Kubadlı Rayonu
Rayonun Azerbaycan'daki konumu
MerkezKubadlı
BaşkanMalik İsagov
Alan802 (km2)
Nüfus40.200
Plaka kodu39
Telefon kodu133
Posta koduAZ 3900

Kubadlı Rayonu veya Kubatlı (Azerice: Qubadlı rayonu), Azerbaycan'da rayon olarak adlandırılan birinci derece idarî bölüm. Doğu Zengezur Ekonomik Bölgesi'ne dahildir. Idari merkezi Kubadlı şehridir. 31 Ağustos 1993'ten itibaren Ermenistan Silahlı Kuvvetleri'nin işgali altında olmuş ve de facto Dağlık Karabağ Cumhuriyetini kuran Ermeniler, bu rayonu Kaşatag ilinin bir parçası olarak yönetmiştir. 25 Ekim 2020'de Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri rayonun merkezi olan Kubadlı Şehrini işgalden kurtarmıştır.

Tarihi

Kubadlı yer adı, Gubadli kabilesinin adıyla ilişkilidir. 1823 tarihli bir kaynağa göre, Karabağ Hanı İbrahim Halil Han, köye ait araziyi para karşılığında satın almış ve kardeşi Mehdikulu Han Cevanşir'e bağışlamıştır. Kuzey Azerbaycan'ın Rusya'ya ilhakından sonra, harabe halinde kalan köy, Rus general P.S. Kotlyarevsky tarafından hizmetleri karşılığında Hacı Ağalar Bey adlı bir kişiye verilmiştir. Gubadli adı, Şirvanşah Şeyh İbrahim Derbandi'nin dedesi KeyGubad'ın adıyla da ilişkilidir. Tarihte Bargushad ilçesi olarak bilinen bugünkü Gubadli ilçesi, 18. yüzyılın ortalarına kadar Güney Azerbaycan devletinin Garadagh Hanlığı'na bağlı bir idari bölge olarak Zangezur ilçesi içinde yer almıştır. Ancak daha sonra, dönemin önde gelen şahsiyetlerinden Karabağ Hanı Penahali Han'ın ileri görüşlü politikası ve kararlılığı sayesinde Zangezur, Karabağ Hanlığı'nın ayrılmaz bir parçası olarak yönetimine verildi.

Gubadli rayonu, 1933 yılında Gubadli köyü temel alınarak kurulmuştur. 1963 yılında lağvedilmiş ve toprakları Zengilan ilçesine dahil edilmiştir. 1964 yılında ise tekrar bağımsız bir ilçe haline gelmiştir.

Birinci Dağlık Karabağ Savaşı zamanı Ermeniler tarafından yapılan 1993 Yaz Taarruzları sonucu Kubadlı, 31 Ağustos 1993 tarihinde bu yana Ermenistan Silahlı Kuvvetleri'nin işgali altına düştü. De facto Dağlık Karabağ Cumhuriyetini kuran Ermeniler Kubadlını Sanasar (Sanasan/Sanasarberd) ismi altında Kaşatag ilinin bir kısmı olarak yönetti. Azerbaycan Ordusu'nun 2020 yılında gerçekleştirdiği Kubadlı Muharebesi sonucunda 23 Ekim'de Kürt Mahruzlu, Muganlı, Zilanlı ve 25 Ekim'de Gubadlı şehri işgalden kurtarıldı. Ayrıca 25 Ekim'de Çaytumas, Dondarlı, Efendiler, Hanlık, Mollaburhan, Padar, Saryatag, Yusifbeyli, 28 Ekim'de, Abilja, Gilican, Giyaslı, 30 Ekim'de, Kavdadig, Mamar, 2 Kasım'da, Işıklı, Milanlı, Mollali, 4 Kasım'da, Başarat, Garajallı, Garakishilır, Kasım'da 2, Muradhanlı, 7 Kasım'da Balasoltanlı, Dilali Muskanlı, Gazyan, Mardanlı, 9 Kasım'da Abdalanlı, Alagurshak, Altınca, Armudlu, Aşağı Çıbikli, Aşağı Hocamsağlı, Aşağı Mollu, Balahasanlı, Ballıqaya, Bahtiyarlı, Boyunekar, Jılfır, Çardagli, Cherali, Davudlu, Deshdahat, Demirciler, Eyvazlı, Aliguluuşağı, Ayın, Farjan, Godeklar, Goyar Abbas, Goyarjik, Göyyal, Gürjulu, Hal, Hat, Hakari, Hamzali, Hartiz, Hüseynushaghi, Khalava, Khalaj, Khandak, Khidirli, Hocahan, Khojik, Garaghaj, Garaimanli, Garagoyunlu, Garalar, Gundanlı, Lepexeyranli, Mahmudlu, Mahruzlu, Mehrili köyleri, 10 Kasımda Mazra, Mirlar, Novlu, Poladlı, Saldaş, Saray, Selali, Seytaş, Tarovlu, Tatar, Teymur Müşanlı, Tinli, Ulaşlı, Yukarı Çıbikli, Yukarı Hocamsağlı, Yukarı Mollu, Zor ile Gayali, Gedili ve Melikahmadli köyleri işgalden kurtarıldı. Aynı zamanda, 4 Ocak 2021'de, Şurnuh köyünün Azerbaycan sınırları içinde kalan kısmında (12 evden oluşan bir alanda) Azerbaycan bayrağı göndere çekildi.

Coğrafya

Gubadlı ilçesi kuzeyde Laçın, güneyde Zengilan, doğuda Hocavend ve Cebrayil ilçeleri, batıda ise Ermenistan ile sınır komşusudur. İlçenin başlıca su kaynakları Bazarchay (Bargushad), Hakari, Kiçik Hakari, Meydan deresi nehirleri ve çok sayıda pınardır.

Gubadlı ilçesinin yüzeyi ağırlıklı olarak dağlıktır. Bölgesi, Karabağ sıradağlarının güneybatı kısmını (Topaghaj Dağı – 2010 m, Pirdagh – 1316 m, Amudug), Bargushad sıradağlarının doğu kısmını (Hartis Dağı – 1279 m, Kartiz – 1277 m, Gurbantepe – 1075 m) ve Karabağ platosunun güneydoğu kısmını (Gurbantepe Dağı – 1075 m) kapsamaktadır. Karabağ platosunun güneydoğu ucunda (Bazarchay ve Hakari nehirleri arasında) yer alan Yezi ovası, bölgede 450 m'ye kadar alçalmaktadır. Bölgedeki Karabağ sırtı, Uyuglu, Bezmindağ, Gunbezdağ geçitleri, eğimli ve dalgalı İnje ovasına iner. Jura dönemine ait insan kaynaklı tortullar yaygındır. Akik yatakları bulunmaktadır. Nehirler Bazarchay, Hekeri ve kollarıdır (Kichik Hakari, Meydanderasi, vb.); sulama için kullanılırlar.

Bölgede ağırlıklı olarak kahverengi dağ-orman toprakları bulunur. Başlıca bitki örtüsü çalılık ve seyrek ağaçlı çayırlardır. Dağ ormanları (kayın, meşe, karaağaç, vb.) vardır. Ormanların alanı 13,2 bin hektardır. Hayvanlar arasında ayılar, kurtlar, vaşaklar, tilkiler, gri tavşanlar, samurlar, ok başlı kirpiler, vb. bulunur. Kuşlar arasında gri keklikler, turaklar, sülünler, güvercinler, vb. bulunur. Bölgede Gubadlı rezervi kurulmuştur.

İklim genellikle ılıman, sıcak ve kuru subtropikaldir. Ocak ayındaki ortalama sıcaklık ovalarda 1 santigrat dereceden dağlarda 4 santigrat dereceye kadar değişirken, Temmuz ayında bu değerler sırasıyla 26 ve 14 santigrat derecedir. Yıllık yağış miktarı 400–600 mm'dir.

Tarihi ve mimari anıtlar

Zangezur bölgesindeki en eski yerleşim, Gubadli bölgesindeki Balahasanlı köyünde keşfedilmiştir. 4. yüzyıla tarihlenen bu "Syganacaq" tipi yerleşimin Daranlar olarak adlandırılan bölgede bulunduğu belirtilmelidir. Gubadli'deki Muradkhanlı köyündeki 5. yüzyıla ait Galali, Aliquluushagi köyündeki 14. yüzyıla ait Goy Gala anıtları, Yazi Düzun'daki 14. yüzyıla ait Cavanşir türbesi, Demirchilar köyündeki iki türbe, Gurjulu köyündeki 17. yüzyıla ait türbe, Aşagi Hocamusakhli köyündeki 18. yüzyıla ait türbe, Gubadli'de eski çağlardan beri bilimsel ve kültürel merkezlerin bulunduğunu göstermektedir.

"Gavur Vadisi"ndeki 4. yüzyıla ait şapel, 5. yüzyıla ait "Galali" ve "Goygala" anıtları, 14. yüzyıla ait "Demirchiler" türbesi, Balahasanlı köyündeki "Jicimli ocağı", Hacı Badal Köprüsü, Lalazar Köprüsü ve Ayin, Yusifbeyli, Seytaş, Garaghaj ve Aşagi Hocamusakhli köylerindeki diğer tarihi anıtlar devlet önemine sahiptir.

Kaynakça

  1. ^ a b "Cengiz Çandar. "Dağlık Karabağ ve sorunlu Kafkas üçgeni", Yeni Şafak, 25 Ocak 2002". 17 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Kasım 2008. 
  2. ^ "Sovet "qılıncı"nın kəsmədiyi Qubadlı". www.anl.az. 10 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2026. 
  3. ^ "31 avqust 1993-cü il Qubadlı rayonunun işğalı tarixidir". az.baku-art.com (Azerice). 2 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2026. 
  4. ^ "Qubadlı işğaldan azad edilən 4-cü şəhərimizdir". 19 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2023. 
  5. ^ "İşğaldan azad edilmiş şəhər və kəndlərimiz". 1 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2023. 
  6. ^ "COĞRAFİYA İNSTİTUTU". igaz.az. Erişim tarihi: 8 Şubat 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link) [ölü/kırık bağlantı]
  7. ^ Kubadlı - Virtual Karabağ
  8. ^ "Qubadlının tarixini yaşadan məkan". 30 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2026. 
  9. ^ Qubadlının tarixi və mədəni abidələrinə qarşı erməni vandalizmi

Ayrıca bakınız