Beşinci kol

Beşinci kol, bir devletin veya yapının içinde yaşamakla birlikte, o devlete veya yapıya karşı gizli ve yıkıcı faaliyetler yürüten, genellikle dışarıdaki bir düşmanla veya saldırganla işbirliği yapan grupları tanımlamak için kullanılan siyasi ve askerî bir terimdir. Fiilî askerî müdahale ile ele geçirilemeyen bir kitleyi ya da devleti; propaganda, casusluk, sabotaj, dezenformasyon ya da terör yoluyla manevi ve psikolojik etkiye maruz bırakarak müdahaleye uygun hâle getirmeyi amaçlayan her türlü yıkıcı faaliyeti kapsar.

Terim ilk kez İspanya İç Savaşı (1936-1939) sırasında Milliyetçi güçlerin komutanlarından General Emilio Mola tarafından kullanılmıştır. 1936'da Madrid'e doğru dört koldan ilerleyen Mola, radyoda yaptığı bir konuşmada, şehir içinde kendilerini destekleyen ve ayaklanma çıkarmaya hazır gizli bir "beşinci kol" (Quinta columna) olduğunu ifade etmiştir. Bu gizli güçler, gerçekten de Madrid'in düşmesine içeriden destek sağlamıştır.

Terimin ortaya çıkışı 20. yüzyıla dayansa da, bu stratejinin uygulamaları İlk Çağ'dan itibaren görülmektedir. Antik Yunanların Truva atı taktiği, içeriden çökertme stratejisinin mitolojik ve tarihsel bir yansımasıdır. Benzer şekilde, Kartacalı General Hannibal'ın Roma İmparatorluğu topraklarındaki yerel kavimleri Roma'ya karşı kışkırtması ve Kavimler Göçü döneminde Roma içindeki vizigot ajanlarının faaliyetleri, erken dönem beşinci kol çalışmaları olarak kabul edilir.

Modern anlamda beşinci kol faaliyetlerini sistematik bir devlet politikası hâline getiren yönetimlerin başında Nazi Almanyası gelir. II. Dünya Savaşı sırasında Alman istihbaratı; Polonya, Norveç, Hollanda, Danimarka ve Avusturya gibi ülkelerin işgalinden önce bu ülkelerin içine sızarak toplumsal yapıyı zayıflatmayı hedeflemiştir. Örneğin Norveç'in işgalinden önce ülkeye teknisyen ve turist kimliğiyle sızan Alman ajanları, içerideki hükûmet karşıtlarını organize ederek işgali büyük ölçüde kolaylaştırmıştır.

Beşinci kol, geleneksel askerî saldırıların aksine psikolojik savaş, sosyoloji ve kitle manipülasyonuna dayanır. Temel amaç, hedef toplumun direnme gücünü kırmak ve devlet otoritesini içeriden zayıflatmaktır. Modern güvenlik politikalarına göre başlıca çalışma yöntemleri şunlardır:

• Toplumsal Kutuplaşma Yaratma: Toplum içindeki etnik, dini veya ideolojik farklılıkları kaşıyarak iç çatışma ve güvensizlik ortamı yaratmak.
• Dezenformasyon ve Medya Manipülasyonu: Geleneksel ve sosyal medya ağlarını kullanarak sahte haberler yaymak, halkın kurumlara olan güvenini sarsmak.
• Ekonomik ve Sosyal Zayıflatma: Hedef ülkenin ekonomik dinamiklerini zayıflatmak; sivil toplum kuruluşları veya çeşitli çıkar grupları üzerinden krizleri tetiklemek.
• İstihbarat ve Sabotaj: Kritik altyapı tesislerine sızarak bilgi sızdırmak veya operasyonel kapasiteyi çökertmek.

Beşinci kol kavramı, Soğuk Savaş'tan bu yana yalnızca bir dış tehdit unsuru olarak değil, aynı zamanda iktidarların iç muhalefeti baskılamak için kullandığı bir siyasi propaganda aracı olmuştur. Otoriter hükûmetler, kendi politikalarına karşı çıkan kesimleri "dış mihrakların maşası" ilan ederek onları meşruiyet dışına itebilirler.

Siyasi iktidarların bu kavramı muhalefete karşı kullanması iki şekilde gerçekleşir:

1. Kavramın Etiket Olarak Kullanılması: Hükûmetlerin, muhalifleri doğrudan "beşinci kol" ilan edip yaftalamasıdır. Bunun modern bir örneği Vladimir Putin yönetimindeki Rusya'dır. Putin, özellikle 2022 Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sürecinde savaş karşıtı muhalifleri ve bağımsız medyayı açıkça "beşinci kol" ve "ulusal hainler" olarak nitelendirmiştir.
2. Sızma Faaliyetleri: İktidarların, muhalif hareketlerin içine ajan provokatörler sızdırarak yapıyı içeriden çökertmeye çalışmasıdır. Doğu Almanya'nın istihbarat örgütü Stasi'nin muhalif liderleri birbirine düşürme taktikleri buna tarihsel bir örnektir.

Türkiye siyasi tarihinde de "beşinci kol" terimi, siyasi rakipleri "dış mihrakların içerideki uzantısı" olmakla suçlamak amacıyla kullanılmıştır.

Yakın tarihteki en belirgin tartışmalardan biri Aralık 2020'de yaşanmıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, bir konuşmasında muhalefeti dış güçlerle eşgüdümlü hareket etmekle suçlayarak "Siyasetteki, medyadaki, sivil toplum kuruluşlarındaki beşinci kol faaliyeti yürütenlere de izin vermeyeceğiz" ifadelerini kullanmıştır. Muhalefet temsilcileri ise bu söylemin demokratik eleştiriyi "vatan hainliği" olarak yaftalayarak susturma çabası olduğunu savunmuştur.

Ayrıca 2024 yılında TBMM gündemine gelen "etki ajanlığı" yasa tasarısı tartışmalarında da bu kavram öne çıkmıştır. Muhalif kesimler ve basın örgütleri, tasarının muğlak ifadeler barındırdığını ve eleştirel gazetecilik faaliyetlerinin "beşinci kol" veya "etki ajanlığı" suçlamasıyla cezalandırılmasına yol açabileceğini ileri sürerek düzenlemeye karşı çıkmışlardır.

• Ertürk, Selahattin (2004). II. Dünya Savaşında Yer Altında Savaş. Berikan Yayınevi. ISBN 9799758308759. 
• Eren, Asım (1971). Haber Alma, Propaganda ve Mukabil Mücadele Esasları. Genelkurmay Basımevi. 
• Giraud, Henri Honoré (1944). Fransa'da Mağlubiyetin Sebepleri. Askeri Matbaa. 
• Singer, Kurt (1950). İkinci Dünya Savaşı'nda Casuslar ve Hainler. Türkiye Yayınevi. 
• Yalman, Ahmed Emin (1943). Naziliğin İçyüzü. Vatan Matbaası.