Farsname

Farsname, 12. yüzyılda (1107 ya da 1116 İranlı İbnü'l-Belhî tarafından Büyük Selçuklular döneminmde Farsça kaleme alınan coğrafya içerikli eserdir. Birden çok bölümden oluşan eserde çeşitli bilgiler yer almaktadır. Fars bölgesinin ekonomisi, coğrafyası, tanıtımı, Müslümanlar tarafından fethi gibi tarihî bilgiler kitapta yer almaktadır.

Farsname, Büyük Selçuklu Sultam Melikşah'ın oğlu Sultan Muhammed Tapar'a ithaf edilmiştir. Eserin girişinin büyük bir kısmı -iki sayfaya yakın- sultana övgülerle doludur. Bu övgülerden hemen sonra da eserini Sultan Muhammed Tapar'ın isteği üzerine yazdığım söylemektedir. İbn Balkhi'nin Farsname'si ilk kez Le Strange tarafından bilim dünyasına tanıtıldı ve coğrafya ile ilgili kısmı İngilizceye tercüme edilerek Journal of the Royal Asiatic Society dergisinde "Description of the Province of Fars, in Persia, at the beginning of the twelfth century A.D." başlığı ile 1912 yılında 1-30, 311-339, 865-889 sayfalarında neşredildi.

Farsname’nin kesin olarak ne zaman tamamlandığı bilinmemektedir. Eserin, Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar’ın tahta çıktığı 1105 yılı ile Fars Valisi Atabeg Çavlı’nın öldüğü 1116 yılı arasında yazıldığı düşünülmektedir. Eser, İran’ın ve özellikle Fars bölgesinin tarihi, coğrafyası, idari yapısı ve ekonomik durumu hakkında bilgiler içerir. Kitabın büyük bir kısmı İslam öncesi İran tarihine ayrılmıştır. Bu bölümde Pişdâdîler, Keyânîler, Eşkânîler ve Sasaniler gibi İran hanedanları ele alınır. Bu anlatı büyük ölçüde Hamza el-İsfahânî’nin eserine dayanır. Kitapta ayrıca Müslümanların Fars'ı fethi ve Ali bin Ebu Talib dönemine kadar bölgede gerçekleşen askerî faaliyetler anlatılır. Bölgede yaşayan kabileler, görev yapan kadılar ve emirler hakkında da bilgi verilir. Coğrafya bölümlerinde Fars’ın şehirleri, kaleleri, nehirleri, gölleri, denizleri ve yer şekilleri tanıtılır. Eserde Büveyhîler ve Selçuklular dönemlerinde Fars’ta meydana gelen siyasi gelişmelere de yer verilir. Farsname, Fars bölgesinin mali yapısı hakkında verdiği bilgiler açısından da önemli bir kaynaktır. Vergiler, gelirler ve bölgenin ekonomik durumu hakkında bilgiler içerir. Daha sonraki dönemlerde yaşayan Hamdullah el-Müstevfî, Nüzhetü’l-kulûb adlı eserini yazarken Farsname’den geniş ölçüde yararlanmıştır.

İbnü’l-Belhî’nin eserinden başka Farsname adını taşıyan iki eser daha bulunmaktadır. Bunlardan biri, Kaçar hükümdarı Muhammed Şah döneminde Mirza Ca‘fer Han Harmûcî tarafından yazılmış ve Tebriz'de yayımlanmıştır. Diğeri ise Mirza Hasan-ı Fesâî-yi Şîrâzî’nin Nasırüddin Şah’ın emriyle yazdığı Fârsnâme-i Nâsırî adlı eserdir. Bu eser Tahran'da yayımlanmıştır.