Sunan Yugur Özerk İlçesi

Sunan İlçesi 肃南裕固族自治县
Özerk ilçe
肃南裕固族自治县 Sunan Yugur Özerk İlçesi
Çin Yugur Manzara Koridoru'ndaki Sunan Kapısı
Sunan'ın Zhangye'deki konumu
Kansu'nun Zhangye'deki konumu
Lua hatası 216 satırında Modül:Konum_haritası: attempt to call local 'map' (a string value).
Koordinatlar: 38°50′19″K 99°37′07″D / 38.83861°K 99.61861°D / 38.83861; 99.61861
Ülke	Çin
Eyalet	Kansu
İl düzeyi şehir	Zhangye
Eyalet merkezi	Hongvansi [zh]
Yüzölçümü
• Toplam	20.176,7 km²
Nüfus  (2020)
• Toplam	27.762
• Yoğunluk	1.3759/km²
Zaman dilimi	UTC+8 (Çin Saati)
Posta kodu	734400
Resmî site gssn.gov.cn

Sunan Yugur Özerk İlçesi (Çince (basitleştirilmiş): 肃南裕固族自治县; Çince (geleneksel): 肅南裕固族自治縣; pinyin: Sùnán Yùgùzú Zìzhìxiàn), Çin'in Kansu Eyaleti, Zhangye Şehrine bağlı özerk bir ilçedir. 1954 yılında kurulmuş ve geleneksel bir hayvancılık ilçesidir. Çin'deki Sarı Uygurlar'ın nüfusunun %90'nı burada yaşar ve Sarı Uygurlar'ın tek özerk ilçesidir. İlçede Sarı Uygurlar'dan sonra en çok Tibetliler yaşamaktadır. İki özerk kasaba yönetimleri vardır. Bir tane de Moğol özerk kasabası bulunur.

Sunan Yugur Özerk İlçesi, Jiuquan'nın güneyinde olması nedeniyle Sunan ismini almıştır. Heşi Koridoru'nun orta kısmında Qilian Dağlarının kuzeyinde yer almaktadır, doğu-batı mesafesi 650 km, güney-kuzey mesafesi 120-200 km olup toplam yüzölçümü 20.456 km²'dir.

37° 28" 39° 49" Kuzey paralelleri ve 97° 20" 102° 13" Doğu meridyenleri arasında yer alan ilçe, doğuda Tibet Özerk Bölgesi'yle, batıda Subei Moğol Özerk İlçesi'yle, güneyde Çinghay eyaletinin Menyuan Hui Özerk İlçesi, Qilian ile komşudur. Kuzeyde ise doğudan batıya Wuwei ilinin Liangzhou bölgesi, Yongchang İlçesi, Shandan İlçesi gibi yerlerle komşudur. Sunan Yugur Özerk İlçesi'nde deniz yüksekliği 1327-5564 m civarında olup ortalama deniz yüksekliği 3200 m'dir. Alp yarı kurak iklime sahiptir.

Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde geniş otlak bölgesi, zengin toprak ve maden yatakları bulunur. Minghua bölgesi dışında bölge genellikle dağlıktır. İklim farklılıkları belirgindir, yıllık ortalama sıcaklık 3.6°C'dir.

Sunan Yugur Özerk İlçesi, Şiyang, Kara Nehir ve Şule Nehri'nin kaynak bölgesi ve ırmakların yukarı bölgesidir. Üç ırmağın toplam drenaj alanı 21.500 km²'dir. Kansu bölgesinde bulunan 45 ırmağın içinde 33'ü Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde yer almaktadır. Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içindeki ormanlık arazi 3.373.350.200 m² olup orman örtüsü %13.82'ye kadardır. Buzul alanı 408 km²'dir. İlçe sınırları içinde toplam 163 tür hayvan bulunmaktadır. Bunların içinde devlet koruması altına alınan A sınıfı listesinde yer alan 13 tür hayvan bulunmaktadır. İlçe sınırları içinde toplam 1044 tür bitki bulunmakta olup bunların 706'sı genel bitki, 155'i şifalı bitki, 378'i ise hayvan yemi bitkileridir. İlçe sınırları içinde demir, manganez, krom ve bakır gibi 11 maden türü bulunmaktadır. İlçe sınırları içinde 196 tür kuş bulunmaktadır.

Sunan Yugur Özerk İlçesi'nin 20.456 km²'lik alanında 38.400 civarında kişi yaşamaktadır. Sunan Yugur Özerk İlçesi'nde Sarı Uygur, Moğol, Donşian, Tibet, Mançu, Dungan vd. toplam 18 millet yaşamaktadır. Bu nüfus içinde azınlık milletlerin nüfusu 21.800 civarında olup ilçe genel nüfusunun %56.8'ini oluştururlar. Sarı Uygurların nüfusu ise 10.400 civarında olup genel nüfusun %27.1'i kadardır. Tibet nüfusu 9.900 civarında olup genel nüfusun %25.8'ini oluştururlar. Sunan Yugur Özerk İlçesi'nin nüfus yoğunluğu 1.5 kişi/km²'dir.

1982 yılında yapılan genel nüfus sayımına göre Sarı Uygurların nüfusu 10.569 civarındaydı. 1990 yılında yapılan Çin genel nüfus sayımında Sarı Uygur nüfusu 12.289 civarında tespit edildi. 2000 yılında yapılan beşinci nüfus sayımına göre Çin'de Moğolca, Türkçe ve dillerini tamamen kaybederek Çince konuşan Sarı Uygurların nüfus sayısı 13.719'dur. Sarı Uygurlar genellikle Kansu eyaletinin Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde yaşamaktadır. 2000 yılı sayımına göre ilçede yaşayan Sarı Uygurların nüfusu 9.328 kişidir. Bu sayı Çin'de yaşayan Sarı Uygurların %68'i kadardır. İlçe nüfusunun %24.85'i Sarı Uygur'dur. Bunun dışında 2.435 civarında Sarı Uygur, Sunan Yugur Özerk İlçesi'nin Minghua nahiyesiyle sınır kaynaşma bölgesi olan Jiuquan iline bağlı olan Huangnibao nahiyesi ve Jiuquan şehrinin diğer yerlerinde yaşamaktadır. Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin Kumul şehrine bağlı Daquanwan nahiyesi, Getajing köyü ile Sanci Hui Özerk İli'ne bağlı olan Manas İlçesinde toplam 302 civarında Sarı Uygur yaşamaktadır. Bu Sarı Uygurlar, 1960'lı yıllarda Kansu eyaletinin Jiuquan iline bağlı Huangnibao nahiyesinden göç edenlerdir. Diğer 1.654 Sarı Uygur ise Kansu veya diğer bölgelerde yaşamaktadır.

Türkçe ve Moğolca konuşan Sarı Uygurlar, Sunan Yugur Özerk İlçesi'nin Hongwansi kasabası (ilçe merkezi), Huangcheng kasabası, Kangle kasabası, Mati Tibet nahiyesi, Baiyin Moğol nahiyesi, Dahe nahiyesi, Minghua nahiyesi, Çifeng Tibet nahiyesi olarak üç kasaba ve beş nahiyesinde yaşamaktadır. Türkçe konuşan Sarı Uygurların en yoğun olarak yaşadığı yerler Dahe nahiyesi, Minghua nahiyesi ve Huangcheng kasabasının Maying kesimidir.

2000 yılı verilerine göre Hongwansı kasabası nüfusunun %27.19'u Sarı Uygur'dur. Huangcheng kasabası nüfusunun %22.6'sı, Mati bölgesindeki nüfusun %0.89'u, Kangle kasabası nüfusunun %43.79'u, Dahe bölgesi nüfusunun %41.88'i Sarı Uygur'dur. Minghua bölgesi nüfusunun %89.5'i Sarı Uygur'dur. Çifeng bölgesi nüfusunun ise %1.57'si Sarı Uygur'dur. Kasım 2016 tarihinde Kangle nahiyesi Kangle kasabası statüsüne geçirilmiştir.

2015 yılındaki verilere göre Hongwansı kasabasında (ilçe merkezi) yaşayan (Türkçe veya Moğolca konuşan) Sarı Uygurların nüfus sayısı 2.721'dir, bu toplam nüfusun %28.3'ünü oluşturur. Huangcheng kasabasında yaşayan (Türkçe veya Moğolca konuşan) Sarı Uygurların nüfusu 1.647 olup nüfusun %19'u Sarı Uygur'dur. Mati nahiyesindeki Yugur sayısı ise 68'dir. Kangle nahiyesinde yaşayan (Moğolca konuşan) Sarı Uygurların nüfusu 1.841 olup nüfusun %43.4'ünü oluşturur. Dahe nahiyesinde yaşayan (Türkçe veya Moğolca konuşan) Sarı Uygurların nüfusu 1.992 olup nüfusun %46.4'ü (Türkçe veya Moğolca konuşan) Sarı Uygur'dur. Minghua nahiyesinde yaşayan (Türkçe konuşan) Sarı Uygurların nüfusu 2.035 olup nüfusun %56.5'ini oluşturur. Çifeng nahiyesindeki Sarı Uygurların sayısı 64'tür.

Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde en kalabalık nüfusa sahip olan grup Han Çinlisi'dir. Nüfusları 16.603 civarındadır.

Sarı Uygurların yaşadığı bölge, Han Çinlilerinin yaşadığı yerler ile komşudur. Sarı Uygur bölgesine 1949 yılından önce komşu ilçeleri olarak Linze, Gaotai, Zhangye gibi yerlerden ağır vergi, zorunlu hizmet ve askerlikten kaçarak gelen mülteci ve işçiler bulunmaktadır. Bunun dışında Çin Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra, özellikle 1955 yılından sonra millî ekonomi, kültür vd. alanlarda çalışmak üzere çok sayıda Han Çinlisi memur, öğretmen, sağlık elemanı Yugur bölgesine gelmeye başlamıştır. 1959-1972 yılları arasında Gaotai, Wuwei, Zhangye, Jiuquan, Minle gibi tarımsal bölgelerden esnaf, işçi veya evlilik yoluyla gelip yerleşen Han Çinlileri de bulunmaktadır. 1992 yılında Arazi Geliştirme Dönemi'nde Minghua bölgesine çok sayıda Han Çinlisi gelip yerleşmiştir. Çin soylular Sarı Uygurlar tarafından genel olarak, tarihsel Kıtay etnoniminin bir devamı olarak Qdej olarak adlandırılmaktadırlar, Dahe bölgesinde Qdej etnonimi kullanılmakla birlikte Sujrı olarak da hitap edilmektedir.

Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde üçüncü büyük nüfusa sahip olan Tibetlilerin nüfusu 9.936 civarındadır. Bu nüfusun 1622'si ilçe merkezinde yaşarken 2634'ü Huangcheng kasabasında, 2413'ü Mati Tibet nahiyesinde, 2547'si Çifeng Tibet nahiyesinde yaşamaktadır.

Huangcheng kasabasında yaşamakta olan Tibetliler aslında Anduo bölgesindeki Tibetlilerin bir kısmıdır. 842 yılında Tibet İmparatorluğu'nun yıkılması ile birlikte Heşi bölgesi 20 yıl süreli iç savaş alanına dönüşmüştür. 857 yılında günümüzdeki Kansu-Çinghay bölgesindeki "Wenmo" köle isyanından sonra Tibetlilerin kontrol bölgesi karışık bir duruma girmiştir. Daha sonra isyan eden askerlerin bir kısmı Heşi bölgesinin Liangzhou gibi yerlerine yerleşerek oradaki Tibetlilerle birleşmiştir. 1644 yılında Mançu hükümdarı Liangzhou'daki Tibetlileri Wuwei, Yongchang, Yongdeng, Gulang, Minqin vs. yerlere yerleştirerek bunları yönetmeye devam etmiştir.

Günümüzdeki Sunan Yugur Özerk İlçesi'ne bağlı olan Huajian nahiyesinde yaşayan Tibetliler şu anda anadilleri yerine Çinceyi kullanıyorlar. Yangqiang nahiyesinde yaşayan Tibetlilerin Tibetçesi daha iyi korunmuş olup Tibetçe-Çince olmak üzere ikidillidirler.

Mati Tibet nahiyesinde yaşayan Tibetliler genel olarak üç kısımdan oluşur: Birinci kısmı Tibetlilerin Heşi bölgesinden göç ederken bu bölgede kalmış olan Tibetlilerin torunlarıdır. İkinci kısmın ataları aslında Kangmu'da yaşayan ve Yuan döneminde Moğolların emriyle Çianglara saldırı düzenlemiş olan askerlere dayanır, onlar daha sonra normal halka dönüşerek günümüzdeki Mati'de yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Üçüncü kısmı ise Ming ve Mançu-Çing dönemlerinde günümüzdeki Çinghay'dan göç edenlerdir.. Mati nahiyesinde yaşayan Tibetlilerin "Doğu beş boyu", "Batı sekiz boyu" üyelerinin çoğu Çinceyi kullanıyorlar. Bai boybaşı boyu üyeleri Tibetçe-Çince olmak üzere ikidillidirler.

Çifeng Tibet nahiyesinde yaşayan "Dongna" olarak adlandırılan Tibetliler, aslında 12. yüzyılda merkez hükümetinin emriyle Turfan ve Batı Bölgesi'ni fethetmek amacıyla Xikang Kamu, Chamuduo vs. yerlerden gelen ve daha sonra Heşi'ye dönerek burada yerleşen askerlerin torunlarıdır. Bölgede yaşayan "Altı boy ailesi" ve Ganhuangba boyunun torunları anadillerinin yerine Çinceyi kullanıyorlar. Maolaiquan boyunun torunları ise Tibetçe-Çince iki dil kullanmaktadırlar.

Dahe bölgesinde yaşayan Tibetliler, aslında Xigaze bölgesinden gelen "Tangut ikinci boyu"dur ki aynı zamanda "Kara barbar boyu" olarak da adlandırılır. Bir diğer rivayete göre bu bölgede yaşayan Suo, An, Huang ve Çiang soyadlı kişilerin Maying ırmağının batısındaki "Dongna" boyundan ayrılıp göç etmiş olduklarını söyler. Günümüzde burada yaşayan Tibetliler anadilleri yerine tamamen Çinceyi kullanmaktadırlar. Minghua nahiyesinde yaşayan Tibetliler 1992 yılında Arazi Geliştirme Dönemi'nde diğer bölgelerden göç etmiştir (53 aile toplam 182 kişi). Tibetliler, Türkçe konuşan Sarı Uygurlar tarafından Dat, Moğolca konuşan Şıra Uygurlar tarafından Taăd olarak adlandırılmaktadırlar.

Baiyin Moğol nahiyesinde yaşayan Moğollar Halha boyundan olup 1903-1919 yılları arasında günümüzdeki Gobi-Altay ilinden dış bölgelere göç eden muhalif Moğollardandır. Bu Moğolların bir kısmı Mazong Dağı bölgesine gelerek yerleşmiştir. 1932-1944 yılları arasında Sarı Uygurların Beylerbeyi/Şıkı Otok ile anlaşarak Zhangye'nin güneyine göç ederek Şıkı Otokların kontrolü altındaki Niumaoshan bölgesinde göçebelik hayatını bugüne kadar sürdürmüşlerdir. Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde toplam 364 Moğol yaşamaktadır. Sarı Uygurlar tarafından Mol olarak adlandırılmaktadırlar.

Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde yaşamakta olan Dunganların çoğu günümüzdeki Çinghay eyaletinin Menyuan Hui Özerk İlçesi, Huzhu Tu Özerk İlçesi ve Datong Dungan ve Tu Özerk İlçesi'nden göç edenlerdir. Az bir kısmı ise Sincan Uygur Özerk Bölgesi ile Linşia Hui Özerk İli'nden gelmişlerdir. İlçe sınırları içinde toplam 642 civarında Dungan yaşamaktadır ve Sarı Uygurlar tarafından Sart olarak adlandırılmaktadırlar.

Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içindeki Tu milleti genellikle ilçe merkezi, Huangcheng kasabasının Yangxiang ve Huanjian kesimi, Kangle kasabasının Çinglong, Dahe nahiyesinin Xuequan kesimi ve Mati nahiyesi gibi yerlerde yaşamaktadır. İlçe sınırları içinde bulunan Tu milleti 1920-1930'lu yıllar arasında günümüzdeki Çinghay eyaletinin Huzhu Tu Özerk İlçesi'nden gelen Budist rahipler, avcı ve tüccarların torunlarıdır. Tular kendilerini Çığan Monguor, Monguor Kun ve Tukun olarak adlandırır. Tibetliler tarafından Hor, Moğollar tarafından Çığan Monguor, Sarı Uygurlar tarafından ise Doldo olarak adlandırılmaktadırlar. Sunan Yugur Özerk İlçesi sınırları içinde toplam 447 Tu yaşamaktadır.

Sarı Uygurlar genellikle hayvancılıkla hayatlarını devam ettirmekteydiler ancak Çince konuşan bir kesim bugün çiftçiliğe de yönelmiştir. Günümüzde Ova bölgesinde yaşayan Sarı Uygurlar çoğunlukla çiftçilikle uğraşırken, Dahe bölgesinde yaşayan Sarı Uygurlar hayvancılıkla hayatlarını devam ettirmektedirler.

Sunan Yugur Özerk İlçesi'nde hayvancılık dışında maden işleme, su kaynaklarının geliştirilmesi, Qilian yeşim taşı sanayii, turizm ağırlıklı olarak çeşitli sanayi projeleri yürütülmektedir.

Hayvancılıkla ilgili olarak Sunan Yugur Özerk İlçesi'nde kullanılabilecek otlak alanı 14.220 km²'dir. Günümüzde 700.000 merinos koyun kapasitesine sahip yetiştirme çiftliği, 50.000 Tibet yakı kapasitesine sahip yetiştirme çiftliği, 150.000 koyun kapasitesine sahip besi çiftliği ve 800 kızıl geyik kapasitesine sahip yetiştirme çiftliğinin kurulması tamamlanmıştır. Günümüzde ilçe genelinde toplam büyükbaş ve küçükbaş hayvan sayısı 1.160.000 civarındadır. Köylülerin gelirinin %65'i hayvancılıktan gelmektedir.

Madencilik ve su enerjisi ile ilgili olarak, Yugur Özerk İlçesi Kansu Eyaleti'nin içinde demirli ve demirsiz metal kaynağının zengin bulunduğu bölgelerdendir. İlçe sınırları içinde iki maden ürününü işleme sanayi parkı bulunmaktadır. İlçe sınırları içinde büyüklü küçüklü toplam 33 ırmak bulunmaktadır; bugüne kadar toplam 35 hidroelektrik santrali kurulmuştur ve yıllık elektrik üretim kapasitesi 308.000 kWh'tir. 11 hidroelektrik santrali inşaat aşamasındadır.

Turizm alanında, Sunan Yugur Özerk İlçesi'nde bulunan turistik yerler 7'den 89'a kadar artırılmıştır; ilçe sınırları içinde karlı dağ buzulları, Gobi Çölü, otlak ve orman, nehir ve şelale, Zhangye Ulusal Jeoparkı vd. doğal kaynaklar dışında tarihî ve kültürel yerleri, Sarı ?Uygur millî kültürü, mağara-tapınak duvar resim sanatı, din kültürü gibi turizm yerleri bulunur. 2013 yılında yerli ve yabancı olarak toplam 1.221.000 turisti karşılamıştır. Yine tarihsel İpek Yolu üzerinde bulunan Dunhuang'daki Budist mağara-tapınakları dünya çapında bilinmektedir.

Sarı Uygurlardaki boy yönetim sistemi 1949 yılına kadar devam etmiştir. Günümüzde Çin'in Kansu eyaleti içinde Zhangye iline bağlı olan Sunan Yugur Özerk İlçesi 1954 yılında kurulmuştur. 2004 yılında ilçe idaresi altındaki bölge idare sistemi kaldırılarak nahiye statüsüne geçirilmiştir. Sunan Yugur Özerk İlçesi'nde Hongwansi kasabası, Huangcheng kasabası, Kangle kasabası, Mati Tibet nahiyesi, Baiyin Moğol nahiyesi, Dahe nahiyesi, Minghua nahiyesi, Çifeng Tibet nahiyesi olmak üzere 3 kasaba ve 5 nahiye bulunmaktadır. İlçe merkezi Hongwansi kasabasındadır.

Sunan Yugur Özerk İlçesi 3 kasaba, 5 nahiye (3'ü millî nahiye), 102 idare köyü, 3 semt muhtarlığı ve 9 devlet işletmesi olarak orman çiftliği ve yaylasını idare etmektedir.

1930'lu yıllarda, Sarı Uygurların dinî lideri 7. Gongca Kambu'nun önderliğinde Yugur bölgesinde ilk eğitim tesisi kurulmuştur. 1960-1970'li yıllarda yayla bölgesinde yaşayan Sarı Uygur çocukların eğitim görmelerini sağlamak için Sarı Uygurlar arasında "at sırtında ilkokul" olarak adlandırılan taşımalı sistemle bir ilkokul kurulmuştur. 1980'li yıllarda doğal koşulların kötü olması, mesafenin uzak olması gibi çocuklarının eğitim görmelerine engel olan zorlukları aşmak için "öğrenci evleri" yapılmıştır. Sarı Uygurlar okulun yakınında kendi çocuklarının eğitim görebilmesi için evler yapmışlardır. Sunan Yugur Özerk İlçesi'nin Minghua nahiyesi Yugur bölgesinin "eğitim memleketi" olarak bilinmektedir. Zhong Jin-wen, He Wei-guang, Ba Zhan-long gibi Sarı Uygur kökenli ilk üniversite profesörleri ve araştırmacılar bu bölgeden çıkmıştır.

2006 yılında Sunan İkinci Orta ve Lise Birleşik Okulu Müdürü An Wei-wu editörlüğünde Yuguzu şiangtu cailiao [Sarı Uygur Yerel Malzemeleri] adlı çalışması altında Yuguzu lişi [Sarı Uygurların Tarihi], Yuguzu mincian meişu cianşang [Sarı Uygurların Halk Güzel-Sanat Takdiri], Yuguzu venşue zuopin şuandu [Yugur Edebiyat Eserleri], Yuguzu çuantong tiyu yu ciankang [Sarı Uygurların Geleneksel Sporu ve Sağlık], Sunan dili [Sunan Coğrafyası], Muku şueşiao şueşeng ankuan ciaoyu şouce [Yaylak Bölgesi Okul Öğrencisi Güvenliği Eğitimi Kılavuzu] olmak üzere toplam altı ciltlik kitabı Eylül 2006 yılında Sunan İkinci Orta ve Lise Birleşik Okulunun sınıflarına girmiştir. Bu eserler, günümüze kadar yayımlanan ilk Sarı Uygur kültürü ağırlıklı olan modern eğitim materyalleridir.

Günümüzde kırsal alanda uzaktan eğitim, bilgi teknolojisi, multimedya vs. eğitim-öğretim alanında yeni terimleri Yugur bölgesinin her yerinde görmek mümkündür. İlçe genelinde ilkokul çağındaki çocukların okula giriş kayıt oranı, mezuniyet oranı %99'a kadardır. Ortaokul çağındaki çocukların okula giriş kayıt oranı, mezuniyet oranı %97'nin üzerindedir.

Sarı Uygurların eğitim ve öğretimi Çince yapılmaktadır. Günümüzde Sarı Uygurların genç ve orta yaş grupları genellikle ortaokul eğitim seviyesindedir.

Sarı Uygurların ataları geçmişte Tengricilik, Maniheizm, Budizm ve Tibet Budizmi inançlarını benimsemiştir. Günümüzde Sarı Uygurlar dinî bakımdan dağınık bir durum arz ederler. Eski Türk inancını devam ettirenlerin yanında Sarı Uygurların büyük çoğunluğu Budist-Lamaisttir.

 İşbu madde Erkin Emet tarafından CC BY-SA 3.0 lisansı altında yayımlanan metin içermektedir.