| Interlingua | |
|---|---|
| Interlingua | |
| Oluşturan | Uluslararası Yardımcı Dil Derneği |
| Amaç | Yapay dil
|
| Dil kodları | |
| ISO 639-1 | ia |
| ISO 639-2 | ina |
| ISO 639-3 | ina |
İnterlingua, Uluslararası Yardımcı Dil Derneği (IALA) tarafından 1951 yılında tasarlanmış bir dildir. Genel olarak biyolojik adlandırmada kullanılır. İnterlingua basit bir dilbilgisi yapısını en çok sayıdaki dilin sözcük dağarcığı ile buluşturmayı amaçlayan, yüz milyonlarca insanın ilginç bir şekilde anlayabildiği bir dildir. Aynı şekilde doğal dilleri ayırmak için bir referans olarak da kullanılabilir ve kullanılmaktadır.
İnterlinguadaki birçok sözcük Latin dillerinden gelmedir. Yunan ve Cermen dilleri ikinci ve üçüncü sıradadırlar. Az da olsa bazı sözcükler Slavik ve diğer Batılı olmayan dillerden gelmedir.
Interlingua, uluslararası bir dilbilimciler ekibinin 27 yıllık çalışmasının sonucudur. Ekip, 1924 yılında kurulan Uluslararası Yardımcı Dil Derneği bünyesinde çalışmıştır. Interlingua'yı oluşturma çalışmaları Avrupa'da, Liverpool'da başlamış ve – İkinci Dünya Savaşı'nın çalışmaları 1939 sonbaharında ABD'ye taşınmaya zorlaması nedeniyle – 1951'de New York'ta sona ermiştir; dilbilimciler ekibi, uluslararası kelime dağarcığını Avrupa dillerinden çıkarmıştır. 1967 yılında, terminolojiyi standartlaştıran ISO (International Organization for Standardization), 'Interlingua'yı bu sözlüklerin temeli olarak kabul etmek için oybirliğiyle karar vermiştir. Interlingua'nın, insanlığa hizmet etmede başarılı olmak için dünyanın ortak bir dili haline gelmesi amaçlanmıştır, ancak tek ortak dil olması hedeflenmemiştir.
Interlingua her şeyden önce İngilizce, Fransızca, İspanyolca, Portekizce ve İtalyanca'ya, ek olarak Almanca ve Rusça'ya dayanır. Basit ve oldukça tutarlı bir dilbilgisine sahip bir Romen diline benzer. Kaynak dillerde tanınabilecek kelimeleri kullanmayı tercih eder. Bu nedenle, bir kaynak dil konuşuluyorsa öğrenilmesi kolaydır.
Ayrıca Giuseppe Peano'nun Latino sine Flexione'si de daha önce 'Interlingua' (veya 'Peano'nun Interlingua'sı') olarak adlandırılıyordu, ancak bu isimlendirme Interlingua'nın (IALA'nınki) yayınlanmasından sonra kullanımdan kalktı. 'Interlingua' ismi, Giuseppe Peano'nun yardımcı dil akademisi olan Academia de Interlingua'nın izniyle kullanılmıştır. 'Interlingua' ayrıca uluslararası yardımcı dil için bir eş anlamlı olabilir.
Tarihçe
I. Dünya Savaşı'ndan sonra uluslararası bir yardımcı dil fikrine yönelik artan bir ilgi vardı. Birçok dilbilimci, girişimci ve bilim insanı en uygun yardımcı dili geliştirmekle ilgileniyordu. Onların desteğiyle, bu konuyu incelemek üzere Alice Vanderbilt Morris'in finansmanıyla 1924 yılında International Auxiliary Language Association (IALA) kuruldu. Sonunda, mevcut uluslararası yardımcı diller arasında uzlaşmaya varılamamasının ardından IALA, bilimsel ilkeleri kullanarak kendi yardımcı dilini üretmeye karar verdi. Fikir, bir yardımcı dil icat etmek değil, kelime dağarcığını Avrupa'nın başlıca dilleri arasındaki ortak uluslararası kelimelerden çıkarmak ve bunu standartlaştırmaktı. Söylendiği gibi, "Bir yardımcı dil icat etmeye gerek yoktur. Gerekli olan tek şey onu ortaya çıkarmaktır."
Geliştirme araştırmaları 1936 yılında Liverpool, İngiltere'de başladı, ancak savaş tehdidiyle birlikte IALA, araştırma operasyonlarını 1939'da E. Clark Stillman yönetiminde New York'a taşıdı. O yıl, çalışmaları yürütmek üzere bir dilbilimci ekibi topladı. 1943 yılında E. Clark Stillman ve asistanı Dr. Alexander Gode, en yüksek uluslararası kelime yoğunluğuna sahip olduğuna inandıkları dillerden (İngilizce, Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca/Portekizce) kelimelerin nasıl çıkarılacağına dair kavramlarını açıklayan "Interlinguistic Standardization" adlı bir el kitabını tamamladılar.
Çalışmalar II. Dünya Savaşı sırasında devam etti, ancak Stillman 1943'te Amerika Birleşik Devletleri hükûmetinde görev yapmak üzere IALA'dan ayrıldı. Dr. Gode geçici araştırma direktörü oldu. 1945 yılında bir IALA Genel Raporu, ekibin 20.000'den fazla uluslararası kelimeden oluşan bir kelime dağarcığı ürettiğini ortaya koydu.
Bu arada, uluslararası kelime dağarcığını kullanarak uluslararası yardımcı dilin birkaç varyantını araştırmak için araştırma ve deneyler yapıldı. Bu varyantlar şunlardı: 1. Tamamen prototipik, doğalcı varyant. 2. Minimum düzenleme ve şemalaştırma içeren bir varyant. 3. Orta düzeyde düzenleme içeren bir varyant.
1946 yılında, bir sözlük ve yardımcı dil için nihai bir form oluşturmak üzere tanınmış bir Fransız dilbilimci olan Dr. André Martinet Araştırma Direktörü olarak işe alındı. Martinet, yardımcı dilin formu üzerine bir kamuoyu yoklaması yürüttü ve sonuçlar, tamamen doğalcı varyant ile minimum düzeyde düzenlenmiş varyant arasındaki bir dilin en fazla sayıda kişi tarafından tercih edileceğini gösterdi.
1948'in sonunda, Dr. Martinet Columbia Üniversitesi'ndeki akademik hayatına geri döndüğünde, Dr. Alexander Gode yardımcı dilin sözlüğünü oluşturma konusundaki nihai sorumluluğu üstlendi. IALA'nın ana gücü ve finansörü olan Alice V. Morris, sözlüğün son hali baskıya hazırlanırken Ağustos 1950'de öldü.
Interlingua'nın dilbilgisi ve kelime dağarcığı ilk olarak 1951 yılında yayınlandı.
Dr. Gode, kendi parasıyla 1951 yılında, biçimleri tamamen prototipik varyant ile minimum düzenleme ve modernizasyon içeren varyant arasında olan yaklaşık 27.000 girişli nihai ürün olan Interlingua-English Dictionary (IED) sözlüğünü yayınladı.
Alexander Gode, bu çabanın başlıca destekçilerinden biriydi. Dilbilgisinin bir özetini, tek yönlü bir sözlüğü (Interlingua'dan İngilizceye) ve Interlingua a Prime Vista başlıklı giriş niteliğinde bir kitap yayınladı.
Alice V. Morris'in yardımcı diller üzerine yaptığı araştırmalarda kişisel asistanı olan Alexander Gode ve Hugh Blair, aynı zamanda uluslararası dile somut bir form veren Interlingua Grammarı yayınladılar.
Dilbilgisi
Interlingua dilbilgisi, basitleştirilmiş bir Anglo-Romen dilbilgisidir. İngilizce dilbilgisinden veya Romen, Cermen ve Slav dillerinin dilbilgisinden daha basittir.
Tanımlık
Belirli tanımlık (artikel) her zaman "le"dir, tekil belirsiz tanımlık her zaman "un"dur ve çoğul belirsiz tanımlık yoktur. Tanımlıklar, kendisinden sonra gelen isimle biçimsel bir uyum göstermezler (çoğulda veya cinsiyete göre değişmezler).
| belirli tanımlık | belirsiz tanımlık |
|---|---|
| le patre | un patre |
| le matre | un matre |
| le infantes | infantes |
| le amicas | amicas |
İsim
İsimlerin büyük çoğunluğu "-o" (fructo), "-a" (pagina), "-e" (libertate) ünlülerinden biriyle biter. "-o" sıkça görülür. "-o" son eki ERİL bir varlığı belirten bir kelimede geçtiğinde, karşılık gelen DİŞİL hali, aynı kelimenin son ekinin "-a" ile değiştirilmesiyle temsil edilebilir. ÇOĞUL, "-s" eklenmesiyle oluşturulur. Eğer isim bir ünsüzle bitiyorsa, ek "-es" olur; ancak bu ünsüz "c" ise, ek "-hes" olur.
| tekil | çoğul |
|---|---|
| fructo | fructos |
| planta | plantas |
| generation | generationes |
| albricoc | albricoches |
Sıfatlar
Sıfatların büyük çoğunluğu "-e" ünlüsüyle (delicate, parve) veya -l, -n, -r, -c ünsüzlerinden biriyle (equal, american, par, cyclic) biter. Bir ismin hemen yanına yerleştirilen sıfatlar ismi takip eder (normal ve en yaygın olanı budur). Sıfatın hiçbir çekimi veya sıfat uyumu yoktur. (Le parve femina es belle. Parve feminas es belle.) Sıfatların karşılaştırma dereceleri plus ve minus zarflarıyla ifade edilir.
| sıfat | karşılaştırma | üstünlük |
|---|---|---|
| grande | plus grande | le plus grande |
| bon | minus bon | le minus bon |
Fiiller
Interlingua'daki fiillerin zamire göre çekimi yoktur. Tüm zamirler ("io, tu, illo, nos, vos, illos") için fiilin tüm formları aynıdır. Interlingua'da fiiller mastar halinde "-r" ile biter; şimdiki zamanda "-a", "-e" veya "-i" ile biter ve ortaç (participio) "-te" son ekiyle oluşturulur.
| zamir | Mastar | Şimdiki Zaman | Geçmiş Zaman | Gelecek Zaman | Şart Kipi |
|---|---|---|---|---|---|
| io, tu, illo nos, vos, illos (bileşik formlar) |
crear | crea | creava (ha create) |
creara (va crear) |
crearea (velle crear) |
Amaç, Interlingua'nın esasen tüm Avrupa kökenli dillerin "ortalaması" olmasıdır.
Edebiyat
Interlingua'daki edebiyat, 1954'te yayımlanan sözlükler ve dilbilgisi kitapları gibi esasen dilbilimsel eserlerle başladı. Alexander Gode sadece birkaç bilimsel özet ve bazı kısa öyküler bırakmış olsa da, edebiyat sahnesi 1960'larda Eric Ahlström'ün çevirileriyle genişledi.
Sven Collberg, 1950'ler ve 1980'ler arasında orijinal şiirler ve birçok çeviri yayımlayarak en üretken yazarlardan biri oldu. 1970'lerde Carolo Salicto ve bizzat Gode gibi yazarlar orijinal eserler ve yeni çevirilerle katkıda bulundular ve Collberg edebi çalışmalarına devam etti.
1990'larda, aralarında Goldoni, Andersen ve Bunyan'ın eserlerinin de bulunduğu klasiklerin birçok çevirisi ortaya çıktı. Son yıllarda orijinal üretim devam ediyor: Vicente Costalago 2022 ve 2023 yılları arasında birkaç eser yayımladı ve 2025'te Posta Mundi, Eduardo Ortega, Martin Lavallée ve diğerlerinin yeni şiirlerini ve çevirilerini sundu.
Kaynakça
- ^ a b c Gopsill, F. P. (1990). International languages: a matter for Interlingua. Sheffield, İngiltere: British Interlingua Society. ISBN 0-9511695-6-4. OCLC 27813762. Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>etiketi: "gopsill1990" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ Gopsill, F. P. Interlingua: A course for beginners. Part 1. Sheffield, England: British Interlingua Society, 1987. Gopsill, here and elsewhere, characterizes Interlingua as having a simple grammar and no irregularities.
- ^ The grammar is simple in the sense that it contains no grammatical feature which is absent from any of its source languages (see Gode (1955), "introduction"), but still contains a multitude of what can be considered to be irregularities (and is acknowledged as such by Gode), although many of them are optional (see for example Gode (1955), §25, §37, §47, §49, §51, §97, §101, §104, §129, §137, §146, §148-§150, §152, Appendix 1: Double-Stem Verbs, etc.).
- ^ a b IALA (1971).
- ^ Gopsill, F. P. Interlingua: A course for beginners. Part 1. Sheffield, England: British Interlingua Society, 1987. İngilizce.
- ^ Interlingua: A Grammar of the International Language. İngilizce.
- ^ Breinstrup, Thomas, Preface, Interlingua course for beginners, Bilthoven, Netherlands: Union Mundial pro Interlingua, 2006. İngilizce.