Hakasça

Hakasça
Хакас тілі Xakas tĕlĕ тадар тілі Tadar tĕlĕ
Ana dili olanlar	Rusya
Bölge	Hakasya
Etnisite	Hakaslar
Konuşan sayısı	29.000  (2021)
Dil ailesi	Türkî Şaz Sibirya Güney Sibirya Yenisey Hakasça
Diyalektler	Fuyü Gırgıs Kamasca † Sagay Kaç Kızıl Şor
Yazı sistemi	Kiril
Resmî durumu
Resmî dil	Rusya  Hakasya
Dil kodları
ISO 639-3	kjh
Glottolog	khak1248
ELP	Khakas
Yaygın olarak konuşulduğu bölge   Azınlık dili olduğu bölge
UNESCO 'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlasınca Kesinlikle Tehlike Altında olarak sınıflandırılmıştır.

Hakasça ya da Hakas Türkçesi (Hakasça: Хакас тілі ya da тадар тілі), Türk lehçe sınıflandırmasında Kuzey-Doğu ya da Sibirya grubu olarak adlandırılan lehçe grubu içinde yer alan Türk lehçesidir. Başlıca olarak Hakasya'da, Krasnoyarsk Krayı'nda ve Tuva Cumhuriyeti'nde yaşayan Hakaslar tarafından konuşulur.

Batıda Kemerovo Oblastı, güneyde Altay Cumhuriyeti, güney ve güneydoğusunda Tuva Cumhuriyeti, kuzey ve doğusunda ise Krasnoyasrk Krayı ile çevrili bulunan Hakas Cumhuriyeti'nde yaşan Hakasların nüfusu 2010 sayımına göre 63.643 kişidir. Hakasya nüfusunun yaklaşık olarak %12'sini oluştururlar.

Hakasça, Rusça ile birlikte Hakasya Cumhuriyeti'nin resmi devlet dilidir. Rusya Federasyonu içinde Hakasçayı konuşanların sayısı 42.604 kişidir. Hakasçanın günümüzde dört ağzı olduğu kabul edilir: Kaç, Sagay, Şor ve Kızıl. Hakas edebî dili Kaç ve Sagay ağızlarına dayanır.

Geçmişte bir dönem Latin alfabesiyle de yazılan Hakasçanın yazımı için 1939 yılında tekrar Rus harfleri esasındaki alfabeye geçilmiştir. 3 Mart 1939'da kabul edilen bu alfabe 36 işaretten oluşmakta idi. Kısa /ɪ/, /dʒ/ ve /ʁ/ için ayrı işaret yoktu. Daha sonra bu işaretlerin de eklenmesi ile bugünkü Hakas alfabesi oluşmuş oldu.

İlk Hakas alfabesi yerli halklara Hristiyanlığın öğretilmesinin kolaylaştırılması amacıyla eski Slav kilise alfabesi ve Rus alfabesinden faydalanılarak oluşturulmuştur. Bu alfabe 34 işaretten oluşuyordu. Bu alfabede ötümlü küçükdilsil sürtünmeli ünsüz [ʁ], ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüz [dʒ] ve ötümlü artdişyuvasıl sürtünmeli ünsüz [ʒ] için ayrı işaret bulunmuyordu. Rus alfabesine Hakas Türkçesine has kısa /ɪ/, genzel /ŋ/, /ö/ ve /ü/ seslerini göstermek için 4 işaret eklenmişti. İki ünlü arasında /ʁ/ ya da /g/'nin düşmesiyle oluşan uzunluklar bu alfabe ile yazılan metinlerde göz ardı edilerek kısa (normal uzunlukta) ünlü gibi yazılıyordu. Yine bu alfabe ile yazılan metinlerde bugün Hakasçada görülmeyen pek çok özellik yanlış olarak bulunmaktadır: Dudak çekiminin daha güçlü olması ya da ilerleyici benzeşmeye uğramış şekiller gibi. Ayrıca bugünkü alfabede (Хх) işareti ile gösterilen ötümsüz küçükdilsil sürtünmeli ünsüz [ꭓ] bu alfabede (К к) işareti ile verilmiştir.

Hakasları oluşturan boylar (Kaç, Sagay, Koybal, Beltir, Kızıl, Şor) 1922 yılından itibaren ulusal bir idari yapı ve yazı dili çevresinde birleştirilmiştir. Hakas Türkçesi bir yazı dili olarak kurulmadan önce Hakas ağızlarının yazıya geçirilmesi için Kiril esasındaki misyoner alfabesi (1893-1899) ve akademik transkripsiyon (1885-1907) kullanılmıştır. Misyoner alfabesi misyonerlerin kaleme aldığı az sayıdaki dinî içerikteki eserde kullanılırken akademik transkripsiyon Vasili Radlov ve Nikolay Katanov gibi bilimadamlarının derlemelerinin yazıya geçirilmesi için kullanılmıştır. Radlov ve Katanov'un kullandıkları bu akademik alfabe tamamıyla bilimsel çalışmalara yönelik olarak hazırlanmıştır ve halk arasında hiçbir zaman Hakasçanın yazımı için kullanılmamıştır.

1921-1922 yıllarından itibaren Hakas yazı dilinin kurulması için Hakas alfabesinin oluşturulması çalışmaları başlamış, 24 Haziran 1924'te Hakas yazısını oluşturmak üzere bir komisyon oluşturulmuştur. Bu komisyonda Georgiy İgnatyeviç İtıgin, Konstantin Konstantinoviç Samrin, Semyon İvanoviç Kuzurgaşev, Kirill Semenoviç Todışev, Pyotr Tarasoviç Ştıgaşev, İvan Mihayloviç Kişteyev, Mihail İvanoviç Raykov gibi dönemin aydınları yer almıştır.

1924 yılı kasım ayında alfabe çalışmaları sonuçlanmış, ilk olarak çeşitli okul kitapları yayımlanmıştır. 1924 yılında Rus alfabesi temelinde oluşturulan alfabenin bazı eksik yönleri vardı. Bunlardan birincisi [ʁ] sesi için bir işaretin bulunmaması, ikincisi de uzunlukların her zaman belirtilmemesi idi. Daha sonra bu alfabeye (һ) ve (i) işaretleri eklenmiştir. 1929 yılında tüm diğer Türk halkları gibi Hakaslar da Latin alfabesini kullanmaya başlamışlardır. Rusça sözcüklerin yazımı ile ilgili meseleler ve Latin alfabesinin Rusça öğrenmeyi zorlaştırması gibi gerekçelerle 1939 yılında tekrar Kiril alfabesi temelindeki alfabeye geçilmiştir. 3 Mart 1939 yılında kabul edilen ve 36 işaretten oluşan alfabe bugün kullanılan Hakas alfabesinin temelini oluşturmaktadır. 1939 yılında kabul edilen alfabede Hakas Türkçesine özgü sesleri gösteren /i/, /ғ/ ve /ҷ/ işaretleri bulunmuyordu. Bu alfabenin 1946, 1953, 1962 yıllarında revize edilmesiyle bugün 39 işaretten oluşan Kiril esasındaki Hakas alfabesi ortaya çıkmıştır. 39 işaretten oluşan Hakas alfabesinde bulunan 6 işaret Hakas Türkçesine özgü sesleri işaret ederken geriye kalan işaretlerin tamamı Rus alfabesi ile ortaktır.

Bu alfabede genel olarak her bir işaret bir foneme denk gelir. Sadece incelik (ь) ve kalınlık işaretlerinin (ъ) ses karşılığı yoktur. Dört işaret ise çift sesi işaret ediyor olup /е/ "ye" sesini, /ё/ "yo" sesini, /ю/ ile "yu" sesini ve /я/ ile "ya" sesini verir. /e/ işareti ile "e" ve "ye" sesleri gösterilirken /э/ ile de "e" sesi ifade edilir. /e/ işareti sözcüklerin başında "ye" şeklinde okunurken sözcüklerin içinde "e" şeklinde okunur. /e/ sesinin sözcük başında bulunduğu az sayıda sözcükte ise kelime başı /э/ işareti ile yazılır.

Bugünkü Hakas alfabesine geçilene kadar olan gelişmeler üç etap olarak ele alınabilir:

1. Rus alfabesi temelinde Hakas alfabesinin oluşturulması,
2. Latin alfabesine geçiş,
3. Rus alfabesi temelindeki bugünkü alfabeye dönüş.

Çağdaş Hakas alfabesinde 39 işaret bulunmaktadır. Bunlardan 10'u ünlüleri göstermek için kullanılmaktadır: а, э, е, ы, и, і, о, ӧ, у, ӱ. 24 işaret ise, ünsüzleri göstermektedir: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ӌ, ш, щ. 5 işaret ise birleşik sesler ile Rusça kelimelerde kullanılan yardımcı işaretleri göstermektedir: ё, ю, я, ъ, ь.

Alfabedeki а, б, в, г, д, е, ё, ж, и, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ф, х, ц, ч, ш, щ, э, ю, я, ъ, ь işaretleri Rus alfabesi ile ortaktır ve aşağı yukarı Hakasçada da aynı sesleri ifade etmektedir. в, ё, ж, ф, ц, ш, щ, ъ, ь sadece Rusçadan alıntı kelimelerde kullanılmaktadır. ғ, і, ң, ӧ, ӱ, ӌ (sırasıyla [ʁ], [ĭ], [ŋ], [ø], [y], [dʒ] seslerini ifade ederler) işaretleri ise sadece Hakas Türkçesine has sesleri ifade etmektedir.

Bugünkü Hakas imlasına göre, Rusçadan alıntı kelimeler Rus imlasına göre yazılmaktadır. Bugünkü Hakas alfabesindeki işaretlerin Hakasçadaki seslerin ifade edilmesi için yeterli olduğu söylenebilir. Uzunluklar iki ünsüzün art arda yazılması ile belirtilmektedir. Bu durum ilk anda okumayı zorlaştırsa da genel olarak ünlünün uzunluğunu ifade etmektedir. Örneğin: чоохтаам [t͡ʃoːχtaːm] "söyledim". Hakasçada Rus imlasına uygun olarak [e] sesi için aynı sesi ifade eden iki ayrı işaret vardır: (е) kelime içindeki [ɛ] sesini, (э) ise, kelime başındaki [ɛ] sesini göstermek için kullanılmaktadır.

Hakasça, dokuz ünlü ve yirmi kadar ünsüzden oluşan bir ses sistemine dayanır. Ünlüler arka (a, o, u, ı) ve ön (e, ö, ü, i, ĭ) sıralı olarak ayrılır. Dar ve düz bir ön ünlü olan /ĭ/ konuşma organlarının daha fazla gerilmesiyle çıkarılır ve /i/'den ayrılır. Ünlüler arasında kimi dağılım sınırlamaları vardır: /o/ ve /ö/ ilk heceden sonra yalnızca büzülme sonucunda ortaya çıkar ve uzun söylenir, /u/ ve /ü/ ikinci hecede ancak ilk hecede de aynı ünlü varsa bulunur, /i/ ise ilk hece dışında yer almaz. Sagay ağzında bazı kelime ve eklerin sonundaki /a/ daha önden ve dar söylenir. Bu ses anlam ayırt edicidir.

Ünsüzler çıkış biçimine göre patlamalı, genizsil, vurmalı, yarı kapantılı, sızıcı, yarı ünlü ve yan ünsüz olarak sınıflanır. Akıcı ünsüzler dışında bütün ünsüzler ötümlü-ötümsüz çiftler oluşturur. Kelime başında yalnızca ötümsüz ünsüzler bulunur, kelime sonunda da (akıcılar ile /g/ ve /ğ/ dışında) yalnızca ötümsüzler yer alır. Ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde ötümsüzle biten kök ötümlüleşir (пас → пазы). /k/ ve/g/ yalnızca ön, /x/ ve /ğ/ yalnızca arka ünlülü kelimelerde görülür. /ş/ ise Kaç, Kızıl ve Şor ağızları ile ses taklidi kelimelerde bulunur.

Hece yutumu olayı birbirine benzer ya da eşit seslerden oluşmuş iki heceden birinin düşmesidir. Hakas Türkçesinde bu olay daha çok iki kelimenin birleşmesinden oluşan kelimelerde meydana gelir:

alıp par- > апар- [apar-] "götürmek"

alıp kil- > ағыл- [ağıl-] "getirmek"

xay it- > хайт- [xayt-] "nasıl etmek"

torığ at > тораат [tora:t] "doru at"

sarığ at > сараат [sara:t] "sarı at"

Söz zincirinde yan yana olan kimi ünlülerin kaynaşarak tek ünlü ya da diftonga dönüşmesi olan kaynaşma olayı bazı birleşik kelimelerde görülür:

xara at > харат [xarat] "kara at"

xula at > хулат [xulat] "kula at"

xara ib > хариб [xarib] "hapishane"

altı on > алтон [alton] "altmış"

çiti on > читон [çiton] "yetmiş"

Hakas Türkçesinde pekiştirme bildiren ekleşmiş edat -ox/-ök, kısa ünlü ile biten kelimelere eklendiğinde kelime tabanının sonunda bulunan önlü düşer:

туза [tuza] "fayda" + ox > тузох [tuzox] "fayda da"

уйғу [uyğu] "uyku" + ox > уйғох [uyğox] "uyku da"

паза [paza] "daha" + ox > пазох [pazox] "daha da"

киме [kime] "kayık" + ök > кимӧк [kimök] "kayık da"

кізі [kizi] "kişi" + ök > кізӧк [kīzök] "kişi de"

тӱлгӱ [tülgü] "tilki" + ök > тӱлгӧк [tülgök] "tilki de"

Söz zinciri içindeki kelimelerden birinin diğerinin etkisiyle fonem ya da fonemler grubunun değişmesi olan birleşimli biçim olayına Hakas konuşma dilinde sıkça rastlanır. Genellikle söz zinciri içindeki bir kelime ünlü ya da ötümlü ünsüz ile bittiğinde kendisinden sonra gelen kelimenin başındaki ötümsüz ünsüz yarım ya da tam olarak ötümlüleşir:

Мин пу аалда тӧреем. Хырых чылда. Чаа тузында кічіг полғам. Пу аалда ӱгренгем. Абам малда тоғынған. Аттар азырачаң. Пістің семья улуғ полған.

[min pu a:lda töre:m || xırıx çılda || ça: tuzında kiçig polğam || pu a:lda ügrengem || abam malda to:ğınğan || attar azıracaň || pístiň semya uluğ polğan || abam ilīg çiti çastığda üre:n]

"Ben bu köyde doğdum. Kırk yılında. Savaş zamanında küçüktüm. Bu köyde okudum. Babam sığır (işinde) çalıştı. Atları beslerdi. Bizim ailemiz büyüktü. Babam elli yedi yaşında öldü."

Bir sözcüğün son sesiyle onun ardından gelen sözcüğün ön sesinin kaynaşmasına yol açan birleşme olan ulamaya hem birleşik kelimelerde hem de konuşma zinciri içinde rastlanır:

Birleşik kelimelerde:

xara xat > харағат [xarağat] "siyah Frenk üzümü"

xızıl xat > хызылғат [xızılğat] "kızıl Frenk üzümü"

Konuşma zincirinde:

Пастағыда той идерге хысты тудуп алҷаң. Алҷаң кізі тооза туғаннарын чыып алып тудуп алча. Тудуп алҷаң хызы таныс таа полза, таныс таа нимес полза чарир.

[pasta:ğıda toy iderge xıstı tudub alcaň || alcaň kizi to:za tuğannarın çı:b a:lıp tudub alça || tutub alcaň xızı ta:nıs ta: polza | ta:nıs ta: nimes polza çari:r]

"Önce düğün etmek için kızı kaçırırlar. Alacak kişi bütün akrabalarını toplayıp kaçırır. Kaçırılacak kız tanıdık olsa da olmada da olur."

Konuşma akışı içinde kullanılan bir sözcüğün bir hecesinin diğerlerine göre daha baskılı ve soluklu söylenmesi şeklinde tanımlanan vurgu, Hakas Türkçesinde diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi kelimelerin genellikle son hecesinde bulunmaktadır. Ancak Hakas Türkçesine has bazı kurallar içinde de vurgunun kelime içindeki yeri değişebilmektedir. Hakas Türkçesinde vurguyu üzerine alan hecenin ünlüsünün daha baskın olarak, daha yüksek tonla söylenmesine uzunluk da eşlik eder. Bu açık hecelerde daha belirgin bir biçimde hissedilir.

Tek heceli kelimelerde doğal olarak kelimenin tek ünlüsü vurguyu üzerine almaktadır. İki, üç ya da dört heceli kelimeler yalın haldeyken genellikle vurgu son hecede bulunmaktadır: [xı'zıl], [xu'zux], [çis'tek], [xuzu'rux], [xara'ğay] vb.

Kelimede uzun ünlü bulunuyorsa vurgu daima uzun ünlünün bulunduğu heceye düşmektedir: ['ço:rğan] "yorgan" - [çor'ğa] "rahvan", ['sa:sxan] "saksağan" - [sas'xan] "sapladı" vb.

Bazı ekler vurgunun yerini değiştirebilmektedir:

1. Çokluk eki daima vurguyu kendi üzerine almaktadır: [çıltıs] "yıldız" - [çıltıs'tar], [san] "sayı" - [san'nar] vb.
2. Hal ekleri daima vurguyu kendi üzerine almaktadır: [tura] "ev" - [tura'nıñ], [tura'nı], [tu'ra:], [tura'da], [tura'dan], [tura'zar] vb.
3. Olumsuzluk ekleri daima vurguludur: [par'ba] "gitme!", [ço:xtas'pa] "konuşma!", [par'bınça] "gitmiyor" vb.
4. Yakın geçmiş zaman eki {-dI}, {-tI} ve belirsiz geçmiş zaman eki {-ĞAn}, {-XAn} daima vurguludur: [çit'ti] "ulaştı", [iskir'gen] "duyurdu" vb.
5. Ettirgen çatı {-tIr}, {-dIr} eki daima vurguludur: [ço:xtas'tır] "konuştur!", [kirtin'dir] "inandır!" vb.
6. Soru edatı {mA} {pA} her zaman vurgusuzdur: [kü'gürt pe] "gök gürültüsü mü?", [kil'gen me] "geldi mi?" vb.

Ton bir hecedeki "bir saniyedeki titreşim sayısının" düşüklük ya da yüksekliğidir. Bir sözcük ya da konuşma parçasındaki bir hece daha vurgulu söylendiğinde sıklık, yani titreşim sayısı da artmaktadır.

Üzbek Bayçura deneysel fonetik çalışmaları sonucunda ayrı ayrı söylenen iki heceli kelimelerde, ikinci hecenin tonunun ilk heceye oranla 11/4 oranında daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur. İlk hecesinde uzun ünlü bulunan kelimelerde de genellikle uzun ünlünün yükselen bir tona sahip olmasına rağmen, ikinci hecedeki düşme hareketi gösteren tonun ortalama ton yüksekliğinin daha fazla olduğunu belirtmiştir.

Bir konuşma zincirindeki hece, biçimbirim ve sözcükleri kapsayan ton değişimlerinin tümüne ezgi denmektedir. Hakas Türkçesinde cümle inişli çıkışlı bir tonlamaya sahiptir. Bu iniş-çıkış hareketinin en yüksek noktası olumlu cümlelerde cümlenin başına, soru cümlelerinde ise cümlenin sonuna yakındır. Genel olarak Hakasçada cümle başında yükselen, cümle sonunda düşen bir ton olduğu söylenebilir:

 İşbu madde Gülsüm Killi Yılmaz tarafından CC BY-SA 3.0 lisansı altında yayımlanan metin içermektedir.