İlteriş Kutlug Kağan
Eski Türkçe:
Çince: 頡跌利施可汗/颉跌利施可汗
İkinci Göktürk Kağanlığı'nın I. kağanı
Eski Türkçe: (İlteris)
Hüküm süresi682 – 691
Önce gelenyok
Sonra gelenKapgan Kağan
Ölüm691
Eş(ler)iİlbilge Hatun
Çocuk(lar)ıBilge Tigin
Kül Tigin
HanedanAşina
BabasıKutlug Erkin
DiniTengricilik (Şamanizm)
MeslekKağan

İlteriş Kağan (Eski Türkçe: , İlteris Kağan, Çince şekli: 頡跌利施可汗/颉跌利施可汗, eski adı: Aşına Kutluk, 阿史那骨篤祿/阿史那骨笃禄, āshǐnà gǔdǔlù, a-shih-na ku-tu-lu), İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın kurucusudur (h. 682-691). Bilge Kağan ve Kül Tigin'in babasıdır. 2022'de kendisi adına yazılan bir yazıt bulunmuştur.

Etimoloji ve arka plan

Öz adı Kutlug Beğ, unvanı İlteriş Bilge'dir. İlteriş, halkı/devleti "derleyen toplayan", bütünleştiren anlamına gelmektedir. Kendi adı olarak görülen Kutlug, eski Türkçede yaygın olarak kullanılan bir kelime olmakla birlikte, "mesut", "kutlu", "mutlu", "uğurlu" gibi anlamlara gelmektedir.

Çin kaynaklarında Kutlug'un Doğu Göktürk Devleti'nin son hükümdarı İl Kağan'ın ailesinden geldiği belirtilmiş ve Gök-Türk hanedanının mensup olduğu Aşina kabilesinin soy adını taşıdığına işaret edilmiştir.

Biyografi

İlk yılları

Kutlug Kağan'ın ilk yılları hakkında yeterli kaynak bulunmamaktadır. Bağımsızlık mücadelesini başlatmadan önce, 650 yılında Çinliler tarafından kurulan Yün-chung (Ch'an-yü [en]) askerî valiliğine bağlı olarak boy reisliği yapmaktaydı. Bu dönemde bölgenin askerî valisi She-li-yüan-ying idi. Kutlug Kağan'ın dedesi ve babası da kendisinden önce tudunluk makamında görev almışlardı.

Ayaklanma

Aşina Funian'ın 681 yılında başlattığı ayaklanma başarısızlıkla sonuçlandı. Bunun üzerine Funian, Çinli kumandana teslim oldu ve kendisiyle birlikte hareket eden elli dört boy reisiyle birlikte şehrin doğu pazarında idam edildi. Bu yenilginin ardından dağılan Göktürklerin önemli bir kısmı, Çin askerî kuvvetlerinden uzak konumdaki Çogay-kuzı Dağı'na sığındı ve burada varlıklarını koruma imkânı buldu. Kutlug, daha sonra Karakum Kalesi'ne (Hei-sha-ch'eng) geçerek burada hâkimiyet kuran Dokuz Oğuzların sürü ve atlarına yönelik akınlar düzenledi. Bu faaliyetler sonucunda güç kazanan Kutlug, kağanlığını ilan etti. Bu gelişme, II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşu ve bağımsızlığının yeniden kazanılması olarak kabul edilmektedir. Kutlug, kağanlığını ilan etmesinin ardından devlet teşkilatını oluşturmaya yöneldi. Bu kapsamda kardeşi Kapgan Kağan'ı şad olarak tayin ederken, Tuo-hsi-fu'ya ise yabgu unvanını verdi.

Bu sırada Chanyu askerî valiliğinde teslim olan boyların denetlenmesinden sorumlu olan Aşide Tonyukuk, vali yardımcısı Wang Pen-li tarafından tutuklandı. Kutlug'un Çin topraklarına yönelik akınları sırasında Aşide Tonyukuk, suçunun affedilerek eski görevine iade edilmesini talep etti. Talebinin kabul edilmesi üzerine serbest bırakıldı ve boyunun bulunduğu bölgeye döndü. Kısa süre sonra ise Kutlug'un yanına giderek ona katıldı. Tonyukuk, sahip olduğu siyasi ve askerî bilgi birikimi nedeniyle Kutlug tarafından Apa Tarkan (A-po Tarkan) unvanıyla görevlendirildi. Bu görev kapsamında askerî işlerin ve at sürülerinin idaresinden sorumlu oldu. Çin kaynaklarına göre Kutlug, Tonyukuk'un kendisine katılmasından büyük memnuniyet duydu. Daha önceki bağımsızlık girişimlerinde de Aşide ailesine mensup kişilerin önemli roller üstlendiği bilinmektedir. Bu aileye mensup liderler, bilgi ve tecrübeleri sayesinde Göktürk yöneticilerine danışmanlık yapmışlardı. Önceki olayları yakından takip eden Kutlug'un, aynı aileden gelen Tonyukuk'u kendisine yardımcı olarak seçmesinde bu durumun etkili olduğu düşünülmektedir. Tonyukuk'un yeni kurulan devlete katılımının önemi, sonraki yıllarda üstlendiği görevler ve devlet yönetimindeki rolüyle daha belirgin hâle gelmiştir.

Dokuz Oğuzlar ve Ötüken'in fethi

Göktürk liderleri devlet içinde birliği sağlamaya çalışırken, Tonyukuk Yazıtı'na göre Dokuz Oğuzlardan kaçan bir kişi Tonyukuk'a önemli bilgiler ulaştırdı. Buna göre Dokuz Oğuzlar yeni bir kağan seçmiş, Çin'e bir elçi göndermiş ve Kitanlarla da temas kurmuşlardı. Dokuz Oğuz kağanı, sayıları az olmasına rağmen Göktürklerin giderek güçlendiğini, Kutlug Kağan'ın cesur, Tonyukuk'un ise yetenekli bir devlet adamı olduğunu belirterek, onların varlığının hem Çin hem de Kitanlar için tehdit oluşturduğunu ileri sürmüştü. Bu nedenle Çinlilerin güneyden, Kitanların doğudan ve Oğuzların kuzeyden saldırarak Göktürkleri ortadan kaldırmalarını teklif etmişti. Bu haber üzerine Tonyukuk, Çin, Kitan ve Oğuzların birleşmesinin Göktürkler için ciddi bir tehlike oluşturacağını değerlendirdi. Kutlug Kağan'a, düşmanların güçlerini birleştirmeden önce harekete geçilmesi gerektiğini bildirdi. Kutlug Kağan da Tonyukuk'un tavsiyesini kabul ederek askerî harekâtın yönetimini ona bıraktı. Tonyukuk, ordusuyla Ongin Irmağı'nı geçerek Ötüken'e doğru ilerledi. İnekler Gölü ile Tola Irmağı civarında Dokuz Oğuz kuvvetleri Göktürk ordusuna saldırdı. Sayıları yaklaşık üç bin olan Oğuzlara karşı Tonyukuk'un emrinde iki bin kadar asker bulunuyordu. Çatışma Göktürklerin zaferiyle sonuçlandı; çok sayıda Oğuz savaşta öldü, geri çekilenlerin bir kısmı ise nehirlerde boğuldu. Bu yenilginin ardından diğer Oğuz toplulukları da Kutlug Kağan'a bağlılıklarını bildirdiler. Bu zaferin ardından Dokuz Oğuzların büyük bölümü Kutlug Kağan'ın hâkimiyetini tanıdı ve II. Göktürk Kağanlığı Ötüken bölgesindeki konumunu güçlendirdi.

Çin'e karşı seferler

Dokuz Oğuzların itaat altına alınmasının ardından Kutlug Kağan ve Tonyukuk, 682 yılında Tang İmparatorluğu'na karşı akınlarını yoğunlaştırdı. Aynı yıl Ping Eyaleti'ne saldıran Göktürkler, Şanyu Askerî Valiliği'nin topraklarına girmeye başladılar. Daha sonra Lan Eyaleti'ne ilerleyerek askerî vali Wang Te-mao'yu öldürdüler. Bu başarı, Göktürklerin Tang İmparatorluğu'na karşı kazandıkları ilk önemli askerî zaferlerden biri olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte bu seferlerden Tang Kitabı'nda bahsedilmemektedir. Göktürkler daha sonra Ting Eyaleti'ne yönelerek bölgeyi yağmaladılar. Bunun üzerine Tang yönetimi, Peiping askerî valisi Yuan-kui'yi bir orduyla bölgeye gönderdi. Ancak Yuan-kui, Kutlug'un kuvvetleriyle açık çatışmaya girmedi. Şehrin kapılarını açtırıp surlara sancaklar astırmasına rağmen halkın şehirden çekilmesi nedeniyle yerleşim yeri büyük ölçüde boş kaldı. Bunun bir tuzak olabileceğini düşünen Göktürkler şehre girmeyerek geri çekildiler. Bu dönemde Çinli Li Chia-yün de Göktürkler lehine faaliyet göstererek çevresinde bir grup toplamıştı. Ancak Yuan-kui tarafından yakalanarak idam edildi ve taraftarları cezalandırıldı. Göktürk akınları geri çekilmelerinin ardından da devam etti. Özellikle Türk nüfusunun yoğun olduğu Kui Eyaleti ile Şanyu Askerî Valiliği sık sık hedef alındı. Göktürkler, Şanyu Askerî Valiliği'ni kuşatarak vali Chang Hsing-shih'i öldürdüler. Ardından Wei Eyaleti'ne girerek askerî vali Li Ssu-chien'i de öldürdüler. Akınlar Feng Eyaleti'ne kadar uzanırken, bölgenin askerî valisi Ts'ui Chih-pien Chiao-na Dağı civarında esir alındı. Aynı dönemde (682), Çin imparatoru tarafından Göktürklere karşı gönderilen Tai bölgesi askerî valisi Xue Rengui [en], Tonyukuk'un kumandasındaki Göktürk kuvvetlerini mağlup etti. Kaynaklara göre Tonyukuk, daha önce öldüğünü düşündüğü Xue Rengui'nin ordunun başında bulunduğuna başlangıçta inanmadı ve bunun bir hile olduğunu düşündü. Ancak Çinli generalin miğferini çıkararak kendisini göstermesi üzerine durum anlaşıldı. Göktürklerin yaşadığı şaşkınlıktan yararlanan Xue Rengui karşı saldırıya geçti ve Göktürk kuvvetlerini bozguna uğrattı. Savaşta yaklaşık on bin Göktürk savaşçısının öldüğü, yirmi binden fazla kişinin esir düştüğü ve otuz bin baş hayvanın Çinlilerin eline geçtiği kaydedilmektedir. Sağ kalan Göktürk kuvvetleriyse geri çekildi. Bununla birlikte, kaynaklarda bu zaferin ardından Çin ordusunun bölgede başka önemli bir askerî başarı elde ettiğine dair bilgi bulunmamaktadır. Bu durum, Çin kuvvetlerinin daha ileri harekâtlara girişmeyerek geri çekildiği şeklinde yorumlanmaktadır.

Göktürklerin Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarına düzenledikleri ardışık akınlar ve Çin ordularına karşı elde ettikleri başarılar, Tang sarayında ciddi endişeye yol açtı. Yapılan görüşmelerde, Feng Eyaleti'nin Göktürklere bırakılması ve bölge halkının güneye tahliye edilmesi önerildi. Ancak devlet adamı Tang Hsiu-ching, Feng Eyaleti'nin eski dönemlerden beri Çin hâkimiyetinde bulunduğunu, yalnızca Sui Hanedanı'nın son yıllarında Göktürklere bırakılarak halkının Ling ve Hsia eyaletlerine nakledildiğini ifade etti. Bu durumun Göktürklerin Çin içlerine yönelik akınlarını kolaylaştırdığını belirten Tang Hsiu-ching, 649 yılında yeniden iskân edilen Feng Eyaleti'nin bir kez daha boşaltılmasının Çin'in sınır güvenliğini zayıflatacağını savundu. Görüşlerinin kabul edilmesi üzerine Feng Eyaleti'nin tahliye edilmesi planından vazgeçildi.

683 yılının sonlarında Tang İmparatoru, sağ muhafızlar generali Ch'eng Yü-t'ing'i Şanyu Büyük Genel Askerî Valiliği'ni yeniden Tang hâkimiyetine bağlamakla görevlendirdi. Aynı dönemde kuzey sınırlarında savunma tedbirleri de artırıldı. Bundan kısa süre önce Lan Eyaleti'ne düzenlenen bir Göktürk akını, bölgedeki Çinli kumandan tarafından püskürtülmüştü. 684 yılında Kutlug Kağan'ın bizzat komuta ettiği Göktürk kuvvetleri Shuo Eyaleti'ne akın düzenledi. Ertesi yılın başlarında ise Tai Eyaleti'ne kadar ilerleyen Göktürkler, Tang topraklarının daha iç kesimlerine ulaşmaya başladı. Her iki eyalette görev yapan sivil görevliler de akınlardan etkilendi. Bunun üzerine bölgeye gönderilen general Shun-yü Chü-p'ing, Hsin Eyaleti'ne ulaştığında Göktürk kuvvetleri tarafından bozguna uğratıldı; Çin kaynaklarına göre savaşta beş binden fazla Tang askeri öldürüldü. Tang Yeni Kitabı'na göre 685 yılının sonlarına doğru Tang yönetimi, Göktürk akınlarını durdurmak amacıyla vezir Wei Shih-chia'yı Yen-jan-tao Büyük Başkumandanı unvanıyla kuzeye gönderdi. Ancak bu seferden de kayda değer bir başarı elde edilemedi ve Wei Shih-chia ertesi yıl geri döndü. Göktürk akınları 686 yılında da devam etti. Bunun üzerine İmparatoriçe Wu, büyük general Heichi Changzhi'yi kuzey sınırına sevk etti. Liang-chih civarında üç binden fazla Göktürk savaşçısıyla karşılaşan Çin kuvvetleri ilk çatışmada üstünlük sağladı. Ancak Göktürkler gece yeniden saldırıya geçti. Sayılarının fazla olduğunu gören Heichi Changzhi açık çatışmaya girmek yerine karargâhın ortasında büyük ateşler yaktırdı. Güneyden esen rüzgârın alevleri büyütmesi üzerine Göktürkler bunun bir yardım ordusunun işareti olduğunu düşünerek geri çekildi.

Türklere karşı Tang, On Ok ve Kırgız koalisyonu

Çin kaynaklarına göre 687 yılının başlarında Kutlug Kağan, Ch'ang-p'ing'e (günümüzde Hebei) akın düzenledi. Göktürk kuvvetleri, general Heichi Changzhi komutasındaki Tang ordusuyla karşı karşıya geldi. Birkaç ay sonra Kutlug Kağan ve Tonyukuk, yeniden Shuo Eyaleti'ne akın düzenledi. Bu sırada Heichi Changzhi'ya Li To-cha ve Wang Chiu-yen gibi generaller de kuvvetleriyle destek verdi. Shan-hsi'deki Shuo civarında yapılan savaşta Tang ordusu Göktürkleri mağlup etti. Çin kuvvetleri geri çekilen Göktürkleri yaklaşık kırk li (yaklaşık 20 km) boyunca takip etti, ancak yeni bir çatışma yaşanmadı. Yenilginin ardından Göktürk kuvvetleri aynı yıl 687'de Gobi Çölü'nün iç kesimlerine çekildi. Tang yönetimi bu başarının ardından kuzeye yönelik daha kapsamlı bir askerî harekât planladı. Öncü kuvvetlerin başındaki Tsüan Pao-pi, destek birliklerini beklemeden Göktürklere saldırıya geçti. Ancak Göktürkler harekâttan önceden haberdar oldu ve ani bir baskınla Tang ordusunu bozguna uğrattı. Ordusunu kaybeden Tsüan Pao-pi kaçmayı başararak ülkesine döndü. Bu yenilginin ardından İmparatoriçe Wu, Tsüan Pao-pi'yi cezalandırırken başkumandan Heichi Changzhi'yı da görevden aldı. Ayrıca Kutlug Kağan'a karşı duyduğu hoşnutsuzluğu göstermek amacıyla onun için aşağılayıcı anlam taşıyan "Pu-tsu-lu" ("kısa ömürlü Kutlug") ifadesinin kullanılmasını emretti. Çin kaynaklarında Kutlug Kağan'ın faaliyetlerine ilişkin 688 yılına ait herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. 689 yılında ise İmparatoriçe Wu, Göktürklere karşı yeni bir sefer hazırlığı başlattı. Budist rahip Xue Huaiyi, Hsin-p'ing-tao Ordusu'nun başkumandanlığına getirildi ve kuzeye düzenlenecek seferle görevlendirildi. Xue Huaiyi, Tsü (Mor) Irmağı'na kadar ilerlemesine rağmen herhangi bir Göktürk kuvvetiyle karşılaşmadı. Dört ay sonra Göktürklere karşı yeni bir sefer daha düzenlendi. Ancak kaynaklarda bu harekâtın sonucuna ilişkin ayrıntılı bilgi yer almamaktadır.

Ölümü ve mirası

689 yılında Tonyukuk, batıda Türgişlere karşı bir sefer düzenledi. İki yıl sonra, 691 yılında Kutlug Kağan hastalanarak öldü. Orhun Yazıtları'na göre hükümdarlığı boyunca Çinlilerle on yedi, Kıtanlarla yedi ve Oğuzlarla beş kez savaştı. Kutlug Kağan'ın ölümüne kadar geçen yaklaşık on yıllık dönemde II. Göktürk Kağanlığı, Ötüken merkezli olarak yeniden teşkilatlandı ve çevredeki Türk boylarının önemli bir kısmını hâkimiyeti altına aldı. Aynı dönemde Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarına düzenlenen akınlarla Çin hâkimiyeti altındaki birçok Türk topluluğunun yeniden Göktürk yönetimine katılması sağlandı. Kutlug'un ölümünün ardından yerine kardeşi Kapgan Kağan geçti.

Kültegin Yazıtı'nda

Kültegin Yazıtı'nda İlteriş'ten şöyle bahsedilir:

... Türk yok olmaya varır imiş. Üstte Türk göğü, Türk kutlu yerini, suyunu anca düzen etmiş. Türk boyları yok olmasın diye, boylar olsun diye babam İlteriş Kağan'ı, anam İlbilge Hatun'u Tanrı tepesinde tutup yukarı hızlı yükseltmiş gerçekten. Babam kağan onyedi askeri ile yola çıkmış. "Dışarı yürüyor" diye söz işitip kentteki katılmış, dağdaki inmiş. Dirilip toplanıp yetmiş asker olmuş. Tanrı güç verdiği için babam kağanın eri börü gibi imiş, düşmanı da koyun gibi imiş. Doğu'yu Batı'yı ordusuyla derlemiş toparlamış. ..."

Ailesi

İlbilge Hatunla evlenmiştir: Çocukları:

İlgili eserler

  • Gumilev L.N., Drevniye Turki, M., 1967;
  • Nasimhon Rahmon, Turk Hoqonligi, T., 1993.
  • Klyashtornıy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
  • Christian, David (1998). A History of Russia, Central Asia, and Mongolia, Volume I. Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20814-3.
  • Peter B. Golden, Nomads and sedentary societies in medieval Eurasia, American Historical Association, 1998, ISBN 978-0-87229-108-9, p. 25.
  • Scott Cameron Levi, Ron Sela, Islamic Central Asia: an anthology of historical sources, Indiana University Press, 2009, ISBN 978-0-253-22140-7, p. 54.
  • Ahmet., Taşağil (1995–2004). Gök-Türkler. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu (Turkey). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975161113X. OCLC 33892575.
  • Xiong, Victor Cunrui (2009). Historical Dictionary of Medieval China. Rowman & Littlefield. ISBN 9780810860537.
  • Sinor, Denis, ed. (1994). The Cambridge history of early Inner Asia (1. publ. ed.). Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press. pp. 310–311. ISBN 0-521-24304-1.
  • The Kultegin Inscription (1-40 lines) in the official website of TÜRIK BITIK.
  • Dobrovits,M.:“Textological Structure and Political Message of the Old Turkic Runic Inscriptions”, Talât Tekin Armağanı, Türk Dilleri Araştırmaları 18 (2008), 149-153.

Birincil kaynaklar

  • TCTC (Tzu-chih T’ung-chien) = Ssu-ma Guang 司馬光, 《資治通鑑》，中華 書局，北京, 1956年。
  • CTS (Chiu T’ang-shu) = Liu Hsü 劉煦，《舊唐書》，中華書局，北京，1975 年。
  • HTS (Hsin T’ang-shu, Tang Yeni Kitabı) = Ou-yang Hsiu 歐陽修，《新唐書》，中華書局，北 京，1975年。

İkincil kaynaklar

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ R. Giraud, L'Empire des Turcs Célestes, Paris 1960, s. 71.
  2. ^ Taşağıl, Ahmet (2004). Göktürkler 3. Türk Tarih Kurumu. s. 8. 
  3. ^ İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, İstanbul 1987, s. 107.
  4. ^ Taşağıl, s. 9.
  5. ^ A. von Gabain, Eski Türkçenin Grameri, (çev. M. Akalın), Ankara 1988, s. 285.
  6. ^ A. Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul 1968, s. 187.
  7. ^ Daha detaylı açıklama için bkz. B. Ögel, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara 1982, ss. 173-224; A. Bombaci, "Qutluġ Bolsun!", Ural-Altaische Jahrbücher, Wiesbaden, C. 36, S. 3-4, 1965, s. 284-291; C. 38, 1966, ss. 12-43.
  8. ^ CTS 194 A. s. 5167; HTS 215 aynı yer; TT 198/1073b; WHTK 343/2691b.
  9. ^ Taşağıl s. 11.
  10. ^ CTS 194 A. s. 5167.
  11. ^ a b "突厥中-文獻通考全文原文及譯文-識典古籍". www.shidianguji.com. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  12. ^ a b Taşağıl, ss. 11-12.
  13. ^ a b Taşağıl, s. 12.
  14. ^ R. Giraud, s. 171.
  15. ^ E. G. Pulleyblank, "Some Remarks on the Toquzoghuz Problem", Ural-Altaische Jahrbücher, XXVIII, 1-2, 1956, s. 34-42.
  16. ^ J. Hamilton, "Toquz-oġuz et On-uyġur", Journal Asiatique, 1962, s. 23-65.
  17. ^ D. Sinor, "Qapğan", Journal of the Royal Asiatic Society, 1954, s. 174-184.
  18. ^ G. Clauson, "A Note on Qapğan", Journal of the Royal Asiatic Society, 1950, s. 73-77.
  19. ^ Taşağıl, Ahmet (1993). "Kapgan Kagan (692-716)". Belleten. 57 (218): 51-70. doi:10.37879/belleten.1993.51. ISSN 0041-4255. 2 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi23 Haziran 2026. 
  20. ^ Taşağıl, Ahmet. "Kapgan Kağan". turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr. Türk Dünyası Ansiklopedisi. 12 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2026. 
  21. ^ Eski Tang Kitabı, vol. 194. Bölüm 1, "Türkler"; Tang Yeni Kitabı, Biyografiler, vol. 140, Bölüm 1, "Türkler"
  22. ^ M. Mori, "A-shih-te Yüan-chen ve Tonyukuk", İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, V, 1-4, 1973, s. 87-94.
  23. ^ Taşağıl, ss. 12-13.
  24. ^ a b c d e Taşağıl, s. 13.
  25. ^ "Orhun Yazıtları (Tonyukuk), 8. satır". tr.wikisource.org. Vikikaynak. 11 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2026. 
  26. ^ Tonyukuk Yazıtı, 9 ve 10. satırlar
  27. ^ Tonyukuk, 11, 12-13. satırlar
  28. ^ Tonyukuk, 15 satır.
  29. ^ Taşağıl, ss. 13-14.
  30. ^ Chen 2021, ss. 30–31.
  31. ^ Tonyukuk Yazıtı, 16-17 satırlar.
  32. ^ Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, s. 107.
  33. ^ Tekin, Tonyukuk Yazıtı, ss. 5-8.
  34. ^ Tregear, T. R. (1967). "An Historical Atlas of China. By Albert Herrmann. Edited by Norton Ginsburg. [Edinburgh: Edinburgh University Press, 1966". The China Quarterly (İngilizce). 32: 172-172. doi:10.1017/S0305741000047391. ISSN 1468-2648. 17 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi25 Haziran 2026. 
  35. ^ Esin, s. 175.
  36. ^ Bkz. HTS 215A; Tang Huiyao 94/1691; Tongdian 198; Wen-hsien T’ung-k’ao (Shang-wu yaınevi 1935 Shang-hai baskısı) 343; Tzu-chih T’ung-chien 203.
  37. ^ a b c Taşağıl s. 14.
  38. ^ HTS 215A; TCTC 203.
  39. ^ Ts’e-fu Yüan-kuei 冊府元龜 985, 2b; HTS 79. s. 3553; CTS 68, s.2499.
  40. ^ Taşağıl, Ahmet. "BİLGE TONYUKUK'UN GÖK TÜRK KAĞANLIĞINA KATKISI" (PDF). Yeditepe Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi. s. 318. 24 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)24 Haziran 2026. 
  41. ^ CTS 194A; HTS 215A.
  42. ^ CTS 183, s. 2788; HTS 111, s. 4142; TCTC 203; WHTK 343; THY 94.
  43. ^ Taşağıl ss. 14-15.
  44. ^ Erkoç, Hayrettin İhsan (2008). "Eski Türklerde Devlet Teşkilâtı (Gök Türk Dönemi)". ResearchGate (İngilizce). s. 110. 22 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026. 
  45. ^ a b c d Taşağıl, s. 15.
  46. ^ TCTC 203, s. 6414.
  47. ^ CTS 77, s. 2672; HTS 98, s. 3904.
  48. ^ TCTC 203, s. 6415.
  49. ^ TCTC 203, s. 6420.
  50. ^ Taşağıl, ss. 15-16.
  51. ^ CTS 194A; HTS 215A; TT 198; WHTK 343.
  52. ^ HTS 215A. Bu bilgi Eski Tang Kitabı ve Tzu-chih T’ung-chien'de geçmemektedir.
  53. ^ a b c Taşağıl, s. 16.
  54. ^ CTS 77, s 2672; HTS 98, s. 3904.
  55. ^ a b c Ekrem, Erki̇n (2008). "Baz Kağan Meselesi". Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (Ankara Üniversitesi Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi). 5 (1). 13 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi28 Haziran 2026. 
  56. ^ CTS 83, s. 3295; HTS 110, s. 4122; TCTC 203, s. 6642.
  57. ^ T'ang Huiyao, 94, 1936:1691; TCTC, 204, 1956:6445.
  58. ^ Clauson, Sir Gerard (1971). "Some Notes on the Inscription of Tonuquq", Studia Turcia. s. 127.
  59. ^ CTS 194A, 1975:5167-5158; HTS, 215A, 1975:6044; T'ung-tian, 198, 1935:1073B.
  60. ^ a b c Taşağıl, s. 17.
  61. ^ Sima Guang. Zizhi Tongjian, vol. 203 ve 204.
  62. ^ Sturgeon, Donald. "Tongdian, 通典 : 邊防十四 : 突厥中 - 中國哲學書電子化計劃". ctext.org (Çince). 8 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2026. 
  63. ^ CTS 194A; HTS 215A; TCTC 204, s. 6445-6447; TT 198/1073c; WHTK 343/1691c.
  64. ^ CTS 183, s. 4742; TCTC 204, s. 6460.
  65. ^ CTS 194A, 5167-5168; HTS 215A; TCTC 204, s. 6446; WHTK 343/1691c.
  66. ^ "Orhun Yazıtları (Tonyukuk), 49. satır". tr.wikisource.org. 11 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2026. 
  67. ^ "Orhun Yazıtları (Bilge Kağan), 13-14. satırlar". tr.wikisource.org. 5 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2026. 
  68. ^ "Orhun Yazıtları (Kül Tigin), Doğu cephesi 15-16. satırlar". tr.wikisource.org. 11 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2026. 
  69. ^ Taşağıl, ss. 17-18.
  70. ^ Kültegin yazıtı (1-40 satırlar) 20 Haziran 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. TÜRK BİTİG resmi sitesi.

Dış bağlantılar