VEYA kapısı

VEYA kapısı (İngilizce: OR gate), girişlerinden en az biri 1 olduğunda çıkışı 1, bütün girişleri 0 olduğunda çıkışı 0 olan mantık kapısıdır. İki girişin birlikte 1 olduğu durumda da çıkış 1 olur; kapı bu yönüyle Dışlayan VEYA kapısından ayrılır. VEYA işlemi artı imiyle gösterilir ve Ç = A + B biçiminde yazılır. İşleme mantıksal toplam da denir. Ayrılma mantık bağlacının sayısal devrelerdeki karşılığıdır.

Koşut bağlı iki anahtar ve bir lambadan oluşan bir devrede lamba, anahtarlardan biri kapalıyken yanar; VEYA kapısının davranışı bu devreye benzer.

Özellikleri

İki girişli VEYA kapısının doğruluk tablosu.
Girişler	Çıkış
A	B	A + B
0	0	0
0	1	1
1	0	1
1	1	1

VEYA işleminin değişme ve birleşme özellikleri olduğu için kapı ikiden çok girişe genişletilebilir; çok girişli bir VEYA kapısının çıkışı girişlerden en az biri 1 olduğunda 1 olur.

VEYA işlevi öteki kapılarla da kurulabilir. Girişleri tersine çevrilmiş bir VE DEĞİL kapısı VEYA işlevi görür; bir VEYA DEĞİL kapısının çıkışı ikinci bir VEYA DEĞİL kapısıyla tersine çevrildiğinde de aynı işlev elde edilir.

Boole cebrindeki yeri

VEYA işlemi Boole cebrinin toplamaya karşılık gelen işlemidir ve mantıksal toplama diye de anılır. Bir değişkenin 0 ile VEYA'lanması değişkeni değiştirmez, 1 ile VEYA'lanması sonucu her koşulda 1 yapar; değişkenin kendisiyle VEYA'lanması yine kendisini, tümleyeniyle VEYA'lanması 1 verir. Bu özdeşlikler Boole cebrinin belitleri ve teoremleri arasında ikili biçimde sıralanır; her bağıntının VE işlemiyle kurulmuş bir eşleniği vardır.

Simgeleri

Kapının ayırt edici simgesi, giriş yanı içbükey, çıkış yanı sivri biçimdeki şekildir. IEEE Std 91-1984 standardının dikdörtgen simgelerinde VEYA kapısı "≥1" imiyle gösterilir; im, çıkışın etkin olması için en az bir girişin etkin olması gerektiğini anlatır. Bu tür niteleyici imler dikdörtgenin üst orta bölümüne yazılır ve aygıtın temel işlevini belirtir. Standart, ayırt edici simgeleri de tanımayı sürdürür.

Kabarcık kaydırma kuralı gereği, çıkışındaki kabarcık girişlere taşınan bir VE DEĞİL kapısı, girişleri tersine çevrilmiş bir VEYA simgesiyle çizilir; aynı devre iki ayrı simgeyle gösterilebilir.

Gerçeklenmesi

Diyot mantığı

En yalın VEYA kapısı iki diyot ve bir dirençle kurulur; iki giriş de düşük gerilimdeyken direnç çıkışı aşağı çeker, girişlerden biri yükseldiğinde ilgili diyot iletime geçer ve çıkışı yukarı taşır. Diyot kapılarının kazancı olmadığı için diyot VE ve VEYA kapıları ara bellek yükselteci kullanılmadan birbirine bağlanamaz; bu yüzden diyot mantığı bugün seyrek kullanılır.

Transistörlü aileler

7400 ailesindeki 7432 yongası dört tane iki girişli VEYA kapısı içerir. Transistörlü ailelerde yükselteç katı doğası gereği evirdiği için evirmeyen bir kapı tek başına kurulamaz; VEYA kapısı, evirici bir kapının ardına ikinci bir evirici konarak elde edilir.

Açık kolektörlü çıkışlar tek bir çekme direnciyle birbirine bağlanabilir. TTL'de böyle bağlanan VE DEĞİL kapıları kablolu VE işlevi verir; ECL ailesinde ise VEYA DEĞİL çıkışlarının birbirine bağlanması kablolu VEYA işlevi üretir. Kablolu bağlantı fiziksel bir ikinci kat kapı oluşturmaz; şemadaki kapı yalnızca bir gösterim imidir. CMOS'ta da açık savaklı transistörler aynı biçimde bağlanarak kablolu VEYA kurulabilir.

CMOS

CMOS teknolojisinde tümleyen yapıdaki kapılar doğal olarak çıkışı tersine çevirdiği için VEYA kapısı tek katta kurulamaz; bir VEYA DEĞİL kapısının ardına bir DEĞİL kapısı konur. VEYA DEĞİL kapısında n kanallı transistörler koşut, p kanallı transistörler seri bağlanır; seri bağlı transistörler koşut bağlı olanlardan yavaştır ve p kanallı transistörlerin taşıyıcı hareketliliği düşük olduğu için bu yapı ek olarak yavaşlar. Bu nedenle genel mantık kurmada VE DEĞİL yapısı VEYA DEĞİL yapısına yeğlenir; iki girişli VEYA DEĞİL kapısının mantıksal çabası eviricinin 5/3 katı, VE DEĞİL kapısınınki 4/3 katıdır.

Giriş sayısı ve gecikme

Uygulamada bir kapıda dörtten, olsa olsa beşten çok seri transistör kullanılamaz. Kapı gecikmesi giriş sayısıyla karesel büyüdüğü için altı girişli bir VEYA DEĞİL kapısı aşırı yavaş kalır; kapının iki üç girişli kapıya bölünmesi belirgin hızlanma sağlar. Çok girişli işlevler bu yüzden ağaç biçiminde kurulur ve VE DEĞİL ağaçları VEYA DEĞİL ağaçlarına yeğlenir. İki katlı gerçeklemede de kapı başına düşen giriş sayısı uygulanabilir bir sınırın üstüne çıkabilir.

Kullanım alanları

Çarpımlar toplamı biçiminde yazılmış her Boole işlevi, bir dizi VE kapısının ardına konan tek bir VEYA kapısıyla gerçeklenebilir; iki katlı denen bu yapı en az gecikmeyi verdiği için yeğlenir.

Salt okunur belleklerde ve programlanabilir mantık dizilerinde bu iki katlı yapı bir VE düzlemi ile bir VEYA düzlemi olarak kurulur; kod çözücü VE düzlemini, çıkış katı VEYA düzlemini oluşturur.

Toplayıcılarda elde çıkışı VEYA işlemiyle üretilir. Tam toplayıcı, iki yarım toplayıcı ile bir VEYA kapısından kurulabilir. Elde öngören toplayıcılarda bir basamağın eldeyi yayma işareti, o basamaktaki iki bitin VEYA'lanmasıyla elde edilir.

Yazılımda bir sayının belirli bitlerini 1'e zorlamak için sayı, istenen bit örüntüsüyle VEYA işlemine sokulur; bu, bitleri 0'a zorlayan VE maskesinin karşıtıdır. İki yazmacın eşitliğini sınayan devrelerde bitler ikişer ikişer Dışlayan VEYA işlemine sokulur ve sonuçlar VEYA'lanır; VEYA kapısının çıkışının 0 olması iki yazmacın eşit olduğunu gösterir.

Tarihçe

VEYA işleminin cebirsel temeli, George Boole'un 1854'te yayımladığı çalışmasında kurduğu mantık cebridir. Claude Shannon 1938'de yayımladığı çalışmasında röle ve anahtarlama devrelerinin bu cebirle çözümlenebileceğini gösterdi. Kapıların önce diyotla, sonra transistörlü ailelerle kurulması sayısal devre ailelerinin gelişimini izler.

Kaynakça

^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s Mano, M. Morris; Ciletti, Michael D. (2018). Digital Design: With an Introduction to the Verilog HDL, VHDL, and SystemVerilog (İngilizce) (6 bas.). Pearson. ISBN 978-0-13-454989-7.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ Harris, David Money; Harris, Sarah L. (2013). Digital Design and Computer Architecture (İngilizce) (2 bas.). Waltham: Morgan Kaufmann. ISBN 978-0-12-394424-5.
^ "Mantıksal toplam". Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü: Mühendislik Terimleri. Türkiye Bilimler Akademisi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Wakerly, John F. (1990). Digital Design: Principles and Practices (İngilizce). Prentice Hall. ISBN 0-13-212838-1.
^ IEEE Standard Graphic Symbols for Logic Functions. IEEE Std 91-1984 (İngilizce). New York: Institute of Electrical and Electronics Engineers. 1984. doi:10.1109/IEEESTD.1984.7896954. ISBN 978-0-7381-0942-8.
^ ^a ^b ^c ^d Weste, Neil H. E.; Harris, David (2005). CMOS VLSI Design: A Circuits and Systems Perspective (İngilizce) (3 bas.). Pearson Addison-Wesley. ISBN 0-321-14901-7.
^ ^a ^b ^c Rabaey, Jan M.; Chandrakasan, Anantha; Nikolić, Borivoje (2004). Digital Integrated Circuits: A Design Perspective (İngilizce) (2 bas.). Tsinghua University Press. ISBN 978-7-302-07968-2.
^ ^a ^b Patterson, David A.; Hennessy, John L. (2020). Computer Organization and Design MIPS Edition: The Hardware/Software Interface (İngilizce) (6 bas.). Morgan Kaufmann. ISBN 978-0-12-820109-1.
^ Boole, George (1854). An Investigation of the Laws of Thought, on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities (İngilizce). Londra: Walton and Maberly.
^ Shannon, Claude E. (1938). "A symbolic analysis of relay and switching circuits". Transactions of the American Institute of Electrical Engineers (İngilizce). 57 (12). ss. 713-723. doi:10.1109/T-AIEE.1938.5057767.

[mano-1] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s Mano, M. Morris; Ciletti, Michael D. (2018). Digital Design: With an Introduction to the Verilog HDL, VHDL, and SystemVerilog (İngilizce) (6 bas.). Pearson. ISBN 978-0-13-454989-7.

[harris-2] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ Harris, David Money; Harris, Sarah L. (2013). Digital Design and Computer Architecture (İngilizce) (2 bas.). Waltham: Morgan Kaufmann. ISBN 978-0-12-394424-5.

[tuba-mt-3] "Mantıksal toplam". Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü: Mühendislik Terimleri. Türkiye Bilimler Akademisi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)

[wakerly-4] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Wakerly, John F. (1990). Digital Design: Principles and Practices (İngilizce). Prentice Hall. ISBN 0-13-212838-1.

[ieee91-5] IEEE Standard Graphic Symbols for Logic Functions. IEEE Std 91-1984 (İngilizce). New York: Institute of Electrical and Electronics Engineers. 1984. doi:10.1109/IEEESTD.1984.7896954. ISBN 978-0-7381-0942-8.

[weste-6] Weste, Neil H. E.; Harris, David (2005). CMOS VLSI Design: A Circuits and Systems Perspective (İngilizce) (3 bas.). Pearson Addison-Wesley. ISBN 0-321-14901-7.

[rabaey-7] Rabaey, Jan M.; Chandrakasan, Anantha; Nikolić, Borivoje (2004). Digital Integrated Circuits: A Design Perspective (İngilizce) (2 bas.). Tsinghua University Press. ISBN 978-7-302-07968-2.

[cod-8] Patterson, David A.; Hennessy, John L. (2020). Computer Organization and Design MIPS Edition: The Hardware/Software Interface (İngilizce) (6 bas.). Morgan Kaufmann. ISBN 978-0-12-820109-1.

[boole-9] Boole, George (1854). An Investigation of the Laws of Thought, on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities (İngilizce). Londra: Walton and Maberly.

[shannon-10] Shannon, Claude E. (1938). "A symbolic analysis of relay and switching circuits". Transactions of the American Institute of Electrical Engineers (İngilizce). 57 (12). ss. 713-723. doi:10.1109/T-AIEE.1938.5057767.