| Sadabat Paktı | |
|---|---|
 Sadabat Paktı üye ülkeleri | |
| Kuruluş | 8 Temmuz 1937 |
| Kapanış | 1979 |
| Tür | Uluslararası savunma antantı |
| Üyeler |  Afganistan Irak İran Türkiye |
| Notlar | 1941'de İran'ın işgal edilmesiyle fiilen geçerliliğini yitiren pakt, kağıt üzerinde 1979 yılına kadar devam etmiş ve bu tarihte İran'daki yeni rejim tarafından resmen feshedilmiştir. |
Sadabat Paktı; Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında, 8 Temmuz 1937 tarihinde Tahran'da Sadabat Sarayı'nda imzalanan dörtlü saldırmazlık paktı.
Paktın sebepleri
- Sınır sorunlarının kalıcı şekilde çözülmesi: Pakta üye devletlerin tümünün İran'la sınır sorunu bulunmaktaydı. Ayrıca bu sınır sorunları nedeniyle özellikle Türkiye-Irak-İran üçgeninde Kürt aşiretleri sınır tanımayan isyanlar yapmaktaydı. Bu, paktın imzalanmasının en önemli nedenidir.
- Ülkelerin bağımsızlıklarını vurgulama istekleri: Sömürge ve yarı sömürge dönemlerinden kısa süre önce kurtulabilen bu devletlerin bağımsızlıklarının vurgulanması son derece önemliydi. İlk defa bu amaçla, 2 Ekim 1935'te Cenevre'de Türkiye, İran ve Irak arasında üçlü bir antlaşma parafe edildi. Buna daha sonraları Afganistan da katıldı. Daha sonra Irak-İran sınır antlaşmazlığının çözümlenmesi (Şatt'ül-Arab uyuşmazlığı), Türkiye ile İran arasında dostluk çerçevesi içinde sınır sorunu dâhil her alanı düzenleyen antlaşmaların akdi; 8 Temmuz 1937 tarihli Sadabad Paktı'nın imzalanmasına imkân vermiştir.
Taraflar; antlaşmada genel olarak birbirlerinin iç işlerine karışmayacaklarını, ortak çıkarlarını ilgilendiren hususlarda birbirlerine danışacaklarını, birbirlerine karşı saldırıda bulunmayacaklarını ve sınırlarının korunmasına saygı göstereceklerini taahhüt etmişlerdir. Ancak paktın temel nedeni olan Kürt aşiretleri sorunu, 7. maddenin şu ifadelerinde saklıdır: Bağıtlı taraflardan her biri, kendi sınırları içinde diğer bağıtlı tarafların kurumlarını yıkmak, düzen ve güvenliğini sarsmak veya politik rejimini bozmak amacıyla silahlı çeteler, birlikler veya örgütlerin kurulmasını ve eyleme geçmelerini engellemeyi yükümlenir. II. Dünya Savaşı ortamında antlaşmanın diğer maddeleri işlevsiz kalmış, fakat 7. madde anlaşmanın devamını sağlamıştır. Sadabat Paktı; 1979'da İran'daki İslami rejim, paktı feshettiğini imâ edene kadar hukukî varlığını sürdürmüştür.
Paktın oluşumu
Irak, İngiltere'ye olan bağlılığını dengelemek için İran ve Türkiye'ye saldırmazlık paktı önermiştir. Türkiye ise ayrı ayrı paktlar yerine bölgesel bir pakt kurulmasını önermiştir. SSCB'nin önerdiği, Afganistan'ın paktta yer alması fikri de kabul edilince pakt Tahran'da imzalanmıştır.
Üyeler
| Ülke | Katılım | Notlar |
|---|---|---|
| Afganistan Krallığı
|
Kurucu
8 Temmuz 1937 |
|
| Irak Krallığı
|
||
 Pehlevî İranı
|
||
| Türkiye
|
||
 Suudi Arabistan
|
Katılmadı. | Türkiye, İran ve Irak 2 Ekim 1935'te antlaşmayı parafe etti. Irak'ın Suudi Arabistan'ı da pakta dâhil etmek istemesi nedeniyle imza süreci bekletildi. 1935-1938 yılları arasında Türkiye, Suudi Arabistan'ın katılımı için yoğun diplomatik girişimlerde bulundu. Ancak Riyad'ın Milletler Cemiyeti üyesi olmaması ve Afganistan'ın muhalefeti nedeniyle Suudi Arabistan pakta katılamadı. |
Kaynakça
- ^ League of Nations Treaty Series. 190. ss. 22-27.
- ^ "Atatürk Ansiklopedisi/Sadabat Paktı". 8 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Temmuz 2022.
- ^ "TDV İslam Ansiklopedisi - Sadabad Paktı - MUSTAFA L. BİLGE". 1 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "CUMHURİYET VE ULUS GAZETELERİNDE SAADÂBAD PAKTI'NIN İMZALANMASININ YANSIMALARI". Tufan TURAN-Esin TÜYLÜ TURAN. İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi. 2011. 4 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi4 Ağustos 2026.
- ^ "Atatürk Ansiklopedisi". ataturkansiklopedisi.gov.tr. 5 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2026.