Yeni Rabat'ın eski adının Ahaldaba olduğu bazı kaynaklardan anlaşılmaktadır. Gürcüce bir yer adı olan Ahaldaba (ახალდაბა), “yeni köy”, “yeni yerleşme” anlamına gelir. Arapça bir kelime olan Rabat ise, bir kalenin etrafında, zanaat ve ticaret erbabının olduğu yerleşme için kullanılır. Ahaldaba adı sonradan Yeni Rabat'a dönüşmüş olmalıdır.

Yeni Rabat'ta (bugün Bulanık köyünün Çamlık mahallesi) yer alan Ahaldaba Kilisesi; 2012.

Ahaldaba Kilisesi’nin Gürcü Krallığı zamanında, 10-11. yüzyıllarda inşa edilmiş olması buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. 16. yüzyılın ortasında Osmanlıların eline geçen yerleşme, Ardanuç livasına dair 1574 ve 1595 tarihli tahrir defterlerinde Ahaldaba ya da Yeni Rabat adıyla yer almamıştır. 1835 tarihli nüfus sayımında da bir köy olarak Yeni Rabat adına rastlanmamaktadır. Bu yerleşmenin bu tarihte Longothevi’nin mahallesi olması ihtimali vardır. Klarceti bölgesinin 93 Harbi’inde Rusların eline geçmesinden sonra, 1886 yılında yapılan nüfus tespitinde bu yerleşme Yeni Rabat adıyla bir köy olarak kaydedilmiştir. Rus idaresinde Artvin sancağının (okrug) Ardanuç kazasında (uçastok) yer alan Yeni Rabat’ta 121 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Ermeni olarak kaydedilmiştir.

Yeni Rabat, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusya'nın bölgeden çekilmesinden bir süre sonra, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin Tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından köy fiilen Türkiye'ye katıldı. Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin topraklarının işgal edilmesinin ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de imzaladığı Moskova Antlaşması'yla Yeni Rabat köyünü de kapsayan Artvin ile Ardahan bölgeleri Türkiye'ye bırakıldı.

Artvin livasında 1922 yılında yapılan nüfus tespitinde "Rabat" olarak kaydedilmiş köyde 8 hanede 44 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamının "Türk" olarak yazılmış olması, bu tarihte köyde Ermeni nüfusun kalmadığını göstermektedir. Bu sırada köy Artvin livasının (vilayet) merkez kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinde yer alıyordu. 1925'te Rabat Türkçe olmadığı için köyün adı Çamlık olarak değiştirildi. Ertesi yıl yapılan nüfus tespitinde Çamlık'ta 6 hanede 36 kişi yaşıyordu ve köy aynı idari konuma sahipti. 1935 genel nüfus sayımı sonuçlarında Çamlık köy olarak geçmemektedir. Bu tarihten önce Çamlık'ın aynı adla Bulanık köyünün mahallesine dönüştüğü anlaşılmaktadır.

Longothevi Kalesi olarak da bilinen Yeni Rabat Kalesi.

Günümüzde de Yeni Rabat ve Rabat olarak anılan mahallede, 10-11. yüzyılda kurulmuş olan ve yaygın adıyla Yeni Rabat Manastırı'ndan geriye ana kilise ve küçük kilise kalmıştır. Yeni Rabat Kilisesi ya da Ahaldaba Kilisesi adını taşıyan kilise, serbest haç planlı, kubbeli ve dört adet haç kolu bulunan bir yapıdır. Özellike güney cephesindeki dış süslemeleriyle dikkati çeken yapıda iki ayrı taşta Gürcüce ve Ermenice birer yazıt bulunmaktadır. Manastırın küçük kilisesi ise, tek nefli bir yapıdır. Bulanık köyünün merkezinin 1,2 km kuzeydoğusunda yer alan kilise, büyük ölçüde yıkılmıştır.

Bu mahallede yer alan Rabat Kalesi ya da Yeni Rabat Kalesi, iki kuleli orta büyüklükte bir yapıdır (49 × 25 m). Longothevi Kalesi de denen Yeni Rabat Kalesi, Bulanık köyünün merkezinin 2,2 km kuzeybatısında, Longothevi Deresi'nin sağ kıyısındadır. Kaleden geriye yıkıntılar kalmıştır.

Bulanık köyünün bugünkü sınırları içinde Longothevi Kilisesi dışında, eskiden Yeni Rabat adıyla ayrı bir köy olan ve bugün Çamlık adını taşıyan mahallede Ahaldaba Kilisesi bulunmaktadır. Kirazlı'da da Orta Çağ'da inşa edilmiş olan Karsevani Kalesi tamamen yıkılmış, kaleden geriye sadece sarnıçları kalmıştır.

Coğrafya

Bulanık köyü, Artvin il merkezine 57 km, Ardanuç ilçe merkezine 15 km uzaklıktadır.

Nüfus

Yıllara göre köy nüfus verileri
2021 336
2020 362
2019 362
2018 288
2017 380
2016 369
2015 346
2014 381
2013 370
2012 394
2011 388
2010 393
2009 401
2008 399
2007 435
2000 560
1990 693
1985 816

Kaynakça

  1. ^ "Bulanık, Turkey Page" (İngilizce). Fallingrain.com. 28 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ekim 2020. 
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p "Artvin Ardanuç Bulanık Köy Nüfusu". Nufusune.com. 17 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ekim 2020. 
  3. ^ a b "5393 sayılı Belediye Kanunu" (PDF). mevzuat.gov.tr. 3 Temmuz 2005. s. 3. 1 Haziran 2024 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2024. Madde 9- Mahalle, muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir. 
  4. ^ "Pavle İngorokva, Giorgi Merçule: Onuncu Yüzyıl Gürcü Yazarı (გიორგი მერჩულე: ქართველი მწერალი მეათე საუკუნისა), Tiflis, 1954, s.435". 29 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2023. 
  5. ^ "ხევი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt 24 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 0-9535878-3-5
  6. ^ Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, s. 178, ISBN 978-605-288-814-8
  7. ^ a b c d "Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927, s. 116". 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Kasım 2021.  Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "acikerisim.tbmm.gov.tr" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2015 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2016, s. 109. 6 Mart 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-9123-9-9
  9. ^ Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 36. 9 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-0-8969-5
  10. ^ Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, s. 178-182, ISBN 978-605-288-814-8
  11. ^ "Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, Sıra no: 1395-1401". 11 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2023. 
  12. ^ ""Российско-грузинский договор 07.5.1920 г. (полный текст и карта) - один из многих нарушенных Кремлем" / "07.5.1920 tarihli Rus-Gürcü Anlaşması (tam metin ve harita) Kremlin Tarafından İhlal Edilen Birçok Anlaşmadan Biridir"". 11 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2023. 
  13. ^ "Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1969, 3 Cilt, 2. cilt s. 489". 8 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2021. 
  14. ^ "Nurşen Gök, "Artvin Livası'nın Anavatan'a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler", Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104" (PDF). 26 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  15. ^ 1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 166.
  16. ^ 1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 86.
  17. ^ "Tbetis Sulta Matiane (ტბეთის სულთა მატიანე), (Yayıma hazırlayan) Tina Enukidze, Tiflis, 1977, s. 167". 31 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025. 
  18. ^ Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 607, 644, 645. 9 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-0-8969-5
  19. ^ "Roland Topçişvili, Gürcülerin Etnik Tarihi ve Gürcistan'ın Tarihsel-Etnografik Bölgeleri (ქართველთა ეთნიკური ისტორია და საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები), 2002, s. 66-67". 16 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025. 
  20. ^ a b Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 645. 9 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-0-8969-5
  21. ^ "Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (ჩილდირის ვილაიეთის ჯაბა დავთარი : 1694-1732 წწ.), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, Sıra no: 650". 30 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2025. 
  22. ^ Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Batum oblastı" - 1397.
  23. ^ "Nurşen Gök, "Artvin Livası'nın Anavatan'a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler", Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104". 5 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025. 
  24. ^ "Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927, s. 114". 4 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025. 
  25. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 77.
  26. ^ a b Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 2010 (Birinci baskı 1927), s. 142, ISBN 9789944197526.
  27. ^ Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 32, ISBN 9789941478178.
  28. ^ "2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2015 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2016, s. 81". 6 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  29. ^ ""რაბათი", "უცხო სიტყვების ლექსიკონი" (Yabancı Kelimeler Sözlüğü)". 9 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  30. ^ "Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikidze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 34-39". 9 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  31. ^ "Ardanuç kazası (1886 Yılı)" (Rusça)". 24 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  32. ^ "Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1969, 3 Cilt, 2. cilt s. 489". 8 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2021. 
  33. ^ Gök, Nurşen (2008). "Artvin Livası'nın Anavatan'a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler" (PDF). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 41. ankara.edu.tr. s. 89-104. 26 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)27 Nisan 2020. 
  34. ^ Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü (1937). "1935 Genel Nüfus Sayımı: Köyler Nüfusu" (PDF). mku.edu.tr. 16 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Şubat 2020. 
  35. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2015 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2016, s. 81 6 Mart 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 9789941912399.
  36. ^ ""Yeni Rabat Kilisesi - Artvin"". 28 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  37. ^ Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 140, ISBN 9789941478178.
  38. ^ ""Yeni Rabat", Tao Klarceti - Tarih ve Kültür". 19 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2020. 
  39. ^ a b c d "Bulanık Köyü". YerelNet.org.tr. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2022. 

Dış bağlantılar