Hakkaniyet

Hakkaniyet, veya nesafet (nasfet), temel olarak hukuki uyuşmazlıkların çözümünde uyuşmazlığın ve tarafların somut ve özel durumlarının da dikkate alınarak adalete uygun karar verilmesi anlamına gelen bir tabirdir.

Kelime anlamıyla hakkaniyet, hak ve adalete uygunluk anlamına gelmektedir. Hukuki anlamda ise adaletsizliği engellemek için hukuk kurallarının yorumunda ve uygulamasında dikkate alınması gereken bir yükümlülük olarak tanımlanır. Buna göre hakkaniyet, hukuki uyuşmazlıkların çözümünde uyuşmazlığın ve tarafların somut ve özel durumlarını da göz önünde bulundurarak adalete uygun karar verme çabasıdır.

Bir hukuk kuralının, somut olaya uygulanması ilgilileri için yeterince adil bir sonuç doğurmuyorsa söz konusu olmaktadır. Bu sayede genel normun, somut olaya uygulanması, boşlukların doldurulması ve gerektiğinde normun yumuşatılması sağlanmaktadır. Ancak burada da kuralın dışına çıkılması ve hukuka aykırı bir karar verilmesi söz konusu olamaz. Karar verilirken kuralın çizdiği sınırların, amacının ve korumak istediği menfaatin dikkate alınması gerekmektedir.

Hakkaniyet kavramına ilişkin ilk fikirler, Aristoteles'in epieikeia kavramına ilişkin görüşleriyle ilişkilidir. Aristoteles, Nikomakhos'a Etik adlı eserinde hukukun genel kurallar koyduğunu ve bazı somut olayların bu genel kurallar kapsamında tam olarak düzenlenemeyeceğini belirtmiştir. Bu gibi durumlarda hakkaniyetin, kanunun genelliğinden kaynaklanan eksikliğin somut olayın özellikleri dikkate alınarak giderilmesiyle ilişkili olduğunu ifade etmiştir.

Roma hukukunda ise yargı işlerinde görevli ve yetkili olan praetor'lar, sahip oldukları imperium (emretme) yetkisini kullanarak ius civile ile konulan hukuk kurallarına dayanarak ius honorarium adı verilen kurallar oluşturdular. Bu kuralların amacının ius civile'yi ortadan kaldırmak değil; onun sertliğini yumuşatmak olduğu belirtilmiştir. Papinianus, ius honorarium ile ius civile'ye destek olmayı, boşluklarını doldurmayı ve düzeltmeler yapılmasının amaçlandığını ifade etmiştir. Bu şekilde, praetor'lar tarafından ius civile'de yer almayan yeni, dava, hak ve def'iler oluşturulmuştur.

Bugünkü İngiltere'de doğan ve oradan ABD, Kanada, Avustralya, Hindistan ve eski İngiliz sömürgesi ülkelerde de uygulama alanı bulan ortak hukuk (common law), 1066'da İngiltere'nin Normanlar tarafından istila edilmesinin ardından ülkenin değişik yerlerine gezici yargıçların gönderilmesiyle başlamıştır. O zamana kadar ülkede değişik bölgelerde değişik şekillerde yerleşmiş olan örf ve âdete dayanan kurallar, gezici yargıçlarla birlikte ülke genelinde ortak olarak uygulanmaya başlandı. Ancak bu sistemin katı ve şekilci oluşu nedeniyle bu mahkemelerde adalet bulamayanlar, doğrudan krala başvurmaya başladı. Bu iş zamanla kral adına Şansölye tarafından yürütülmeye başlandı ve Şansölye Mahkemesi kuruldu.

Şansölye Mahkemeleri de Roma hukukundaki ius civile - ius honorarium ayrımına benzer şekilde common law sisteminde yer almayan içtihatlar geliştirdi. Bu içtihatlarla gelişen hukuk, Anglo-Sakson hukuk sisteminde hakkaniyet hukuku (equity law) adıyla yerleşti. Zamanla common law ile equity law kuralları birbiriyle çatışmaya başlayınca, Kral I. James çelişki halinde equity law kurallarına üstünlük tanınmasına karar verdi. 1800'lü yılların sonunda çıkan bir yasayla mahkemelere duruma göre her iki sistemi de uygulama yetkisi verildi.

Kara Avrupası hukuk sistemine tâbi ülkelerde 1800'lü yıllardan itibaren kanunlarda kodifikasyon (tedvin -birleştirme, toplama-) hareketi başladı. Fransa'da 1804, İtalya'da 1866, Almanya'da 1900, İsviçre'de ise 1907'de çıkarılan Medeni Kanun ile bu ülkelerdeki medeni hukuk tedvin edilmiş oldu.

Hakkaniyete ilişkin hükümler ise ülkelere göre farklı yorumlamalara tabidir. Fransız Medeni Kanununda, hakimin baktığı bir davaya ilişkin uygulayacağı bir kural bulunmayışı nedeniyle hüküm vermekten kaçınması yasaklanmıştı. Alman Medeni Kanununda ise borcun dürüstlük ve iyi niyet kurallarına (Treu und Glauben) uygun şekilde ödenmesi gerektiği hüküm altına alınarak hakkaniyet değerlendirmesi kanunun içine yerleştirilmiştir. İsviçre Medeni Kanununda ise hakimin kanunda hüküm yoksa örf ve âdete bakacağı, burada hüküm bulamaması halinde kendisi kural koyacak olsaydı nasıl koyacak ise o doğrultuda hüküm vermesi düzenlenmiştir.

Çağdaş hukuk sistemlerinde hakkaniyet, hukuk kurallarının somut olaylara uygulanmasında ve hukukî sonuçların belirlenmesinde dikkate alınan bir kavram olarak yer almaktadır. Hakkaniyet bazı hukuk sistemlerinde kanunun açıkça öngördüğü bir değerlendirme ölçütü olarak kullanılırken, bazı sistemlerde hâkimin takdir yetkisi, hukuk kurallarının yorumlanması veya hukuk boşluklarının doldurulması için kullanılmaktadır.

Hakkaniyet sadece özel hukukla sınırlı olmayıp anayasa hukuku, idare hukuku, insan hakları hukuku ve uluslararası hukuk gibi farklı hukuk alanlarında da görülmektedir. Özellikle temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması, tazminat miktarlarının belirlenmesi, taraflar arasındaki menfaatlerin dengelenmesi ve uluslararası uyuşmazlıkların çözümü gibi konularda hakkaniyet çeşitli hukuk düzenleri tarafından farklı biçimlerde kullanılmaktadır.

Ortak hukuk sisteminde tarihsel olarak common law yanında gelişen equity law kuralları ve hukuk yolları varlığını sürdürürken, Kara Avrupası hukuk sistemlerinde hakkaniyet daha çok kanunun yorumlanması, hâkimin takdir yetkisi ve açık uçlu hukuk kuralları aracılığıyla hukuk düzeninin bir parçası hâline gelmiştir.

Dipnotlar

Kitaplar

• Erdoğan, Mustafa (2016). İnsan Hakları Teorisi ve Hukuk (5. bas.). Ankara: Orion Kitabevi. ISBN 978-9944-769-63-1. 
• Heywood, Andrew (2016). Siyaset (7. bas.). Ankara: Adres Yayınları. ISBN 978-975-250-015-3 |isbn= değerini kontrol edin: checksum (yardım). 
• Köse, Saffet (2014). İslâm Hukukuna Giriş (4. bas.). İstanbul: Hikmetevi Yayınları. ISBN 978-605-351-028-4. 
• Gözler, Kemal (2013). Hukuka Giriş (10. bas.). Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım. ISBN 978-605-5187-75-0. 
• Oğuzman, M. Kemal; Barlas, Nami (2013). Medenî Hukuk (19. bas.). İstanbul: Vedat Kitapçılık. ISBN 978-605-4446-95-7. 
• Tahiroğlu, Bülent; Erdoğmuş, Belgin (2012). Roma Hukuku Dersleri (8. bas.). İstanbul: Der Yayınları. ISBN 978-975-353-188-7. 

Makaleler

• Celepoğlu, Bahadır (2024). "JOHN RAWLS'IN HAKKANİYET İÇİN ADALET KAVRAMI ÜZERİNDEN SİYASAL LİBERALİZM VE HALKLARIN YASASINA BAKIŞ". Ekonomi Yönetim Politika. 2 (2)1 Ekim 2026. 
• Kabadayı, Talip (2013). ""Hakkaniyet" Adaletin Temelidir". Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 151 Ekim 2026. 
• Sağlam, Rabia (2007). "LİBERAL ADALETİN İKİ FARKLI GÖRÜNÜMÜ: JOHN RAWLS VE ROBERT NOZİCK - "Hakkaniyet Olarak Adalet" Eleştirisinden "Yetkisel Adalet" Eleştirisine". Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. XI (1-2)1 Ekim 2026. 

Tezler

• Yılmaz, İdris (2022). Denkleştirme İsteminde Hakkaniyet Koşulu ve Yargıtay Kararları Doğrultusunda İncelenmesi (Yüksek Lisans). İstanbul Bilgi Üniversitesi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2026.