Başlığın diğer anlamları için Theremin (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Leon Theremin
Лев Термен
Doğum28 Ağustos 1896(1896-08-28)
Saint Petersburg
Ölüm03 Kasım 1993 (97 yaşında)
Moskova, Rusya
Tanınma nedeniTheremin

Léon Theremin (Rusça: Лев Сергеевич Термен, romanize: Lev Sergeyeviç Termen; 15 Ağustos 1896 (Jülyen) Sankt-Peterburg - 3 Kasım 1993 Moskova), Sovyet mucit, elektromekanik mühendisi, müzisyen ve akustik fizikçisidir. 1919-1920 yıllarında, dünyanın ilk temassız müzik aleti olan theremini (Rusça: Терменвокс) icat etmiştir.

Çocukluk ve gençlik

Doğum tarihi, Miladi takvime göre farklı kaynaklarda 27 veya 28 Ağustos 1896 olarak belirtilmektedir; ancak Leon Theremin’in pasaportunda ve mezar taşında 28 Ağustos tarihi yer almaktadır.

Leon Theremin, Fransız kökenli soylu bir ailede dünyaya geldi. Babası hukukçu Sergey Emilyeviç, annesi ise Yevgeniya Antonovna olan Theremin, çocukluğunda çello çalmaya başladı. Ailesinin evinde önce bir fizik laboratuvarı, ardından bir gözlemevi kuruldu. Theremin daha sonra Sankt-Peterburg 1. Erkek Lisesine girdi. Üçüncü sınıftayken fiziğe ilgi duymaya başlayan Theremin, dördüncü sınıfta Tesla tipi rezonans gösterileri gerçekleştirdi. 1914 yılında liseden gümüş madalya ile mezun oldu. 1916 yılında Sankt-Peterburg Konservatuvarı çello bölümünden mezun olan Theremin, aynı dönemde Petrograd Üniversitesi Fizik ve Matematik Fakültesinde eğitim gördü ve burada Abram İoffe’nin fizik derslerine katıldı. Ekim Devrimi sırasında ve sonrasında bir radyo istasyonunda çalışan Theremin, daha sonra Moskova’daki askeri radyo laboratuvarına gönderildi. 1920-1926 yılları arasında Petrograd Politeknik Enstitüsü Fizik ve Mekanik Fakültesinde öğrenim gören Theremin, 1919 yılında Petrograd Fiziksel ve Teknik Enstitüsünde laboratuvar başkanı oldu.

Radyo mühendisliği uzmanı olan Theremin, İoffe tarafından enstitüde çalışmak üzere davet edildi. 1919-1920 yıllarında deneysel bir ölçüm düzeneğine dayanarak elektro-müzik aleti theremini icat etti. Mart 1922’de Kremlin’de Vladimir Lenin'in de katıldığı bir gösteri düzenlendi ve Theremin’in icatları tanıtıldı. Theremin bir müzik aleti ile bir güvenlik alarmı cihazı sunarken Lenin, theremin ile Mihail Glinka'nın TarlaKuşu [ru] (Rusça: Жаворонок) adlı eserini çalmayı denedi.

Leon Theremin, 1923’ten itibaren Moskova Devlet Müzik Bilimi Enstitüsü'nde araştırmacı olarak çalıştı ve otomatik kapılar ile hareket sensörlü lambalar gibi sistemler geliştirdi. 1925-1926 yıllarında 1,5x1,5 metre ekran boyutuna sahip, elektrikli uzağı görme (elektriçeskoye dalnovideniye) adlı ilk televizyon sistemlerinden birini icat etti. 1927’de Frankfurt’taki bir sergide yaptığı gösterimle dünya çapında tanındı.

ABD Yılları

1928 yılında Theremin, Sovyet vatandaşlığını koruyarak ABD’ye taşındı. Burada icatlarının patentlerini aldı ve thereminin basitleştirilmiş bir versiyonunun seri üretim lisansını RCA şirketine sattı. Teletouch ve Theremin Studio şirketlerini kurdu; ayrıca New York’ta bir müzik ve dans stüdyosu için altı katlı bir binayı 99 yıllığına kiraladı. 1931-1938 yılları arasında Teletouch Inc. şirketinin direktörlüğünü yaptı. Sing Sing ve Alcatraz hapishaneleri için güvenlik alarmı sistemleri geliştirdi. Stüdyosunu George Gershwin, Maurice Ravel, Jascha Heifetz, Yehudi Menuhin, Charlie Chaplin ve Albert Einstein gibi isimler ziyaret etti. Ayrıca John D. Rockefeller ve Dwight D. Eisenhower ile tanıştı. Aynı yıl Moskova’ya geri çağrılarak ABD’den gizlice ayrıldı. 1939’da asılsız suçlamalarla tutuklanan ve Magadan’daki cezasının ardından 1940’ta Andrey Tupolev'in tasarım bürosuna (Sergey Korolyov ile birlikte) transfer edilen Theremin, devlet güvenlik organları için çalışmaya başladı. 1938 yılında, ilk Amerikalı siyahi balesinin dansçısı olan Lavinia Williams [en] ile evlendi.

Baskılar ve Devlet Güvenlik Organları Adına Çalışması

1938 yılında Theremin, Moskova’ya geri çağrıldı. Teletouch firmasının sahibi Bob Zinman adına mal varlığını yönetmesi için bir vekâletname düzenleyerek ABD’den gizlice ayrıldı. Theremin, SSCB’ye eşiyle birlikte gitmek istiyordu ancak Sovyet yetkilileri kadının daha sonra geleceğini söyledi. Leningrad ve Moskova’da iş bulma girişimleri sonuçsuz kaldı. Mart 1939’da asılsız suçlamalarla tutuklanan Leon Theremin, cezasının ilk dönemini Magadan'da çektikten sonra 1940’ta Andrey Tupolev’in tasarım bürosuna (şaraşka) transfer edildi ve burada asistanı Sergey Korolyov ile çalıştı. Bu dönemde Sovyet savunma sanayisinin kapalı tasarım bürolarında faaliyet gösterdi.

Birlikte, seyir füzelerinin öncüsü sayılan radyo kontrollü insansız hava araçları (İnsansız hava aracı) geliştirdiler. Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri devlet mührü'nün bir kopyasının içine yerleştirilen ve Amerikalı diplomatlar tarafından 7 yıl boyunca fark edilmeyen Zlatoust (Altın Ağız) adlı bir dinleme cihazı (endovibratör) tasarladılar. Bu ahşap pano, 1945 yılında ABD Büyükelçisi’ne Averell Harriman'a [en] hediye edilmişti. Gizli dinleme cihazı (böcek) 1952 yılında keşfedildi, ancak çalışma prensibi birkaç yıl boyunca çözülemedi.

1947 yılında Theremin, sabıka kaydı silinerek serbest bırakıldı. NKVD'nin tasarım bürolarında çalışmayı sürdürdü ve kısa süre sonra 1. derece Stalin Ödülü'ne layık görüldü. 1954 yılında ise iade-i itibar edildi.

Sonraki Yılları

1964-1967 yılları arasında Theremin, Moskova Konservatuvarı'nın laboratuvarında çalıştı; yeni elektro-müzik aletleri geliştirdi ve aynı zamanda 1930’lu yıllardaki icatlarını yeniden canlandırdı.

1967 yılında müzik eleştirmeni Harold Schonberg, konservatuvara yaptığı ziyaret sırasında Theremin ile karşılaştı ve onu tanıdı. Bu haber The New York Times gazetesinde yayımlandı. "Burjuva basını"nda çıkan bu yayın, SSCB’de büyük bir öfkeye yol açtı. Theremin’in stüdyosu kapatıldı ve kendisi konservatuvardan kovuldu (başka kaynaklara göre ise emekliye ayrıldı). Theremin, zorlukla da olsa Moskova Devlet Üniversitesi Fizik Fakültesi bünyesindeki laboratuvarda iş bulabildi. Ana binada theremin üzerine seminerler verdi. 1989 yılında Bourges Festivali’ni ziyaret etti, 1991 yılında ise Stanford Üniversitesinin daveti üzerine ABD’yi ziyaret etti ve Clara Rockmore [en] ile bir araya geldi. Theremin’in çalışmasına izin verilmedi ve tam teşekküllü bir laboratuvar açması engellendi.

1991 yılında, Lenin’e söz verdiğini belirterek Sovyetler Birliği Komünist Partisi’ne (SBKP) üye oldu.

3 Kasım 1993 tarihinde hayatını kaybetti ve Kuntsevo Mezarlığı'na defnedildi.

Miras

Leon Theremin’in kızı Natalya Theremin ve torununun oğlu Peter Theremin, theremin icracıları olarak enstrümanın yaygınlaşmasına katkıda bulundular.

Elektronik müziğin öncüsü Jean Michel Jarre, theremin'e hayrandır. Jarre, canlı performanslarında theremin çalmakta ve enstrümanı stüdyo albümlerindeki bestelerinde kullanmaktadır.

1989 yılında Mosk`ova’da Theremin ile Brian Eno bir araya geldi.

Leon Theremin’in anısına, 2011 yılından bu yana Moskova ve Sankt-Peterburg’da theremin kültürünü yaygınlaştırmak amacıyla Thereminology festivali düzenlenmektedir.

Kaynakça

  1. ^ "КрасныйТерменатор". www.kommersant.ru (Rusça). 26 Şubat 2002. 12 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  2. ^ Дрозд-КоролёваО., КоролёвА. (1 Şubat 2007). "Термен не мрёт". mobimag.ru. 6 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2017. 
  3. ^ "Историяотом, как из электроизмерительного прибора родилась электромузыка". andrey.eto-ya.com (Rusça). 1 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  4. ^ "ТЕРМЕНвмузыкальномсловаре". www.music-dic.ru. 12 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  5. ^ "Историяотом, как из электроизмерительного прибора родилась электромузыка". andrey.eto-ya.com. 13 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  6. ^ "Термен Л. С. — Музыкальная энциклопедия". Gufo.me (Rusça). Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  7. ^ "ЛевТермен. Дальновидение". www.theremin.ru. 10 Ağustos 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  8. ^ "Спецслужбы рассекретили дело изобретателя терменвокса Термена, «заразившего» «жучками» посольство США". www.mk.ru (Rusça). 4 Temmuz 2023. 7 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  9. ^ "Тот самый Лев Термен" (Rusça). 1 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  10. ^ Martijn, Maurits (23 Aralık 2015). "Operation Easy Chair, or how a little company in Holland helped the CIA bug the Russians". The Correspondent (İngilizce). 13 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  11. ^ "Спецслужбы рассекретили дело изобретателя терменвокса Термена, «заразившего» «жучками» посольство США". www.mk.ru (Rusça). 4 Temmuz 2023. 7 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  12. ^ "ЛЕВ СЕРГЕЕВИЧ ТЕРМЕН". phys.msu.ru. 16 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  13. ^ "Спецслужбы рассекретили дело изобретателя терменвокса Термена, «заразившего» «жучками» посольствоСША". www.mk.ru (Rusça). 4 Temmuz 2023. 7 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  14. ^ "7 интересных фактов из биографии Льва Термена". Вечерняя Москва (Rusça). Erişim tarihi: 19 Ağustos 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  15. ^ Times, Harold C. Schonberg Special To the New York (26 Nisan 1967). "Music: Leon Theremin; Inventor of Instrument Bearing His Name Is Interviewed in the Soviet Union". The New York Times (İngilizce). ISSN 0362-4331. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  16. ^ "Лев Термен и его музыкальные открытия". ИноСМИ.Ru (Rusça). 2 Ocak 2014. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  17. ^ "Theremin,Leon Theremin,LevSergeivitchTermen,theramin unusual early electronic musical instrument". www.oddmusic.com. 29 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  18. ^ "Ученый и государство — удивительная судьба Л. C. Термена". www.computer-museum.ru. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  19. ^ "Termen". moscow-tombs.ru. 12 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2026. 
  20. ^ "Natasha Theremin". Sound Synthesis Club (İngilizce). 14 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2026. 
  21. ^ "Лев Термен и терменвокс: самый фантастический музыкальный инструмент". mirf.ru (Rusça). Алексей Мальский. 27 Ağustos 2017. 19 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2026. 
  22. ^ Гужва, Анастасия (25 Haziran 2020). "Уловить музыку сфер. Изобретатель терменвокса Лев Термен". Granite of science (Rusça). 19 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2026. 
  23. ^ Рабкор.ру (10 Ekim 2012). "Терменвокс и «Терменология» | Рабкор.ру" (Rusça). 20 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2026. 

Kategori:Sovyet mucitler Kategori:Müzik aleti mucitleri Kategori:Televizyon öncüleri Kategori:Sankt-Peterburg Büyük Petro Politeknik Üniversitesinde öğrenim görenler Kategori:Sankt-Peterburg Konservatuvarında öğrenim görenler Kategori:Sovyetler Birliği Komünist Partisi üyeleri Kategori:Kuntsevo Mezarlığı'na defnedilenler