Megabayt

megabayt
Solda 44 megabaytlık bir sabit disk, sağda 2 gigabaytlık bir CompactFlash bellek kartı.
Genel bilgi
Birim sistemi	SI ön eki ile bayt
Neyin birimi	bilgi miktarı
Sembol	MB
Birim dönüşümleri
1 MB ...	... eşittir ...
onluk tanım	106 bayt
ikilik kullanım	220 bayt
bit	8 × 106 bit

Megabayt (MB; İngilizce: megabyte), bilgisayarlarda bilgi miktarını ölçen bir birimdir. Bilgisayar alanında 1024 kilobayta, başka bir deyişle 1048576 (2²⁰) bayta eşittir; bellek (RAM) boyutları ve Windows bu anlamı kullanır. Sabit disk ve flaş bellek üreticileri ile ağ hızlarını veren telekomünikasyon alanı ise mega ön ekini bir milyon (10⁶) anlamında kullanır; bu yüzden bir depolama ürününün kapasitesi bilgisayarda etiketinde yazandan küçük görünür.

• 1 MB = 1000000 bayt = 1000² B = 10⁶ B

Onluk tanımla bir megabayt 1.000.000 bayttır. Uluslararası Birimler Sisteminde mega ön eki 10⁶ çarpanını gösterir ve simgesi büyük M harfidir. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosunun SI broşürü, SI ön eklerinin yalnız onun kuvvetlerini gösterdiğini ve ikinin kuvvetleri için kullanılmaması gerektiğini yazar; ABD'nin ölçüm kurumu Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) de bir megabaytı 10⁶ bayt olarak verir. Bu tanıma göre bir megabayt 1000 kilobayttır. SI'da kilo ön ekinin simgesi küçük k harfi olduğundan onluk kilobaytın simgesi kB'dir.

• 1 kB = 1000 B
• 1 MB = 1000 kB
• 1000 MB = 1 gigabayt (GB)
• 1000 GB = 1 terabayt (TB)

• 1 MiB = 1048576 bayt = 1024² B = 2²⁰ B

Bilgisayar alanında megabayt çoğunlukla 1024 kilobayt anlamında kullanılır. Bu kullanım, 2¹⁰ = 1024 sayısının 1000'e çok yakın olmasından doğmuş bir alışkanlıktır; NIST'in aktardığına göre bilgisayar belleğinden söz eden üreticilerin çoğu megabaytı 2²⁰ = 1.048.576 bayt anlamında kullanır. Mikroelektronik sanayisinin standart kuruluşu JEDEC, yarı iletken bellek kapasitesinin önüne gelen mega ön ekini 1.048.576 (2²⁰) çarpanı olarak tanımlar ve bunu, saniyede 1.000.000 bit anlamına gelen 1 Mb/s'lik veri aktarım hızındaki SI anlamından ayırır. Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük'ü de megabaytı 1024 (yaklaşık bin) kilobayttan oluşan bir ölçü birimi olarak tanımlar.

Bu büyüklüğün belirsizlik taşımayan adı mebibayttır (MiB). Uluslararası Elektroteknik Komisyonunun (IEC) ikinin kuvvetleri için tanımladığı mebi ön eki "megabinary" sözünden türetilmiştir, 2²⁰ çarpanını gösterir ve simgesi Mi'dir. Onluk tanımla bir megabayt yaklaşık 0,954 mebibayta, başka bir deyişle 976,5625 kibibayta eşittir.

Alt ve üst birimleri:

• 1 MiB = 2¹⁰ KiB = 1024 KiB (kibibayt)
• 2¹⁰ MiB = 1024 MiB = 1 GiB (gibibayt)

Megabaytın üçüncü bir kullanımı iki tanımı birbirine karıştırır. Yaygın 3,5 inçlik "1,44 MB" disketin kapasitesi, 1000 × 1024 = 1.024.000 baytlık bir megabaytla hesaplanmıştır. JEDEC, bu kullanımın iki tanım arasındaki karışıklığı daha da artırdığını not eder. Bu disketin kayıt düzenini tanımlayan ECMA-125 standardına göre diskin her iki yüzünde 80 iz vardır; her iz 512 baytlık 18 kesime bölünür ve 9216 bayt veri taşır. Hesapla disket 80 × 2 × 9216 = 1.474.560 bayt tutar. Bu sayı 1.024.000'e bölününce 1,44 çıkar; onluk tanımla yaklaşık 1,47 MB, ikilik tanımla yaklaşık 1,41 MiB eder.

İkilik tanımdaki bir megabayt, onluk tanımdakinden yaklaşık yüzde 4,9 daha fazla bayt içerir; oran 2²⁰ / 10⁶ = 1,048576'dır. Bu fark kilo ön ekinde yüzde 2,4, giga ön ekinde yüzde 7,4, tera ön ekinde yüzde 10'dur; ön ek büyüdükçe iki tanım arasındaki fark da büyür. Bu yüzden 100 MB olarak verilen bir kapasite ikilik tanımla yaklaşık 95,4 MB, 1 gigabayt da yaklaşık 954 MB olarak görünür. Diskteki bayt sayısı iki gösterimde de aynıdır, değişen yalnız bölen sayıdır.

Megabaytın simgesi MB'dir; M harfi mega ön ekinin, B harfi baytın simgesidir. Bir bayt sekiz bitten oluşur (1 B = 2³ bit = 8 bit). Bit için ayrı bir simge kullanıldığından megabit (Mbit) ile megabayt (MB) sekiz kat farklı iki büyüklüktür; JEDEC de "1 Mb/s" yazımıyla gösterilen veri aktarım hızının saniyede 1.000.000 bit olduğunu belirtir. Mebibaytın simgesi MiB'dir. IEC, ikili ön ekleri karşılık gelen SI ön ekinin ilk iki harfine "bi" ekleyerek, simgelerini de SI simgesine "i" ekleyerek kurmuştur (mebi, Mi). SI ön eklerinde mega (M) ve daha büyük ön eklerin simgeleri büyük harfle, kilo (k) ise küçük harfle yazılır.

Bir megabaytın ne kadar bilgi taşıdığı, verinin nasıl kodlandığına bağlıdır. Sıkıştırılmamış sayısal görüntüde her benek kırmızı, yeşil ve mavi bileşenlerin her biri için 8 bit, toplam 3 bayt yer tutabilir; ITU-R BT.709 standardı renk bileşeni başına 8 ya da 10 bitlik kodlama tanımlar. Hesapla bu kodlamayla, IBM'in 1987'de tanıttığı VGA grafik düzeninin desteklediği 640 × 480 beneklik bir görüntü 921.600 bayt tutar ve 2²⁰ baytlık bir megabaytın yaklaşık yüzde 88'ini doldurur. Yüksek çözünürlüklü televizyonun 1920 × 1080 beneklik bir karesi ise 6.220.800 bayttır; bu da yaklaşık 5,9 MiB eder.

CD ses sisteminin temel değerleri 44,1 kHz örnekleme sıklığı ve 16 bitlik örneklerdir; CD kalitesindeki ses iki kanallıdır. Saniyede 44.100 × 2 kanal × 2 bayt = 176.400 bayt tutan bu sesten, hesapla 2²⁰ baytlık bir megabayta yaklaşık 5,9 saniye, 10⁶ baytlık bir megabayta yaklaşık 5,7 saniye sığar. Konuşma sesinin darbe kod modülasyonuyla sayısallaştırılmasını tanımlayan ITU-T G.711 tavsiyesi saniyede 8000 örnek ve örnek başına 8 bit öngörür. Saniyede 8000 bayt tutan bu kodlamayla 2²⁰ baytlık bir megabayta yaklaşık 131 saniyelik, 10⁶ baytlık bir megabayta 125 saniyelik konuşma sığar.

ASCII kodunda bir karakter 7 bitle gösterilir ve bir bayta yerleştirilir; karakter başına bir bayt kullanan düz metinde 2²⁰ baytlık bir megabayt 1048576 karakter tutar. UTF-8 kodlamasında ise U+0080 ile U+07FF arasındaki karakterler ikişer bayt yer kaplar. Türkçeye özgü ç, ğ, ı, İ, ö, ş ve ü harfleri bu aralıkta yer aldığından UTF-8 ile yazılmış Türkçe bir metin, karakter sayısından daha çok bayt tutar.

Genom verisi de megabaytla ölçülebilecek boyutlara sıkıştırılabilir. Christley ve arkadaşları Bioinformatics dergisinde yayımlanan çalışmalarında, bir dizi kayıpsız sıkıştırma tekniğini birlikte kullanarak James Watson'ın genomunu yalnızca 4 MB'a indirdiklerini, bunun da bir e-posta ekiyle gönderilebilecek kadar küçük olduğunu bildirmiştir.

Mega, SI'ın adını ve kısaltmasını onaylayan 1960 tarihli 11. Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı'nın teradan pikoya uzanan ön ek listesinde yer alır. NIST'in IEEE'den aktardığı tarihçeye göre bilgisayar uzmanları 2¹⁰ sayısının 1000'e çok yakın olduğunu fark edip kilo ön ekini 1024 anlamında kullanmaya başladılar. Sonuçta bellekten söz eden üreticiler megabaytı 2²⁰ bayt, depolama aygıtı üreticileri 1.000.000 bayt anlamında kullandı; kimi yerel ağ tasarımcıları da megabit bölü saniyeyi 1.048.576 bit/s anlamında kullandı. "1,44 MB" disketin 1.024.000 baytlık megabaytı da bunlara eklenince IEEE Standartlar Kurulu, IEEE standartlarında mega ön ekinin 1.000.000 anlamına geleceğine, ikilik anlamın ancak her seferinde açıkça belirtilerek kullanılabileceğine karar verdi.

IEC, Aralık 1998'de veri işleme ve veri iletimi alanlarında kullanılmak üzere ikinin kuvvetleri için ayrı ön ek adlarını ve simgelerini uluslararası standart olarak onayladı. Mebi bu ön eklerden biridir; ön ekler ilk olarak IEC 60027-2 standardına Ocak 1999 tarihli 2 numaralı değişiklik olarak yayımlandı. NIST, bu ön eklerin SI'ın parçası olmadığını belirtir. Bilgi bilimi ve teknolojisi nicelik ve birimlerini tanımlayan IEC 80000-13'ün Şubat 2025'te yayımlanan ikinci baskısı, ikili ön ekleri robi (2⁹⁰) ve kebi (quebi, 2¹⁰⁰) ile genişletti.

İlk ticari sabit disk sürücüsü olan IBM 350, Haziran 1956'da IBM 305 RAMAC sisteminin parçası olarak ilk müşterisine gönderildi. Elli adet 24 inçlik diskte altı bitlik 5 milyon karakter saklayan sürücünün kapasitesi 3,75 megabayta denk geliyordu.

Disketler ilk yıllarında megabaytın altında kalıyordu. IBM'in 1971'de ilk birimlerini gönderdiği 23FD sürücüsünün 8 inçlik, salt okunur disketleri 80 kilobayt saklıyordu; bu, yaklaşık 3000 delikli karta denk bir kapasiteydi. 8 inçlik disketlerde 1976'da 500 kilobaytlık çift yüzlü disketler, 1977'de de 1,2 megabaytlık bir biçim ortaya çıktı. Shugart Associates'in 1976'da duyurduğu 5,25 inçlik SA 400 sürücüsü 110 kilobayt saklıyordu. 3,5 inçlik disketlerin belirtimi, Sony'nin tasarımına dayanarak 1982'de bir sanayi komitesince kararlaştırıldı; bu disketlerin kapasitesi 1,44 MB'a kadar çıktı. Iomega'nın 1994'te tanıttığı Zip sürücüsü ise 3,5 inçlik çıkarılabilir disklerde 100 MB saklıyordu.

Kişisel bilgisayarlar için sabit diskler de megabaytla ölçülüyordu. Seagate'in 1980'de çıkardığı 5,25 inçlik ST-506 sürücüsü 5 MB kapasiteliydi ve arayüzüyle boyutu sanayi standardı oldu. Şirket 1981 sonunda tanıttığı 10 MB'lık ST412 ile IBM'in sabit disk taşıyan ilk kişisel bilgisayarı XT'nin başlıca tedarikçilerinden biri oldu. IBM'in 2 Nisan 1987'de duyurduğu Personal System/2 Model 50 bilgisayarında 1,44 MB'lık 3,5 inçlik bir disket sürücüsü, 20 MB'lık bir sabit disk ve 1 MB bellek vardı. The Christian Science Monitor duyurudan birkaç gün sonra, IBM'in yeni modellerinin 5,25 inçlik disket yerine 3,5 inçlik disket kullandığını, çoğu kişisel bilgisayarın ise 10 megabaytlık bir sabit diski olduğunu yazıyordu.

Depolama aygıtı üreticileri kapasiteyi çoğunlukla onluk tanımla verir. Apple'ın açıklamasına göre biçimlendirmeye ayrılan alan yüzünden kullanılabilir kapasite etikettekinden azdır.

Disk ve disket gibi aygıtlarda veri, sabit boyutlu kesimler hâlinde saklanır. 512 baytlık kesimlerle 2²⁰ baytlık bir megabayt tam 2048 kesime denk gelir. Salt okunur CD-ROM'un kayıt düzenini tanımlayan ECMA-130 standardına göre bir kesim 2352 bayttır ve 1 numaralı kesim kipinde bunun 2048 baytı kullanıcı verisidir. Hesapla 2²⁰ baytlık bir megabayt 512 CD-ROM kesimine, 10⁶ baytlık bir megabayt yaklaşık 488 kesime karşılık gelir.

Bilgisayar belleğinden söz ederken üreticilerin çoğu megabaytı 2²⁰ bayt anlamında kullanır. JEDEC'in mikroişlemci ve bellek tümleşik devreleri için 1999'da yayımlanıp 2002'de güncellenen terim ve simge standardı JESD100B.01, mega ön ekinin yarı iletken bellek kapasitesi birimlerinin önünde 2²⁰ anlamına geldiğini tanımlar. Aynı tanımın notu, ikinin kuvvetlerine dayanan tanımların yalnız yaygın kullanımı yansıtmak için alındığını ve IEEE/ASTM SI 10-1997 standardının bu uygulamayı karışıklığa yol açtığı için önermediğini belirtir.

Bellek boyutlarının ikinin kuvvetleri olarak ortaya çıkması, adreslemenin ikili düzeninden kaynaklanır: adres bitlerinin sayısı bir arttıkça adreslenebilen bayt sayısı ikiye katlanır. Intel'in yazılım geliştirici kılavuzuna göre 1978'de çıkan 8086 ve 8088 işlemcileri 20 bitlik adreslemeyle 1 MBaytlık bir adres uzayı sunuyordu; 1982'de çıkan 80286 işlemcisinin korumalı kipinde ise 24 bitlik taban adresleri 16 MBayta kadar fiziksel belleğe ulaşmayı sağlıyordu. Burada 1 MBayt 2²⁰ = 1.048.576, 16 MBayt da 2²⁴ = 16.777.216 bayttır. Intel'in 64 bitlik ve IA-32 mimarili işlemcileri de açıldıklarında 8086'nın programlama ortamını sürdüren gerçek kipe girer ve bu kipte doğrusal adres uzayı en çok 2²⁰ bayttır.

Microsoft Windows'un dosya yöneticisi Dosya Gezgini, boyutları 1024'lük basamaklarla hesaplar ama KiB yerine KB, MiB yerine MB yazar. Raymond Chen 2009'da bunun gerekçesini, bellek ve depolama satın alan kullanıcıların kibibayt ve mebibayt terimlerini neredeyse hiç görmemesi ve Gezgin'in yerleşik kullanımı izlemesi diye açıklamıştır. Apple ise Mac OS X Snow Leopard (10.6) ile depolama kapasitesini ürün belirtimleriyle aynı biçimde onluk tanımla göstermeye başladı.

Android'in dosya boyutu biçimlendirme işlevi, Android 8.0'dan bu yana SI ön eklerini standart anlamlarıyla kullanır ve 1 MB'ı 1.000.000 bayt olarak gösterir; Android 7 ve öncesinde ise 1 MB 1.048.576 bayt olarak hesaplanıyordu. GNU coreutils paketindeki df, du ve ls komutlarında tek başına M son eki ile MiB 1.048.576 bayt, MB ise 1.000.000 bayt anlamına gelir; -h seçeneği boyutları 1024'ün, --si seçeneği 1000'in kuvvetleriyle gösterir.

Depolama üreticilerinin onluk tanımı ABD'de birkaç toplu davaya konu oldu. Western Digital, Haziran 2006'da onaylanan bir uzlaşmayla müşterilerine ücretsiz yedekleme yazılımı vermeyi ve ürünlerine kullanılabilir kapasitenin etiketteki kapasiteden farklı olabileceğini belirten bir not eklemeyi kabul etti. SanDisk'e karşı açılan davada ise Kuzey Kaliforniya Bölge Mahkemesi 22 Ocak 2020'de, sıradan bir tüketicinin giga ön ekini onluk anlamda anladığını kabul ederek davayı reddetti; Dokuzuncu Daire Temyiz Mahkemesi 10 Şubat 2021'de kararı onadı.

Veri aktarım hızları bit bölü saniye ile ölçülür. Kimi yerel ağ tasarımcıları megabit bölü saniyeyi 1.048.576 bit/s anlamında kullanmış olsa da bütün telekomünikasyon mühendisleri bu birimi 10⁶ bit/s anlamında kullanır. JEDEC de bellek kapasitesindeki ikilik mega ön ekini, 1 Mb/s'lik bir aktarım hızının saniyede 1.000.000 bit olmasıyla karşılaştırır. Bir bayt sekiz bit olduğundan saniyede 1 megabitlik bir bağlantı en çok saniyede 125.000 bayt taşır. Hesapla 10⁶ baytlık bir dosyanın bu bağlantıdan aktarılması en az 8 saniye, 2²⁰ baytlık bir dosyanınki yaklaşık 8,4 saniye sürer; saniyede 100 megabitlik bir bağlantı ise saniyede en çok 12,5 MB taşır. G.711 kodlaması ise saniyede 8000 × 8 = 64.000 bit gerektirir.