Çorum Katliamı

Çorum Katliamı
12 Eylül Darbesi'ne giden süreç ve Türkiye'de sağ-sol çatışması
Bölge	Çorum, Türkiye
Tarih	Mayıs-Temmuz 1980
Hedef	Aleviler
Saldırı türü	Katliam
Ölü	57
Yaralı	100+

Çorum Katliamı veya Çorum Olayları, Çorum'da 1980'in Mayıs-Temmuz aylarında meydana gelen, siyasi ve dini temelli olarak ortaya çıkan kanlı olaylardır. Ülkücülerin, Alevi mahallesi olarak bilinen Milönü mahallesine saldırması üzerine, çoğu Alevi olmak üzere resmî kaynaklarca 57 kişinin ölümü ve yüzlercesinin yaralanmasıyla sonuçlanmıştır.

Olaylardan hemen önce Çorum Emniyet Müdürü Hasan Uyar görevinden alınarak yerine Tunceli'de görev yapmış olan Nail Bozkurt atandı. Milli Eğitim Müdürlüğüne MHP'li Fethi Katar getirildi. Çorum valiliğine Rafet Üçelli atandı. 40'a yakın polis memuru başka illere nakledildi. Birçok okul yöneticisi, öğretmen ve memurun yer değişimi yapıldı. Buna karşın ataması olan birçok polis memuru ilişiği kesilmeden görev yapmaya devam etti.

ABD'nin Türkiye Büyükelçiliğinde görevli Robert W. Peck Çorum'da MHP'li il yöneticileriyle, Vali ve CHP'li Belediye Başkanı Turhan Kılıçoğlu'yla görüştü. Çorum'dan sonra Amasya ve Tokat'a gitti.^{[kaynak belirtilmeli]}

1980 yılındaki 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı kutlama hazırlıkları sırasında kızların kıyafetleri bahane edilerek şu bildiri dağıtıldı:

"Müslüman namusuna sahip çık

19 Mayıs gösterileri adı altında yine namus bacılarımızın iffet ve hayasına kahpece ve haince saldıracak bir gün geliyor. Yüreklerimizi parçalıyor. İçimize kan akıtılıyor. Yine müslüman evladı kan ağlamaya, kafir düzen tarafından soyularak, en müstehcen ve kepaze kılıkta teşhir edilecektir. Bin yıllık mübarek tarihimize bundan daha büyük bir leke sürülebilir mi? Kurtuluş Savaşında namusunu Yunan eli kirletmektense, ölmeyi tercih eden mübarek ninelerimizin kemikleri sızlamaz mı? Ey müslüman, düşün, süngüyle ana karnından çocuk çıkaran zihniyetle bu zihniyetin farkı ne? Namazını kıl, orucunu tut, yeter; karışan mı var diyen gafil müslüman sen de düşün... Düşün ki, haddini bilmeyenlere bildirelim hadlerini. Şu hadis-i şerifi asla unutma, haksızlık karşısında susan, dilsiz şeytandır. Ne mutlu canı ile, kanı ile, malı ile cihat edenlere..."

— İslami Gençlik

MHP'nin önde gelen isimlerinden eski Gümrük ve Tekel Bakanı Gün Sazak'ın 27 Mayıs 1980'de Ankara'da DEV-SOL tarafından öldürülmesi üzerine Çorum'da da gerginlik arttı.

28 Mayıs Çarşamba günü, Çorum'un en işlek caddesinde ve çoğunluğu çocuk ve gençlerden oluşan gruplar, "Kanımız aksa da zafer İslam'ın", "Kana kan, intikam" sloganlarıyla yürüyüşe geçtiler. Yürüyüş korteji, kısa süre sonra saldırıya dönüştü. Cadde üzerinde bulunan solculara ait iş yerleri tahrip edilmeye ve yakılmaya başlandı. 29 Mayıs günü cadde ve sokaklarda yürüyüşler "Kana kan, intikam" sloganlarıyla sürmüştür. İş yerlerinin yağmalanmasına, tahrip edilmesine ve yakılmasına devam edildi^{[kaynak belirtilmeli]}

Çorum'la komşu il, ilçe ve köylerle bağlantılı tüm yollar belirsiz gruplarca işgal edildi. Yine saldırgan başka gruplar Çorum gazetesine ve Bahar Kitabevine saldırdı. Alevi ve Sünni mahalleleri arasında barikatlar kuruldu ve çatışmalar başladı. Mayıs ayında yaşanan bu gerginlik askerî müdahaleye karşın devam etti.^{[kaynak belirtilmeli]}

Çorum Valisi Rafet Üçelli, sokağa çıkma yasağı koydu ve halkın savunma amacıyla oluşturduğu barikatların kaldırılmasını istedi.

Çorum Kalesi yakınındaki semtlerde oturan halkın kurduğu bir savunma barikatına saldırganlar silahla ateş etti ancak barikatı aşamadılar. Vali Rafet Üçelli, barikatın kaldırılması için Jandarma Komutanı Yarbay Vural Güride'ye emir verdi. Halk ise can güvenliklerini korumak için kurdukları barikatı kaldırmamakta direndi. Vali ve Jandarma Yarbay Vural Güride arasında geçen konuşma şöyledir:^{[kaynak belirtilmeli]}

Vali: Lütfen Ankara-Samsun kara yolu trafiğe açılsın.
Yarbay Güride: Sayın Vali'm yolu açmak için silah kullanmak zorunda kalacağız. Kan akar, bu da olayları tırmandırır.
Vali: Her şeye karşın yol trafiğe açılmalıdır.
Yarbay Güride: Kan dökülür, ben açamam sayın valim. Buyurun siz açın.

CHP'nin milletvekillerinden Şükrü Bütün, Etem Eken ve Senatör Abdullah Ercan olayları yerinde incelemek üzere Çorum'a geldiklerinde belediye başkanı ile görüşürlerken saldırıya uğradılar.^{[kaynak belirtilmeli]}

Halk barikatını kaldırmadı. Bu sırada başka bir semtteki zayıf bir barikatı aşan 19 AN 709 plakalı, kırmızı renkli Renault marka bir otomobil, Milönü semtini silahla boydan boya taradı. Semt halkı panik içinde evlerine koşuşturdu. Yaralananlar oldu. Mahalleyi silahla tarayan otomobilin plakasının bir traktöre ait olduğu ve otomobilin içinde polislerin olduğu kanaati oluştu.^{[kaynak belirtilmeli]}

Olayların sonlanması yetkililerce genellikle Alevi kesimin yaşadığı Milönü'deki barikatların kaldırılmasına bağlandı. Çorum olaylarına müdahale etmekle görevlendirilen dönemin Amasya 15. Tugay Komutanı Şahabettin Esengül'ün iddiası: "Bir sağ partiye mensup milletvekili bana 'Barikatları yararsınız, bertaraf edersiniz, bu iş de burada biter.' dedi." İçişleri Bakanı Vekili Orhan Eren, Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun'la Çorum'a geldi. Çorum'da teşkilatı bulunan siyasi parti il yöneticileri, Çorum milletvekillerinin katılımıyla bir toplantı düzenlendi. Saldırı olayı değerlendirildi. Çorum Valisi Rafet Üçelli'nin sunumu üzerine Jandarma Genel Komutanı Sedat Celasun: "Biz gerekli yerlerden emir aldık. Milönü'ne tanklarla girip olaylara son vereceğiz." dediğinde Çorum CHP Milletvekili Etem Eken, "Nasıl olur paşam? Milönü'ne tanklarla girmek neyi çözer? Bu daha çok kan dökülmesine neden olur. Belki bir Milönü hiçbir şey değil ama Türkiye'de 14 milyona yakın Alevi vatandaş yaşamaktadır. Milönü'ne tanklarla girip kan döküldüğünde tüm ülkede büyük olaylar çıkar." yanıtını verdi. Sonuçta oluşturulan bir komite Milönü'ne giderek halkla görüştü. Can güvenliği garantisi sonucu barikatlar kaldırıldı.^{[kaynak belirtilmeli]}

Vali Rafet Üçelli ve Emniyet Müdürü Nail Bozkurt görevden alındı. Çorum Valiliğine Yüksel Çavuşoğlu, Çorum İl Emniyet Müdürlüğüne Erdem Yurtsever atandı. General Şahabettin Esengül Jandarma İl Komutanı Vural Güride'nin değiştirilmesi için kendisine yapılan baskıyı şöyle anlatmaktadır: "İsimlerini dahi hatırlamak istemiyorum. Bu milletvekilleri devamlı suretle yaranın kabuklanması değil, kanamasını istiyorlardı. İşleri güçleri Ankara'da belirli odakları tahrik etmek ve almış olduğu yetkilerle Çorum'a gelip karma karışık etmekti. Bu iki milletvekili olayların tarafımdan bastırılmasını memnuniyetle karşılamadılar. Yani ne istiyorlardı? Bir taraf korunsun, diğer taraf öldürülsün. Yani katalizör rol oynamayacaksınız. Güvenlik tedbirleri tam olarak almayacaksınız. Bir kesim ki, ona Sünni kesim diyebilirsiniz, Alevileri esasen sıkışmış bir bölgede çevirmiş, onların üzerine saldırıp imha etmek istiyorlardı. Fevkalade küstah bir tavır içindelerdi."^{[kaynak belirtilmeli]}

28 Mayıs 1980'de başlatılan saldırı ve katliam, askerî birliklerin müdahalesiyle biçimsel olarak denetim altına alınmıştır. Jandarma İl Komutanı Yarbay Vural Güride görevden alınmış, olayların ilk dalgası kontrol altına alınmıştır.^{[kaynak belirtilmeli]}

AP Çorum İl Başkanı Yardımcısı Erol Şahin, CHP İl Başkanı Cemal Solmaz'la birlikte Vali ve Emniyet Müdürüyle görüştü. MHP'nin saldırı hazırlıklarını ileterek önlem alınmasını istediler.

Çorum AP milletvekili adayı Ali Ayhan Çetin, "Olayların başlangıcı MHP'nin ve Ülkü Ocaklarının Çorum'u kurtarılmış bölge haline getirmeyi amaçlamaları. Bunun için Gün Sazak'ın ölümü onlar için başlangıç noktası oldu." ded.^{[kaynak belirtilmeli]}

TRT'de, "Çorum'da Alaaddin Camii'ne patlayıcı madde atılması ve dışarıdan ateş açılması ile olaylar başladı." haberini aralıklarla sık sık verdi. Alaaddin Camii'ne bomba atıldığı iddiası, camilerin hoparlörlerinden kente duyuruldu, cihat çağrısı yapıldı ve suların zehirlendiği iddiası yayıldı. Böyle bir haberi askeri yetkililer vermedi, Vali de haberi doğrulayıcı veya yalanlayıcı açıklamada bulunmadı. TRT'nin Çorum muhabiri, böyle bir haber vermediğini söylemektedir. Haberi yayan polis de ortaya çıkarılmamıştır. Bir anda ortaya çıkan eli silahlı gruplar, Alevi mahallelerine uzun namlulu silahlarla saldırmaya başladılar.

Alevi mahallesine barikatları yıkarak giren panzerin ateşiyle hamile bir kadın ve bir öğretmen hayatını kaybederken, yaşlı bir kadın panzerin altında kaldı. Süleyman Atlas isimli tıp öğrencisi panzerin ateşiyle yaralanarak götürüldüğü SSK hastanesinde işkence gördü ve öldürüldü.

İçişleri Bakanı Mustafa Gülcügil: "Çorum Olayları solun bir tertibidir ve devleti yıkma eylemlerinden biridir. Devlete destek düşüncesiyle hareket eden sağ bir grup, bunların karşısına çıkmıştır. Aslında siyasî gayeli ve siyasî hedefli olan sol gruptur..." (Cumhuriyet gazetesi, 14.07.1980)

Süleyman Demirel: "Eğer bu fitne CHP'den destek görmezse devlet bu fitneyi çok kısa bir zamanda söndürür. CHP neyi söylemeye çalışıyor? Günlerdir bu meseleyle uğraşıyoruz. Bu hadiselerin arkasında CHP var." (Cumhuriyet gazetesi, 11.07.1980)

Bülent Ecevit: "....olayı sağ militanların başlattığı bilindiği hâlde, iktidar bunu saklayıp bir komünistlik tehlikesi varmış görüntüsünü vermeye çalışmaktadır. Hükûmetin Çorum'daki olaylarda da taraf olduğu, taraflardan biriyle birlik olduğu ve onların suçlarını örtbas etmeye çalıştığı ortadadır." (Milliyet gazetesi, 11.07.1980)

İstanbul Milletvekili Ali Kenanoğlu ve 19 HDP Milletvekili, 1980'de meydana gelen Çorum Olaylarının tüm yönleriyle araştırılması amacıyla 31 Mayıs 2021 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına araştırma önerge verdi.

• Cüneyt Arcayürek: Darbeler ve Gizli Servisler, (Sayfa.221)
• Aksiyon, Bir Bakan, Bir Cinayet, Bir İhtilal, (Sayfa.181)
• Cumhuriyet Gazetesi 02.06.1980
• Sadık Eral, Çaldıran'dan Çorum'a Anadolu'da Alevi Katliamları, (Sayfa.88)
• 12 Eylül Belgeseli 6. Bölüm | Darbenin Ayak Sesleri | 32.Gün Arşivi
• Nokta Dergisi, Sayı: 22 Tarih: 08.06.1986
• Aydınlık Gazetesi Tarih: 09.07.1980
• Çorum Gazetesi, 31.07.1980 ve Cumhuriyet Gazetesi Röportajı

• Malatya Katliamı

• Sivas Katliamı

• Maraş Katliamı

Mimarlarıİlgili kişilerEtkileriİlgili eserlerİlgili konular