Karakutu

Karakutu ya da diğer adıyla uçuş kayıt cihazı (İngilizce: flight recorder), uçaklarda uçuş sırasında önemli verileri kaydeden bir cihazdır. Hava olayları ve kazalarının soruşturulmasında kolaylık sağlamak amacıyla tüm uçaklarda bulundurulur. İşlevlerine göre üç tipe ayrılır:

• Tip 1: Uçaklarda kokpitin; kule, kabin ve diğer hava araçları ile olan konuşmalarını kaydeden karakutu tipidir.
• Tip 2: Uçuş verilerini kaydeden karakutu tipidir.
• Tip 3: Hem ses hem de uçuş verilerini kaydeden cihaz olup, kısaca FDR/CVR olarak bilinir ve günümüzde en yaygın kullanılan karakutu tipidir.

Karakutu, güvenliği açısından uçağın en güvenli kısmı olarak bilinen kuyruk bölümünde bulunur.

Sivil ve askeri havacılıkta kullanımları farklı şekilde düzenlenmiştir. Askeri uçaklarda uçağın gönderildiği göreve göre verileri silme tuşu bulunmaktadır. Sivil uçak karakutularında böyle bir tuş bulunmamaktadır. Askeri uçak, düşman bölge üzerinde vurulduğu takdirde uçağın pilotu, özel bir tuş kullanarak karakutu verilerinin düşman tarafından kontrol edilmesini engelleyebilmektedir.

Uçuş veri kaydedicilerinin geliştirilmesi, 1950'lerde yaşanan bir dizi gizemli uçak kazasıyla yakından ilişkilidir. Dünyanın ilk ticari jet yolcu uçağı olan İngiliz yapımı de Havilland DH.106 Comet, 1949'da hizmete girdikten sonra büyük ilgi görmüştür. Ancak 1952'den itibaren peş peşe kazalar meydana gelmiş; bu kazalarda uçaklar havada parçalanarak düşmüş ve yolcuların tamamı hayatını kaybetmiştir. Uzmanlar, yeterli kanıt veya tanık bulunmadığından gerçekleşen bu kazaların nedenini belirlemekte zorlanmıştır.

Bu kazalar, özellikle de Comet'in yüksek irtifalarda basınç değişikliğine dayanamayan gövdesinin parçalanması, havacılık endüstrisinde büyük bir krize yol açtı. Avustralya Savunma Bakanlığı'na bağlı Havacılık Araştırma Laboratuvarları'nda (ARL) çalışan mühendis David Warren [en], bu gizemi çözmek için oluşturulan ekiplere dahil edildi. Warren'ın babası, 1934 yılında bir uçak kazasında hayatını kaybetmişti; bu kişisel deneyim, onun uçuş verilerini kaydetme fikrini geliştirmesinde etkili olmuştur.

Warren, 1953 yılında pilot konuşmalarını ve uçuş verilerini kaydeden bir cihaz fikrini ortaya atmış fakat önerisi başlangıçta fazla ilgi görmemiştir. 1958 yılında, İngiltere'de Kraliyet Havacılık Kurumuna "ARL Uçuş Hafızası Ünitesi"ni sundu. Bu cihaz, manyetik bantlar üzerine verileri kaydediyor ve kazalardan sonra analiz edilebiliyordu. Üretim hattından çıkan ilk cihazlar, kaza sonrası kolay bulunabilmesi için turuncu renkte tasarlandı. Bu renk tercihi, günümüzde de standart olarak devam etmektedir. Cihazın sağlamlığı, askeri test uçaklarındaki benzerlerinden esinlenerek geliştirilip ticari uçaklar için uyarlanmıştır. ABD'de yolcu uçakları için kara kutu zorunluluğu ilk kez 1958'de gündeme gelirken 1960'larda uluslararası standartlar haline getirilmiştir. 1963 yılında Avustralya'da zorunlu hale getirilen kara kutular, kısa sürede dünya çapında benimsenmiştir.

Uçuş Veri Kaydedici (FDR), bir hava aracının uçuşu sırasında ürettiği çeşitli teknik verileri kaydeden ve uçuş güvenliği açısından kritik öneme sahip bir cihazdır. FDR'ler, kullanıldıkları hava aracı tipine bağlı olarak farklı özellikler gösterebilir. Büyük yolcu uçaklarında daha ayrıntılı ve yüksek çözünürlüklü veri kaydı yapılabilirken, küçük sınıf hava araçlarında kaydedilen parametre sayısı ve veri çözünürlüğü daha sınırlı olabilmektedir. Örneğin, iki kişilik bir akrobasi uçağında kaydedilen parametre sayısı genellikle 15 ila 20 arasında değişmektedir. Bu konuda standart olarak SAE AS8039A dokümanı referans alınmaktadır.

Geniş gövdeli ticari uçaklarda kaydedilebilen temel parametre sayısı 88'e kadar çıkabilmekteyken, modern yolcu uçaklarında bu sayı yaklaşık 250'ye kadar ulaşabilmektedir. Bu parametrelerin incelenmesi yoluyla, uçakta kaydedilen toplam veri hacmi belirlenebilmektedir.

Uçuş Veri Kayıt Cihazları (Flight Data Recorder - FDR), özellikle hava aracı kazalarının nedenlerinin araştırılmasında kritik bir rol oynamaktadır. FDR tarafından kaydedilen uçuş verileri, Kokpit Ses Kayıt Cihazı (Cockpit Voice Recorder - CVR) verileriyle birlikte analiz edilerek, kazaya ilişkin kesin ve güvenilir bulgulara ulaşılması sağlanmaktadır.

Bu kayıtlar, bir kaza durumunda incelenir ve kaza hakkında önemli bilgiler sağlar. Elde edilen veriler, kokpitte alınan ses kayıtlarıyla birlikte kullanılarak kesin sonuçlara varılabilir.

Kazaların yanı sıra, bu veriler aynı zamanda öğrenci pilotların uçuş performansının değerlendirilmesinde de kullanılabilir.

Aşağıdaki liste, orta büyüklükte bir uçakta kaydedilebilecek 88 parametreden sadece birkaçını içermektedir:

• Zaman
• Basınç irtifası
• Hava hızı
• Baş doğrultusu
• İvme (Dikey)
• Yunuslama durumu
• Roll durumu
• Pilotun telsizi açma kapamaya elle müdahalesi
• Motor gücü
• Otopilot aktiflik durumu
• Uzunlamasına ivme
• Yunuslama Kontrol verisi
• Lateral Kontrol Verisi
• Rudder Pedal Verisi
• Asli yunuslama kontrol yüzey pozisyonu
• Asli lateral kontrol yüzey pozisyonu
• Asli yalpa kontrol yüzey pozisyonu
• Lateral ivme
• Yunuslama yüzey kontrol pozisyonu
• Kokpittte flap yüzey seçimi, firar kenarı
• Kokpittte flap yüzey seçimi, hücum kenarı
• Dış ortam sıcaklığı
• Otopilot durumu
• Radyo irtifası
• Hücum açısı
• Hidrolik basınç
• Yer hızı
• Fren basıncı
• DC elektrik dağıtıcı statüsü

Kokpit Ses Kaydedici ya da CVR (Cockpit Voice Recorder) uçuş sırasında kabin içerisindeki sesleri kaydeden uçuş ekipmanıdır. Eğer uçuş sırasında bir arıza tespit edilirse, pilot bu durumu bildirir ve ses kayıtları kayıt cihazına aktarılır.

Aşağıda bulunan maddeler bir karakutunun kullanım izni alınmadan önce geçtiği testlerin kısa bir listesidir. Bu testleri geçemeyen bir karakutu aracının uçakta kullanılmasına izin verilmez. Bunların dışında pek çok test uygulanmaktadır.

• Her 3 eksende de aynı anda 1000 g kuvvetinde güçte yarı dalga sinüs biçimli çarpmaya dayanıklı olmalıdır.
• En zayıf olduğu eksende 6,5 milisaniye boyunca 1700 g kuvvetinde yarı dalga sinüs biçimli çarpmaya dayanıklı olmalıdır.
• 0,05 inç karelik bir alanda 250 kilogramlık ani bir baskıya dayanabilmelidir. (Bozuk para büyüklüğünde, 5 ton ağırlığında olan bir nesne yere düşecek olsa, kaldırabilecek güçte olması anlamına gelir.)
• 18 inç derinliğinde kumun altında çalışabilmelidir. (45 santimetre)
• 1100 santigrat derece sıcaklıkta yarım saat çalışabilmelidir.
• 3 metre derinliğinde suyun içerisinde 30 gün çalışabilmelidir.

İsimlendirmesinin aksine siyah değil, turuncu renktedir. Herhangi bir kaza sonrasında karakutuların kolaylıkla bulunabilmesi gerektiğinden, doğada en az bulunan renklerden birisi olan turuncu renk seçilmiştir. Doğada en fazla bulunan renklerden birisi olan mavi ise uçakların denize düşme ihtimaline karşı seçilmemiştir.