Patlamalı, kapantılı veya patlayıcı ünsüzler, hava akışının ses yolundaki bir noktada tamamen engellenmesiyle eklemlenen ünsüzlerdir. Patlamalılar, akciğersil dışçıkışlı veya gırtlaksıl dışçıkışlı olabilir.
Kapanma; dil ucu veya yüzüyle ([t, d] gibi), dil gövdesiyle ([k, g] gibi), dudaklarla ([p, b] gibi) veya ses yarığıyla ([ʔ] gibi) yapılabilir. Genizsillerde aynı patlamalılardaki gibi ses yolu kapansa da hava akışı geniz boşluğundan devam eder, sürtünmelilerde kısmi kapanma hava akışını zayıflatsa da ses yolundan geçmesini engellemez.
Terminoloji
Türkçe terminolojide patlamalı, patlayıcı veya kapantılı terimleri, İngilizcedeki "stop, plosive, occlusive" terimlerinin hepsine veya bazılarına karşılık gelecek şekilde kullanılmaktadır. Patlamalı, patlayıcı ve plosive terimleri, ünsüzün artikülasyonunda sıkıştırılan havanın bırakılmasıyla ilgiliyken kapantılı, stop ve occlusive terimleri hava akışının durdurulması ve ses yolunun engellenmesiyle ilgilidir. İngilizcede stop hava akışının durdurulmasıyla ilgilidir ve yarı-patlamalıları dışarıda bırakır, occlusive ise ses yolu engellenmesiyle ilgilidir ve yarı-patlamalılar da buraya dahildir.
Tüm terimler ayrıca genizsilleri de içerecek şekilde kullanılabilir: ör. [b] gibi ağızsıl patlamalılar ve [m] gibi genizsil patlamalılar. Ladefoged ve Maddieson patlamalı (stop) terimini ağızsıl yarı-patlamalı olmayan patlamalılar (occlusive) için kullanmayı tercih ediyor, şöyle diyorlar:
bizim basitçe genizsil (nasal) dediğimize bazı dilbilimciler genizsil patlamalı (nasal stop) diyor. Bundan kaçınıyoruz, patlamalı (stop) terimini hava akışının tamamen durdurulduğu sesler için kullanıyoruz.
Ek olarak plosive terimini de sadece akciğersil ünsüzler için kullanıp ejektif ve içpatlamalı ünsüzler dahil edilmek istendiğinde stop terimini tercih ediyorlar.
Antik Yunancada patlamalı terimi ἄφωνον (áphōnon) idi ve 'telaffuz edilemez, ötümsüz, sessiz" anlamları vardı, böyle adlandırılmasının sebebi bu seslerin, bir ünlü olmadan telaffuz edilemiyor oluşlarıydı. Terim Latinceye öyküntü olarak mūta şeklinde geçti.
Artikülasyon
Bir patlamalı genelde üç aşamalı olarak analiz edilir:
- Yaklaşma sırasında eklemleyiciler bir araya gelir.
- Tutma (kapantı) sırasında eklemleyiciler tutulur ve hava akışı engellenir.
- Bırakım (patlama) sırasında eklemleyiciler ayrılır ve basınçlı hava bırakılır.
Bir patlamalı için yalnızca tutma aşaması gereklidir. Patlamalı ünsüz, aynı eklemlenme yerinde kapantıya sahip bir ünsüzden sonra gelirse yaklaşma aşamasını içermeyebilir, ör. Türkçe ant kelimesindeki [t] sesi. Malayca ve Viyetnamca gibi birçok dilde kelime sonu patlamalılar bazen ardında ünlü veya genizsil bırakım olduğunda bile bir bırakım içermezler.
Yaygın patlamalılar
Dünyadaki tüm doğal dillerde patlamalı ünsüzler bulunmaktadır ve çoğu en azından [p], [t] ve [k] ötümsüz patlamalılarına sahiptir. Ancak istisnalar bulunmaktadır: Gündelik Samoacada taçsıl [t]; İrokua dilleri gibi çeşitli Kuzey Amerika dilleri ve Arapçada dudaksıl [p] bulunmamaktadır. Hatta dudaksıl patlamalı, ötümsüz patlamalılar arasında en kararsız olandır ve koşulsuz [p] → [f] (→ [h] → Ø) ses değişimi akraba olmayan birçok dilde oldukça yaygındır, ör. Klasik Japonca, Klasik Arapça ve Ön-Keltçe tarihlerinde yaşanmıştır. Resmi Samoacada sadece bir kelimede artdamaksıl [k] bulunur ve Gündelik Samoacada /t/ ve /k/, /k/ sesinde birleşmektedir. Niihau Hawaiicesi, Standart Hawaiiceye kıyasla /k/ fonemi için [t] sesini daha fazla kullanmaktadır ama ikisinde /k/-/t/ ayrımı yoktur. Hawaiice ve Samoacada taçsıl ve artdamaksıl patlamalılar yok demekten ziyade fonemik olarak ayırt edilmediklerini söylemek daha isabetli olacaktır.
Ontena Gadsup dilinde yalnızca tek bir patlamalı bulunmaktadır: /ʔ/. Yanyuwa dilinde ise 7 farklı eklemlenme yeri ayırt edilmektedir: /b d̪ d ḏ ɖ ɡ̟ ɡ̠/ (ötümsüz patlamalı bulunmamaktadır), tüm dillerde en çok patlamalı fonem sahip dil konumundadır.
Sınıflandırma
Ötüm
Ses tellerinin titreştiği patlamalılar ötümlü, titreşmediği patlamalılar ötümsüzdür. Patlamalılar genellikle ötümsüzlerdir ve Mandarin veya Hawaiice gibi birçok dilde sadece ötümsüz patlamalılar bulunmaktadır. Avustralya dilleri gibi olanlarda belirsizdir, bir ayrım gözetmeksizin ötümlü ve ötümsüz arasında değişebilirler. Yanyuwa ve Yidiny gibi dillerde ise sadece ötümlü patlamalılar bulunur.
Soluk
Soluklu patlamalılarda ses telleri bırakım anında açılırlar. Ünlü öncesi soluklu patlamalılarda ses tellerinin bir araya geleceği vakte kadar titreşimin başlaması gecikecektir ve genellikle soluklu ötümle başlayacaktır. Patlamalının bırakımı ile ötüm başlangıcı arasındaki süreye ötüm başlangıç süresi veya soluk aralığı denmektedir. Yüksek miktarda soluklu patlamalıların uzun bir soluk süresi vardır ve haliyle ünlünün başlangıcına kadar daha uzun bir ötümsüz hava akışı (fonetik olarak [h]) gerçekleşir. Tenuis ünsüzlerde ses telleri ötüm için bırakımın hemen ardından bir araya gelir ve ya çok az soluk oluşur ya da hiç oluşmaz (ötüm başlangıç süresi sıfıra yakındır). Ötümlü patlamalılarda ses telleri bırakım öncesinde titreşirler ve genellikle tüm tutma süreci boyunca titreşmeye devam ederler. Ses, bütün kapantı sırasında ötümlüyse "tam ötümlü" patlamalı denir.
Uzunluk
İkiz veya uzun ünsüzlerde kapantı basit bir ünsüzden daha uzun sürer. Patlamalıların sadece uzunluk bakımından ayırt edildiği dillerde (Arapça, Ilwana, İzlandaca gibi), uzun patlamalılar kısaların üç katı kapantı uzunluğuna erişebilirler. İtalyanca da ikiz patlamalıalrıyla bilinmektedir, örneğin Vittoria adındaki çift t harfinin telaffuzu ile İngilizce Victoria'daki ct harflerinin telaffuzu eşit süre kaplamaktadır. Japoncada ikiz patlamalılar bulunur, ör. 来た kita 'geldi' ve 切った kitta 'kesti'. Estonca ise üç uzunluğu ayırt etmesi bakımından ilginçtir, ör. kabi /kɑpi/ 'toynak', kapi /kɑpːi/ 'gardırop (tekil tamlayan)' ve kappi /kɑpːːi/ 'gardırop (tekil giriş/illatif)'.
Birçok dilde ötüm, soluk ve uzunluk birbirini pekiştirmektedir; bu durumlarda hangi özelliğin daha baskın olduğunu zor olabilir.
Genizsillik
Basit genizsillerin patlamalılardan tek farkı; yumuşak damağın, kapantı sırasında havanın geniz boşluğuna kaçmasını sağlayacak şekilde alçalmasıdır. Genizsiller, türbülanssız hava akışına sahip olmaları ve neredeyse her zaman ötümlü olmaları gereği akustik olarak titreşimlidir ancak ağız boşluğunda tam bir kapantı yaşanması dolayısıyla eklemlenme açısından da engellidir.
Ön genizsilleşmiş patlamalıda yumuşak damak sesin başında alçakken kapantı sırasında yükselir. Türkçedeki en yakın örnek ambar kelimesindeki [mb] gibi ünsüz kümeleridir ancak Svahili ve Fijice gibi diğer dillerde fonolojik olarak tek bir ünsüz gibi çalışan ön genizsilleşmiş patlamalılar bulunmaktadır, ör. Svahili ndege /ˈⁿdɛ.ɠɛ/ 'kuş'.
Son genizsilleşmiş patlamalıda yumuşak damak sesin başında yüksekken kapantı sırasında alçalır. Duyulabilir bir genizsil bırakıma sebep olur. Wolof dilindeki [lapᵐ̥] 'boğulmak' örnek verilebilir.
Ön genizsilleşmiş ve son genizsilleşmiş terimleri yalnızca bu seslerin fonemik olduğu -yani birlikte kullanılan bir patlamalı ve genizsil olmadığı- dillerde kullanılır.
Hava akışı mekanizması
Patlamalılar farklı hava akışı mekanizmalarıyla oluşturulabilir. Yaygın mekanizma, havanın akciğerlerden dışarı doğru çıktığı akciğersil dışçıkışlıdır. Tüm dillerde akciğersil patlamalı vardır. Bazı diller; gırtlaksıl dışçıkışlı (ejektif), gırtlaksıl iççıkışlı (içpatlamalı) veya dilsil iççıkışlı (şaklamalı) patlamalı bulundurur.
Gerginlik
Gergin (tense) veya güçlü (fortis) patlamalılar, gevşek (lax) veya zayıf (lenis) patlamalılara göre daha fazla kas gerginliğiyle üretilirler. Ancak ölçmesinin zorluğu sebebiyle ilgili seslerin tam nasıl ayrıldığına dair tartışmalar bulunmaktadır.
Korecede bazen UFA'nın ejektif sembolleriyle gösterilen bir dizi patlamalı ünsüz bulunmakta ve bu ünsüzler, normal bir ötümsüz patlamalıya kıyasla ses yarığında daha fazla kasılma ile -gergin ötüm ile- üretilmektedir. Gergin ötüm için dolaylı kanıt, patlamalının ardındaki ünlülerden gelmektedir; bu ünlülerin diğer patlamalılarla birlikte kullanımlarına kıyasla daha yüksek bir temel frekansı vardır. Bu daha yüksek frekans, ses yarığının daha gergin olmasının bir sonucu olarak yorumlanmaktadır. Bu tip diğer sesleme türlerine soluklu ötüm, gevşek ötüm ve kısık ötüm örnek verilebilir.
Transkripsiyon
Aşağıdaki patlamalıların UFA'da kendi sembolleri bulunur.
Türkçedeki patlamalılar
| /p t c k/ | Ötümsüzler | Ardında başka bir ünsüz olduğunda soluksuz, diğer yerlerde solukludurlar. |
|---|---|---|
| /b d ɟ g/ | Ötümlüler | Hece sonunda ötümsüzleşirler. |
Çeşitleri
UFA'da patlamalıların birçok altgrubu, üstteki sembollere diyakritik veya ek harfler eklenerek gösterilir.
| t | ötümsüz | d | ötümlü |
|---|---|---|---|
| t˭ | tenuis | tʰ | soluklu |
| dʱ | soluklu-ötümlü |
| t | akciğersil dışçıkışlı | d | akciğersil dışçıkışlı |
|---|---|---|---|
| tʼ | ejektif | ɗ | içpatlamalı |
| ! | şaklamalı |
| ⁿd | ön genizsilleşmiş | dⁿ | son genizsilleşmiş |
|---|
| d̥ | zayıf: ötümsüzlük diyakritiği eklenmiş <d> | t͈ | güçlü | tt dd
tː dː |
ikiz / uzun |
|---|
Kaynakça
- ^ a b Özköse, Sercan. Karşılaştırmalı Dil Bilimi ve Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. 29 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Aralık 2024.
- ^ Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages (İngilizce). Oxford. s. 102. ISBN 0-631-19815-6.
- ^ Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages (İngilizce). Oxford. s. 77-78. ISBN 0-631-19815-6.
- ^ Grekçe: ἄφωνος. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon at the Perseus Project
- ^ Collins, Beverly; Mees, Inger M. (2013). Practical Phonetics and Phonology: A Resource Book for Students. 3rd. Routledge. ss. 85-6. ISBN 978-0-415-50650-2.
- ^ König, W. (ed) dtv Atlas zur deutschen Sprache dtv 1994[tam kaynak belirtilmeli]
- ^ Ulfsbjorninn, Shanti; Lahrouchi, Mohamed. "The Typology of the Distribution of Edge : the propensity for bipositionality". Papers in Historical Phonology. Cilt 1. 19 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi – HAL-SHS - Sciences de l'Homme et de la Société vasıtasıyla.
- ^ "Organised Phonology Data - Gadsup ( Ontena dialect) Language [GAJ] - Eastern Highlands Province" (PDF). SIL International. 8 Mart 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ "Yanuyuwa". UCLA Phonetics Lab Data. University of California, Los Angeles. 26 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2026.
- ^ Türk, Helen; Lippus, Pärtel; Šimko, Juraj (2017). "Context-dependent articulation of consonant gemination in Estonian". Laboratory Phonology. 8 (1). s. 26.
- ^ Laver, John (1994). Principles of Phonetics
. Cambridge University Press. s. 362. ISBN 0-521-45655-X.
Ek kaynaklar
- Ian Maddieson, Patterns of Sounds, Cambridge University Press, 1984. 0-521-26536-3
Dış bağlantılar
- Rothenberg M. "The Breath-Stream Dynamics of Simple-Released Plosive Production". Vol. 6. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link) Bibliotheca Phonetica, Karger, Basel, 1968