Şövalye

Makale serilerinden
Avrupa'daki soyluluk unvanları
İmparator Çar Yüce Kral
Kral Kraliçe Konsort Anne Grandük Arşidük
Prens Konsort Prenses Konsort Dük, Düşes Veliaht prens, Veliaht prenses Jarl Prens seçimi, Prenses seçimi
Marki Margrav Palatine say Voyvoda
Kont Earl Ealdormen
Vikont Kale kumandanı Burgrave Landgrave Advocatus Vidame Starosta
Baron Tan Lendmann Primor Boyar
Ritter Baronet
Şövalye İmparatorluk Şövalye Drujina
Esquire Centilmen, Beyefendi Ministerialis Malikânenin efendisi
g t d

Şövalye bir devlet başkanı (papa dâhil) özellikle askerî hizmetleri dolayısıyla, hükümdara, kiliseye veya ülkeye hizmetlerinden ötürü verilen onursal bir unvan olan şövalyelik unvanına sahip kişidir.

Şövalyelik kavramı, antik Yunan’daki Hippeis (Grekçe: ἱππεῖς) ve Roma’daki (Latince: equites) sınıflarından esinlenmiş olabilir. Erken Orta Çağ döneminde, Batı Hristiyan Avrupa’sında şövalyelik, atlı savaşçılara verilirdi. Yüksek Orta Çağ boyunca şövalyelik, küçük soyluluk sınıfı olarak kabul edilmekteydi. Geç Orta Çağ’da ise bu rütbe, ideal bir saray hristiyan savaşçısının davranış kuralları bütünü olan şövalyelik idealleriyle ilişkilendirildi. Çoğu zaman bir şövalye, bir vasal olup bir lordun hizmetinde seçkin bir savaşçı veya koruma görevi yapar, karşılığında da toprak mülkiyeti elde ederdi. Lordlar, at sırtında savaş konusunda yetenekli olan şövalyelere güvenirdi. Orta Çağ’da şövalyelik, 12. yüzyıldaki kökenlerinden itibaren mızrak dövüşü özellikle olmak üzere süvarilikle yakından ilişkiliydi ve bu bağ, 15. yüzyılda Burgonya Dükalığı’nda üst soyluluk arasında bir moda hâline geldiği döneme kadar devam etti.

Geç Orta Çağ’da savaşın yeni yöntemleri klasik zırhlı şövalyeleri işlevsiz hâle getirmeye başlamıştı, ancak unvan birçok ülkede varlığını sürdürdü. Kutsal Roma İmparatoru I. Maximilian (1459–1519) bu bağlamda sıklıkla “son şövalye” olarak anılır; ancak Hospitalier Şövalyeleri’nin Rodos Kuşatması (1522) ve Malta Kuşatması gibi en simgesel savaşlarından bazıları onun hükümranlığından sonra gerçekleşmiştir. Şövalyelik idealleri, özellikle Şarlman ve onun silah arkadaşlarını konu alan Fransa Hikâyeleri döngüsü ile Kral Arthur ve Yuvarlak Masa Şövalyeleri efsanesine odaklanan Britanya Hikâyeleri gibi Orta Çağ edebiyatında yaygınlık kazanmıştır.

Şövalye sözcüğü Türkçeye, Fransızcada aynı anlama gelen chevalier kavramından geçmiştir. Sözcüğün kökleri Orta çağ Latincesindeki caballus (yük atı) ve caballarius (atlı) sözcüklerine dayanır. Modern İngilizcedeki cavalry (süvari) sözcüğü de aynı kökten gelir.

Orta Çağ'daki ilk şövalyeler profesyonel atlı askerlerdi. Bir kısmı feodal bir lordun veya hükümdarın -tımar sistemine benzer şekilde- toprak tahsis ettiği vasallardı ve gerektiğinde efendilerinin birliklerinde savaşırlardı; ancak toprak tahsis edilmeyen şövalyeler de vardı. Bazen efendi, şövalyeleri tek tek hizmetine alır ve onlara toprak tahsis ederdi; bazen de kendisine toprak tahsis edilen bir şövalye, yanında başka şövalyeleri getirirdi.

Şövalye efendisine korumalık yapar, keşiflerde eşlik eder, şatosunda bekçilik yapar ve gerektiğinde onun adına savaşlara katılırdı. İngiltere'de sadece hükümdarın şövalye istihdam etmesine izin verilirdi. Fransa'da ise diğer soylular da şövalye istihdam edebilirdi. Bu durum zamanla bazı soyluların çok güçlenmesine neden oldu.

Önceleri şövalyeler yılda sadece 40 gün çalışırlardı. 12. yüzyıldan itibaren şövalye sayısında azalma görüldü ve hizmet süreleri uzadı. Şövalyeler askerî hizmet yerine scutage (koruma parası) denen bir vergiyi vererek, seferlere katılmamaya başladı. 14. yüzyıla gelindiğinde, savaşta süvarilerin öneminin azalması, paralı askerlerin tercih edilmesi, toprak kiracılarının isteksizliği gibi nedenlerle şövalye sayısında ciddi bir azalma görüldü.

Şövalye olarak yetiştirilecek olan bir erkek çocuğu, yaklaşık 7 yaşındayken babasının evinde page (ayakçı) olarak çalışmaya ve eğitim almaya başlardı. Page eğitimi, muharebenin yanı sıra -çocuğun ailesinin sosyal sınıfına da bağlı olarak- avcılık, dans, müzik gibi konuları da kapsardı. Çocuk yaklaşık 12 yaşındayken efendisinin evine taşınır ve eğitimine -daha kapsamlı olarak- burada devam ederdi. Bu dönemde aday damoiseau veya valet (Almanya'da knappe) olarak adlandırılırdı. Bir seferde efendisinin kalkan veya zırh taşıyıcısı veya bir şövalyenin yardımcısı squire olarak görev yaptıktan sonra, şövalyeliğe uygunsa ve gerekli silah, zırh ve ekipmanları alacak parası varsa şövalyeliğe terfi edilirdi.

Şövalyelik ünvanı bir törenle verilirdi. Tören bazen bir festival veya bayram günü, gösterişli şekilde bazen de -şartlara bağlı olarak- muharebe alanında basit bir tören gerçekleştirilirdi. Ünvan verilirken genellikle kılıcın bir yüzü, efendi tarafından, şövalyenin omzuna değdirilirdi. Bu gelenek günümüzde de devam ettirilmektedir.

Aldıkları eğitimin hakkını veren adaylar şövalye ilan edilir edilmez o andan itibaren kendilerine öğretilen teknikleri, doğruları ve değerleri hayatlarına tatbik edeceklerini, ayrıca üzerindeki sorumlulukları en iyi şekilde yerine getireceklerini sözle ifade ederek herkesin önünde bir yemin ederdi. Dönemlere ve krallara göre değişiklik gösteren yemin için tek ve kesin bir metin mevcut değildir. Ancak içerik itibarıyla hepsinde şövalyelerin aynı konulara hassasiyet gösterecekleri ve benzer durumlarda benzer şekilde hareket edecekleri belirtilmektedir. Örnek bir yemin metni olarak şunu verebiliriz:

Kiliseyi savunacağıma, kötülerin karşısında olacağıma, papazlara ve papazlık kurumuna saygı göstereceğime, kadınları ve zayıfları koruyacağıma, ülkenin refahını sağlayacağıma ve devam ettireceğime ve diğer şövalye kardeşlerimin uğruna kanımın son damlasına kadar savaşacağıma, ıssız yerleri düzenleyip bu düzeni devam ettireceğime, yanlışın ve haksızlığın öcünü alacağıma ve erdemlerimi koruyacağıma ant içerim.

Şövalye teçhizatları, Orta Çağ'da Avrupa'da etkin olarak görev yapan şövalyelerin kullanmış olduğu çeşitli donanımları ve silahları içeren savaş ekipmanlarıdır. Bu donanımlar, şövalyelerin savaş meydanlarında ve turnuvalarda üstün performans sergilemelerine yardımcı olurken, aynı zamanda soyluluk ve asalet sembolü olarak da kabul edilirdi.

Şövalyelerin en dikkat çekici özelliği, ağır zırhlarıydı. Genellikle dövme demir veya çelik plakalardan oluşan zırhlar, baştan aşağıya vücudu kapsayacak şekilde tasarlanırdı. Zırh, şövalyenin vücut ve iç organlarını korurken, zararlı darbelere karşı direnç sağlamaya yardımcı olurdu.

Şövalyelerin savaş sırasında en önemli savunma araçlarından biri de kalkanlardı. Genellikle ahşap veya metal malzemeden yapılan kalkanlar, düşman saldırılarını engellemek veya yönlendirmek için kullanılırdı. Farklı boyutlarda ve şekillerde üretilen kalkanlar, şövalyenin tercihine göre özelleştirilebilirdi.

Şövalyelerin savaşta kullandıkları ana silahlarından biri kılıçlardı. Keskin ve dayanıklı kılıçlar, yakın dövüşlerde düşmanlarına karşı etkili bir şekilde kullanılırdı. Ayrıca, mızraklar ve baltalar gibi yakın dövüş silahları yanında yay ve oklar da şövalyelerin uzaktan saldırı yapmasına olanak tanıyan önemli silahlardı.

Şövalyeler, savaşta hareket kabiliyetini artırmak ve gücünü yönetmek için özel olarak tasarlanmış at ekipmanları kullanırlardı. Eyerler, atları üzerine sağlam bir şekilde yerleştirmeye yardımcı olurken, kılıçlık türleri de savaşta silahların taşınmasını kolaylaştırırdı.

Birleşik Krallık'ta günümüzde de, sanat, iş, siyaset, spor vb. her alandan üstün hizmetlerde bulunmuş başarılı kimseler şövalyelik nişanı ile ödüllendirilirler.

Ödüllerini ve ünvanlarını törenle kraliçeden alırlar ve erkekler isimlerinin önünde sir, kadınlar ise dame ünvanını taşımaya hak kazanırlar.^{[kaynak belirtilmeli]} Örneğin müzisyen Paul McCartney ve dağcı Edmund Hillary şövalye ünvanına sahip ünlülerdendir.

• Şövalyelik tarihi16 Temmuz 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)

Wikimedia Commons'ta Şövalye ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur