Tycho Brahe'nin duvar kadranı

Duvar kadranı, bir duvara monte edilen veya doğrudan duvarın içine inşa edilen ve 0 ile 90 derece arasındaki açıları ölçmeye yarayan bir açı ölçerdir. Astronomi gözlemlerinde kullanılan bu duvarlar tam olarak meridyen düzlemi üzerinde yer alacak biçimde hassasiyetle hizalanırdı. Bu aletler ilk olarak Antik Mısır ve Antik Yunanistan'da astronomi cihazları olarak kullanılmıştır.

Duvar kadranı Orta Çağ İslam dünyasında astronominin gelişiminde kilit bir rol oynamıştır. İslam astronomi literatüründe libne olarak adlandırılan bu alet; yıldızların meridyen geçişlerini gözlemlemek, yükseklik ile enlemleri hesaplamak ve tutulum (ekliptik) eğikliğini ölçmek amacıyla kullanılmıştır. Gözlem hassasiyetini artırmak için aletin boyutlarını devasa ölçeklere taşıyan Müslüman gökbilimciler, gözlemevlerinin duvarlarına büyük çaplı kadranlar veya benzer işleve sahip sekstantlar inşa etmişlerdir. İslam dünyasında bilinen en eski duvar kadranı, 9. yüzyılda Şam'da (Dımaşk) kullanılan 5 m yarıçaplı bir alettir. 10. yüzyılda Rey şehrinde Hâmid bin Hıdır Hucendî'nin yaptığı ve "es-Südüsü'l-fahrî" adı verilen sekstant 43 m çapındaydı, 13. yüzyılda Meraga Rasathanesinde Nasîrüddin Tûsî, 15. yüzyılın ilk yarısında Semerkant Rasathanesinde 80 m çapındaki sekstantıyla Uluğ Bey ve 16. yüzyılda İstanbul Rasathanesinde Takiyüddin bu devasa duvar aletlerini kullanarak kendi dönemlerinin en hassas gözlemlerini gerçekleştirmişlerdir.

Avrupa'da ise duvar kadranı özellikle 18. yüzyıl gözlemevlerinin "en temel aleti" haline gelmiş ve küresel astronomi alanında büyük bir önem kazanmıştır. Örneğin İngiliz astronom Edmond Halley, bir asistanının bulunmaması ve meridyen geçiş aletinde yalnızca tek bir dikey tel yer alması nedeniyle, 1725'te Greenwich Kraliyet Gözlemevine kurulan ve George Graham tarafından inşa edilen bir duvar kadranını kullanmakla yetinmiştir. James Bradley bu kadranla ilk gözlemini 15 Haziran 1742'de gerçekleştirmiştir.

Günümüzde artık kullanılmayan Quadrans Muralis (Duvar Kadranı takımyıldızı) bir duvar kadranını simgelemekteydi.

Önemli duvar kadranları

Uluğ Bey'in 15. yüzyılda Özbekistan'ın Semerkant şehrinde inşa ettirdiği devasa duvar sekstantı.
  • 994 yılında Hâmid bin Hıdır Hucendî tarafından Rey'de inşa edilen 43 m çapındaki duvar sekstantı.
  • Uluğ Bey'in 15. yüzyılda Semerkant'ta inşa ettirdiği ve 80 metre çapa sahip "Fahrî Sekstantı". Sağdaki görselde görülen bu meridyen yayının her iki tarafında, ölçüm yapan yardımcıların yukarı çıkabilmesi için merdivenler yer almaktadır.
  • Tycho Brahe'nin günümüzde İsveç'e bağlı olan Hven adasındaki Uraniborg Gözlemevinde bulunan duvar kadranı.
  • Doğu Londra'daki Greenwich Kraliyet Gözlemevinde yer alan duvar kadranı.
  • Batlamyus'un İskenderiye'deki duvar kadranı. Bu alet literatürde plinth (kaide kadranı) olarak da adlandırılır.
  • John Bird'ün 1775'te Londra'da imal edip Almanya'daki Mannheim Gözlemevine gönderdiği duvar kadranı, teleskoplu duvar kadranlarının bu sınıftaki (2,5 m yarıçaplı) son büyük örneğiydi.

Kaynakça

  1. ^ Unat, Yavuz (2013). İlkçağlardan Günümüze Astronomi Tarihi (2. genişletilmiş bas.). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık. s. 124. ISBN 978-605-133-653-4. 
  2. ^ a b c Bir, Atilla; Kaçar, Mustafa (2008). "Rubu' Tahtası". TDV İslâm Ansiklopedisi. 35. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. s. 179. Erişim tarihi: 13 Eylül 2026. 
  3. ^ a b Van Brummelen, Glen (2007). "Khujandī: Abū Maḥmūd Ḥāmid ibn al-Khiḍr al-Khujandī". Hockey, Thomas (Ed.). The Biographical Encyclopedia of Astronomers. New York: Springer. ss. 630-631. ISBN 978-0-387-31022-0. Erişim tarihi: 13 Eylül 2026. 
  4. ^ a b Kary-Niyazov, T. N. (1976). "Ulugh Beg". Gillispie, Charles Coulston (Ed.). Dictionary of Scientific Biography. 13. New York: Charles Scribner's Sons. ss. 535-537. 
  5. ^ King, David A. (1995). "Rubʿ". Bosworth, C. E. (Ed.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition (İngilizce). VIII. Leiden: Brill. ss. 573-574. 
  6. ^ Unat, Yavuz (2002). "Tâkiyüddîn ve İstanbul Gözlemevi (Rasathanesi)". Güzel, Hasan Celâl; Çiçek, Kemal; Koca, Salim (Ed.). Türkler. 11. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. ss. 277-288. 
  7. ^ Turner, A. J. (2002). "2002JHA....33..373T Page 373". Journal for the History of Astronomy. 33 (113): 373. Bibcode:2002JHA....33..373T. doi:10.1177/00218286020330040314 Kasım 2019. 
  8. ^ Robert Grant, History of Physical Astronomy from The Earliest Ages to the Nineteenth Century (1852) s. 483-484.
  9. ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Mahmud Hamid ibn al-Khidr Al-Khujandi", MacTutor Matematik Tarihi arşivi 
  10. ^ Hoyle, Fred (1962). Astronomy: A History of Man's Investigation of the Universe. Londra: Crescent Books. s. 37. 
  11. ^ "Mauerquadrant: John Bird 1775". museum-digital: Baden-Württemberg (Almanca). TECHNOSEUM – Landesmuseum für Technik und Arbeit Mannheim. Erişim tarihi: 13 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)