Şemseddin İldeniz

Tarihî önemi ve başarıları

Şemseddin İldeniz, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun parçalanma sürecinde Azerbaycan Atabeyliği hanedanının kurucusu olarak tarihe geçti. Onun liderliğindeki hanedan, 12. yüzyılın ikinci yarısından 13. yüzyılın ilk on yıllarına kadar Ermenistan, İran Azerbaycanı ve kuzeybatı Pers topraklarında hakimiyet kurdu. İldeniz, Selçuklu İmparatorluğu'nun en güçlü sınır beylerinden biri olarak yükselişini, komşu Gürcü Krallığı'nın sık sık gerçekleştirdiği akınlara karşı büyük bir ordu bulundurma zorunluluğuna borçluydu. Başkent olarak Barda'yı seçen İldeniz, yerel emirleri kendi saflarına çekerek siyasi tabanını genişletti. Hanadının güç merkezi Nahçıvan oldu ve buradan Gürcistan'a yönelik stratejik hamleler planlandı. Arran bölgesine yayılan İldeniz, Beylaqan'dan Şemkir'e kadar olan alanı kontrolü altına aldı. 1146 yılına gelindiğinde Azerbaycan'da fiilen bağımsız bir hükümdar haline geldi. İran Azerbaycanı, Arran, Şirvan, Cibal, Hemedan, Gilan, Mazenderan, İsfahan ve Rey gibi geniş coğrafyaları topraklarına kattı. Musul, Kirman, Pers, Şirvan, Huzistan, Ahlat, Arz-ı Rum ve Meraga feodal beyleri onun vasalı haline geldi. 1160 yılında Süleyman Şah'ı devirerek üvey oğlu Arslanşah'ı sultan ilan etmesi, onun Selçuklu tahtı üzerindeki mutlak etkisini gösterdi. Atabeylik unvanıyla sultanın otoritesinin baş koruyucusu olarak hareket etti. Rey emiri İnanch'ın kızı ile oğlu Pehlivan'ı evlendirerek bu güçlü hanedanın sadakatini güvence altına aldı. İsfahan'a yürüyerek Fars Atabeyi Zengi'yi itaate zorlayan İldeniz, Erdebil'i de topraklarına dahil etti. 1174 yılında Tabriz'i Ahmedililerden alarak Azerbaycan'daki hakimiyetini pekiştirdi. Kirman'da Arslan Şah II'yi tahtına döndürerek bölgedeki istikrarı sağladı. Mazenderan ve Ahmedililerin kontrolündeki Meraga hariç tüm İran'ı tek bir çatı altında birleştirdi. Ermeni yazar Vardan Areveltsi, İldeniz'in Hristiyanlara karşı hoşgörülü davrandığını belirtmiştir.

Dönemi ve bağlam

Bu süreçte Selçuklu sultanları, atabeylerin ve yerel beylerin siyasi manevralarına maruz kalmışlardır. İldeniz, Mümine Hatun ile evliliği sayesinde Sultan Mesud'un ölümüyle patlak veren hanedan kavgalarına müdahale etme fırsatı buldu. 1153 yılında Sultan Muhammed'in emriyle Has Beg'in öldürülmesi, İldeniz'in Azerbaycan'daki gücünü daha da artırdı. Ahmedili Atabeyi Arslan Aba ile ittifak kuran İldeniz, 1156 yılına kadar sultana karşı savaş yürüttü. 1155 yılında Mahmud'un oğlu Çağrı Şah'ın idamını sağlayan İldeniz, siyasi rakiplerini tasfiye etti. Sultan Muhammed'in 1156'daki zaferi geçici bir duraklama yaratsa da, sultanın 1159'daki ölümü dengeleri değiştirdi. İnanch Sonkür'ün Süleyman Şah'ı tahta çıkarması, İldeniz'in yeni bir siyasi satranç oyununa girmesine neden oldu. İldeniz, 1160 yılında Süleyman Şah'ı devirerek Arslanşah'ı sultan ilan etmeyi başardı. Bu dönemde Maraga ve Rey'deki yöneticiler, Arslanşah'ın saltanatını tanımayarak İldeniz'e rakip oldular. İnanch, 1161 yılında Hemedan'a yürüyerek kardeşini tahta çıkarmaya çalıştı ancak İldeniz ve Arslanşah onu yenilgiye uğrattı. 1165 yılında Bavandi hükümdarı Hasan ve Harezmşah İl Arslan'ın desteğiyle İnanch tekrar saldırdı. İldeniz, 1169 yılında İnanch'ın suikastını organize ederek Rey şehrini ele geçirdi ve burayı oğlu Pehlivan'a ikta olarak verdi. Ahmedililer, Kızıl Arslan dönemine kadar İldeniz hanedanıyla rekabetlerine devam ettiler. Harezmşahların Horasan'ı ilhak planları, İldeniz'in doğu sınırlarındaki güvenlik politikalarını şekillendirdi. Horasan valisi Muayyed Ay-Aba, 1157'den itibaren İldeniz'e tabi oldu ve Harezmşah'a karşı başarılar kazandı. Ancak Ay-Aba, 1167 yılında taraf değiştirerek Harezmşah'a bağlandı. Harezmşah İl Arslan'ın 1172'deki ölümüne kadar doğu cephesindeki tehditler devam etti.

İlgili olaylar

Şemseddin İldeniz'in döneminde Gürcü Krallığı ile yaşanan çatışmalar, bölgenin siyasi haritasını derinden etkiledi. 1162 yılında Gürcü saldırılarına karşı Dvin şehrini geri almak için kuzeye yürüyen İldeniz, Müslüman hükümdarlardan oluşan bir koalisyon kurdu. Bu koalisyonda Şah-Armen Seyfeddin Beytemür, Ahmedili Arslan-Aba, Arzen emiri Fahreddin ve Saltuk II yer aldı. Koalisyon güçleri Gagi kalesini ele geçirdi ve Gagi ile Gegharkunik bölgelerini yağmalayarak esir ve ganimet elde etti. Daha sonra Ani şehrini ele geçiren İldeniz, burayı Şeddadi emiri Şahinşah'a verdi. Müslüman hükümdarlar yeni bir sefer için hazırlanırken, Gürcü Kralı Georgios III 1166 yılının başında Arran'a girdi. Georgios III, Gence'ye kadar uzanan bölgeyi işgal ederek toprakları tahrip etti ve esirlerle geri döndü. Şeddadiler, İldeniz'in vasalı olarak Ani'de yaklaşık on yıl boyunca hüküm sürdüler. 1174 yılında Georgios III, Şahinşah'ı esir alarak Ani'yi tekrar işgal etti ve Ivane Orbeli'yi vali olarak atadı. Bu çatışmalar, İldeniz'in sadece iç siyasette değil, dış tehditlere karşı da güçlü bir lider olduğunu kanıtladı. İldeniz'in ölümüne kadar süren bu gerilim, bölgedeki güç dengelerini sürekli olarak değiştirdi.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Harezmşahlar (yaklaşık 1097 – 1231)
• İldenizliler (1136 – 1225)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.