Mahmudhoca Behbudi

Eserleri ve mirası

Mahmud Hoca Behbudi, ders kitabı eksikliğini sadece kendi açtığı okulda değil, Cedidcilerin tüm okullarında önemli bir sorun olarak görmüştür. Bu sorunu çözmek amacıyla 1903 yılından itibaren modern okullar için ders kitapları yazmaya başlamıştır. Yazdığı ders kitapları arasında 'Müntekhab-i cûgrafiya-y umi', 'Kitabul'l-etfal', 'Mukhtasar tarih-i İslam', 'Ameliyat-i İslam', 'Madkhal-i gugrafiya-y umrani' ve 'Mukhtasar gugrafiya-y Rusi' yer almaktadır. Ders kitaplarını yazdıktan sonra yayınlanmasında zorluklarla karşılaşan Behbudi, matbaa ekipmanı ve yazı tipleri satın alarak yayıncılığa başlamıştır.

Yayınevinde ders kitaplarının yanı sıra haritalar, Türkistan'ı tanıtan ve bölgenin sosyal, siyasi ve ekonomik durumunu anlatan kitaplar da yayımlamıştır. Basılan kitapların satışını organize etmenin yanı sıra, kitap alamayanların durumunu da dikkate alarak genel bir kütüphane açmıştır. Bölge nüfusunun büyük bir kısmının eğitim alamamasından ve okuma-yazma bilmemesinden rahatsız olan aydınlar arasında yer almıştır. 1912 yılında okuma yazma bilmeyen halkı eğitmek ve onları tiyatro ve sahne kültürüyle tanıştırmak amacıyla 'Padarkuş' yani baba katili oyununu yazmıştır.

Azerbaycanlı oyun yazarları ve tiyatrocuların etkisiyle yazılan bu eser, Türkistan'da dramaturjinin temellerini atmıştır. Yerel amatörler tarafından 1913'te Taşkent'te sahnelenen oyun büyük yankı uyandırmış ve Türkistan'ın diğer şehirlerinde de sahnelenmiştir. Cehaleti, para ve zenginlik açgözlülüğünü eleştiren 'Padarkuş' adlı oyunun etkisiyle bölgede pek çok eser yazılmış ve sahnelenmiştir. Behbudi, İsmail Bey Gaspıralı'nın Bahçesaray'da çıkardığı 'Tercüman' gazetesinin düzenli yazarlarından biri olarak gazetecilik ve yayıncılık alanında etkin bir şekilde çalışmıştır.

Bölgede yayınlanan 'Türkistan vilayeti gazetesi', 'Taraki', 'Hurşud' ve 'Tüccar' gibi gazetelerde yayımladığı 200'e yakın makalesi ona büyük ün kazandırmıştır. Çağdaşlarının birçoğunun gazete ve dergi okumayı sevmediği ve teknik ilerlemeyi kabul etmediği bir dönemde, hemşerilerini en son gelişmelerden yararlanmaya teşvik etmiştir. Türkistan'daki modernist hareketin kurucularından biri olarak kabul edilen Behbudi, sosyal adalet mücadelesinin öncülerinden olmuştur.

Dönemi ve bağlam

Rusya İmparatorluğu'nun en son işgal ettiği bölgeler Türkistan'ın Semerkand ve Buhara bölgeleri olmuştur. Yeni işgal altına düşen bölgelerin halkı, Rusya'nın kanun ve kurallarına kolayca tabi olmak istememiştir. Esarete karşı sert ve katı mücadele gösteren çok kişi görünmese de, halkın büyük bir kısmı gizli muhalefette bulunmuştur. Halkı esaretten kurtarmak isteyenler farklı mücadele yolları seçmiş; kimisi açık silahlı mukavemet teklif ederken, kimisi halkın savaş ruhunu özüne döndürmeye çalışmıştır.

Aydınların bir kısmı ise halkı aydınlatmayı ve ardından bağımsızlık mücadelesine girişmeyi düşünmüştür. Mahmud Hoca Behbudi, halkın aydınlanması tarafında yer alan bir önder olarak bu görüşü benimsemiştir. Modernistler, yerel beyler, mirzalar ve tüccarlar Rus köleliğinden kurtulmaya hevesli olsalar da, sosyal adalet konusundaki görüş ayrılıkları onları birlikte mücadele etmekten alıkoymuştur. İktidar çevreleri ve sömürge devletinin yetkilileri, aralarındaki bu çatışmadan ustaca yararlanmış ve çatışmaları derinleştirmişlerdir.

Behbudi, milletinin kölelikten kurtulmasını istediği gibi, yerel girişimcilerin, beylerin, mirzaların ve köylülerin sahip olduğu divana da son vermeye çalışmıştır. Sosyal adalet mücadelesinin öncülerinden olması nedeniyle pek çok muhafazakar tarafından sevilmiyordu. Bu çelişkilerin derinleşmesi sonucunda, Mart 1919'da yolculuğa çıkan Mahmud Hoca Behbudi, Şehrisabz'da Buhara emirinin görevlileri tarafından tutuklanmıştır. İki ay süren işkencenin ardından Karşı'da idam edilmiştir.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Buhara Emirliği (1785 – 1920)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.