Ayaz Ata’nın tarihi, Orta Asya Türk halklarının doğa ile iç içe yaşadığı eski zamanlara kadar uzanır. Ayaz Ata, Rus kültüründeki Ded Moroz (Kar Baba) figürüyle de benzer özellikler taşır. Binlerce yıl boyunca değişim geçirse de, kültürel hafızada soğuk kışların bilge koruyucusu olarak yaşamaya devam etmiştir.
Ayaz Ata, Türk ve Altay mitolojilerinde ve Orta Asya halk kültürlerinde kış ve soğukla ilişkilendirilen mitolojik bir figürdür. Ayaz Ata, Batı kültüründeki Noel Baba’ya benzer bir karakter olarak bilinir, ancak farklı kültürel ve mitolojik kökenlere sahiptir. Ayaz Ata, soğuk kış gecelerinde insanlara yardım eden, darda kalanları koruyan bir figürdür. Efsanelerde, yardıma ihtiyacı olanlara hediyeler veya yiyecek götürdüğü anlatılır. Ayaz Ata, Türk ve Altay halklarının eski inançlarında doğa güçlerini ve kışın sertliğini temsil eder. Aynı zamanda cömertlik, koruma ve bilgelik gibi değerlerle ilişkilendirilir. Modern dönemde ise bazı Türk halklarında Yeni Yıl figürü olarak kutlamalarda yer alır.AYAZ ATA GELENEĞİ Ayaz Ata geleneği, Türklerde özellikle Sibirya ve Altay Dağları çevresinde yaşayan Türkler’de yaygın olarak kutlanmıştır. Kuzey Türkleri özellikle Şaman/Kamları kullanarak kış dönümünü kutlamışlardır. Türkler’de Şamanlar en bilge ve tanrıya ulaşılması için başvurulan bir varlık olarak görüldüğünden Ayaz Ata olarak görev de onlara verilmiştir. Ayaz Ata geleneği, genelde Kuzey Türkleri için vardır. Güney Türkleri olarak kabul edilen Oğuzlar’da bu gelenek, daha çok Nevruz olarak kutlanmıştır. Türk kültüründeki Ayaz Ata geleneği, Hristiyanlık’taki Noel Baba veya Ruslar’daki Ded Maroz mitolojisiyle alakalı değil, tam tersi onlardan çok eskiye dayanan mitolojik bir gelenektir. Ayaz Ata, Ayaz Han olarak da bilinen bu soğuk beyi Ruslar’daki gibi kötülüğü temsil etmemektedir. Rus mitolojisinde Ded Maroz, soğuk getiren bir kötü ruhtur. Fakat Türklerdeki Ayaz Ata, soğukların bitmesine neden olan iyi bir ruhtur. Türklerde Ayaz Ata’nın bindiği kızaktaki altı ayak ise Ülker burcunun altı yıldızı ve göğün altı deliğini temsil etmektedir.
Ayaz Ata, Türklerde Ay Tanrısı ile iletişim kurarak soğukların bitmesi için aracılık etmektedir. Ay Tanrısı’nın, soğuk havaya karşı Türkleri koruması için Ayaz Han’ı gönderdiğine inanılır.