Çamlıhemşin
İlçe
Pokut platosu ve Rize dağı üzerindeki bulutlar
Pokut platosu ve Rize dağı üzerindeki bulutlar
Çamlıhemşin ilçesinin Rize'deki konumu
Çamlıhemşin ilçesinin Rize'deki konumu

İlçe sınırları haritası
ÜlkeTürkiye
İlRize
Coğrafi bölgeKaradeniz Bölgesi
Köy sayısı26
İdare
 • KaymakamSerkan Böyük
 • Belediye başkanıÖmer Altun (AK Parti)
Yüzölçümü
 • Toplam897 km²
Rakım298 m
Nüfus
 (2018)
 • Toplam8.121
 • Kır
5,146
 • Şehir
1.778
Zaman dilimiUTC+03.00 (TSİ)
ISO 3166 koduTR-53
Posta kodu53400
İl alan kodu464
İl plaka kodu53

Çamlıhemşin (Lazca: ვიჯა / Vica ya da ვიჯაკუდელი / Vicaǩudeli), Rize'nin bir ilçesi ve bu ilçenin idarî merkezidir.

Etimoloji

Çamlıhemşin kasabasını oluşturan eski iki köyün adı olan "Vica" ya da "Vija", Kartveli kökenli *weʒ₁- formundan türemiştir ve Lazcada "maden suyu, ılıca, kaplıca" anlamına gelir.

Tarihçe

Çamlıhemşin kasabası, Vica veya Vice adını taşıyan iki köy yerleşimine dayanır. Bu iki köy, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Vice-i Süfla (Aşağı Vice) ve Vice-i Ulya (Yukarı Vice) olarak geçer. Bu iki yerleşim bu sırada Trabzon vilayetinin Lazistan sancağının Atina kazasına bağlı Hemşin nahiyesinin köylerinden biriydi. Atina kazasının Hemşin nahiyesinde Viçe-i Ulya (ویچە علیا) ve Viçe-i Süfla (ویچە سفلا) olmak üzere iki ayrı köy halinde geçer. Yukarı Viçe'de (Viçe-i Ulya) 28 hanede 95 kişi, Aşağı Viçe'de (Viçe-i Süfla) 36 hanede 127 kişi tespit edilmiştir. İki köyde 64 hanede toplam 222 kişinin yaşadığı görülmektedir. Bu köyler 1950 genel nüfus sayımında da aynı adlarla kaydedilmiştir. 1935 genel nüfus sayımında "Viceiulya" olarak kaydedilmiş olan Yukarı Vice'de 279 kişi, "Viceisüflâ" olarak kaydedilmiş olan Aşağı Vice'de de 394 kişi yaşıyordu. Bu tarihte bu iki köy, Rize ve Artvin vilayetlerine yerine kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Pazar kazasının Hemşin nahiyesine bağlıydı. Pazar kazasının Hemşin nahiyesine bağlı Yukarıviçe (Yukarıvice) köyü, 1 Mart 1953'te Ardeşen ilçesinin ve Çamlıca nahiyesinin kurulmasıyla Çamlıca nahiyesinin merkezi olmuştur ve Çamlıca nahiyesi, Ardeşen ilçesine bağlanmıştır. 1955 genel nüfus sayımında “Viceiülya” şeklinde yazılan Yukarı Vice köyü, Çamlıca nahiyesinin idarî merkeziydi. Aşağı Vice köyü ise, Yukarı Vice köyüne bir mahalle olarak bağlanmış olmalıdır. Çamlıca nahiyesinin adı 1955'te Çamlıhemşin olarak değiştirilmiştir. Ardeşen kazasının Çamlıhemşin nahiyesi 1957'de ilçe olunca, Çamlıca (Yukarıviçe) kasabası da Çamlıhemşin kasabası olmuştur. 1960 genel nüfus sayımında Çamlıhemşin kasabasının nüfusu, 908'i erkek ve 1.319'u kadın olmak üzere, 2.227 kişiden oluşuyordu. Çamlıhemşin ilçesi ise, 22 köyü kapsıyor ve toplam nüfusu 10.327 kişiden oluşuyordu.

Coğrafya

Çamlıhemşin belediye binası yanındaki Peçamçoy Şelalesi

Pazar, Ardeşen, Çayeli, Hemşin, İspir, İkizdere ve Yusufeli ilçeleri ile sınırları olan Çamlıhemşin; Doğu Karadeniz Bölümü'nde Rize ilinin ilçe merkezlerinden biri olup, kıyıdan içeride Fırtına Deresi vadisi 41.8 kuzey enlemi ile 41.01 doğu boylamının kesinleştiği noktada bulunmaktadır. Çamlıhemşin ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 298 metredir. Bazı mahallelerde ise bu yükseklik 700 metreyi aşmaktadır. İlçenin yüzölçümü 897 km²dir. Bu alanın %80'i ormanla kaplı, dağınık ve tepelik alanlardan ibaret olup, düz alanlar hemen hemen yok gibidir. Çamlıhemşin, Rize ilinin denize sınırı olmayan ilçelerinden biridir. Denizden güneye doğru 22 km'lik kara yolu uzunluğunda ve içeridedir. İlçenin güneyi, doğu-batı doğrultusunda kavis çizen ve denize paralel olan, yükseklikleri 2.000-4.000 metreyi bulan Kaçkar Dağları ile çevrilidir. Bu dağ silsileleri içinde 3.932 metre yüksekliğe sahip Kaçkar Dağı yine yüksekliği 3.711 metreye ulaşan Verçenik Dağı ve yükseltileri 2.000 metreyi geçen birçok dağ ve tepeleri mevcuttur. Kaçkar Dağları üzerinde jeomorfolojik olaylar sonucu oluşmuş birçok irili ufaklı krater gölleri mevcuttur. Büyük Deniz Gölü, Meterez Gölü, Yıldız Gölü, Dönen Gölü, Serincef Gölü ve Kara Göl bunlardan bazılarıdır.

Arazinin meyilli olması nedeni ile ilçedeki akarsular 70 km'lik bir uzaklıktan 3.000 m rakımdan 0 rakıma düşmektedir. İlçe merkezinden geçen Fırtına Deresi'nden dolayı da Fırtına Vadisi olarak anılır. Fırtına Deresi, Kaçkar ve Verçenik vadilerinden gelen Elevit Deresi ve Palovit Deresinin birleşimi olan büyük dere ile Hala Deresinin (Ayder Deresi) birleşmesinden oluşur. Fırtına Deresi Pazar, Ardeşen sınırından Karadeniz'e dökülür. İlçede çok sayıda şelale bulunmaktadır. Bunlardan biri olan Peçamçoy Şelalesi, yaklaşık 100 metre yükseklikten Çamlıhemşin Belediye Binası'nın yanından dökülmektedir. Temmuz 2012'deki şiddetli yağış sonrası menfezler şelale suyunu tutmakta yetersiz kalmış ve şelaleden akan su yollara taşmıştı.

İklimi her mevsim yağışlıdır. Sıcaklık kışın -7 dereceye kadar düşmekte, yazın ise 25 dereceye kadar yükselmektedir. Günlük en yüksek sıcaklık farkı 23,6 derece olmaktadır. Yıllık metrekareye düşen yağış miktarı 245 cm³ü bulmaktadır. Havadaki nem oranı ise %10 ile %97 arasında değişmektedir.

Yaylalar

Yalancı Yaylası

Rize ilinin Çamlıhemşin ilçesine 26 kilometre uzaklıkta konumlanmış bir yayladır. 5 kilometrekarelik bir alanı kaplayan yayla, en yakın yerleşim birimi olan Kaplıca mahallesine 11 kilometre uzaklıktadır. Her yıl hayvancılık için kullanılmaktadır.

Başçayır Yaylası

Rize ilinin Çamlıhemşin ilçesine 30 kilometre uzaklıkta konumlanmış bir yayladır. 5 kilometrekarelik bir alanı kaplayan yayla, en yakın yerleşim birimi olan Hisarcık köyüne 12 kilometre uzaklıktadır. Her yıl hayvancılık için kullanılmaktadır.

Başyayla

Rize ilinin, Çamlıhemşin ilçesine bağlı bir yayladır. Çamlıhemşin'den uzaklığı 55–60 km'dir. Araba ve yaya olarak ulaşım sağlanmaktadır. Başyayla'nın diğer adı Hemşin'dir. Hemşin, Kale ile Verçenik arasında eski bir köydür. Yayla değildir. Fakat Kale yaylasında olduğu gibi günümüzde buralar yayla diye anılmaktadır. Yaylada 50 civarında konut bulunmaktadır.{

Nüfus durumu ve etnik yapısı

Çamlıhemşin Rize ilinin 11 ilçesi içinde gerek toplam ilçe nüfusu gerekse merkez nüfusu bakımından en küçüklerindendir. İlçe kilometrekareye 16 kişilik nüfus yoğunluğu ile ilin tenha ilçelerinden biridir. İlçe nüfusu 2020 Yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre ise toplam 6.924 olup, merkez nüfusu 1.778, köylerin nüfusu ise 5.146'dır. 6 mahalle ve 27 köyden oluşmakta olup, yöredeki nüfusun büyük bir kısmı mevsimlik işçi olarak kışın büyük şehirlere çalışmaya gitmekte, yazın ilçeye dönmektedir.

Yıl Toplam Şehir Kır
1960 10.327 2.227 8.100
1965 10.726 2.300 8.426
1970 10.421 1.903 8.518
1975 10.908 1.501 9.407
1980 10.858 1.614 9.244
1985 10.888 2.415 8.473
1990 10.566 2.829 7.737
2000 8.237 2.354 5.883
2007 6.023 877 5.146
2008 6.747 1.457 5.290
2009 6.365 1.430 4.935
2010 6.225 1.326 4.899
2011 6.089 1.313 4.776
2012 5.976 1.273 4.703
2013 6.563 1.513 5.050
2014 6.280 1.466 4.814
2015 6.203 1.594 4.609
2016 6.141 1.574 4.567
2017 5.998 1.444 4.554
2018 8.121 1.853 6.268
2019 7.147 1.844 5.303
2020 6.924 1.778 5.146
  • Lazlar: İlçenin en az yedi köyünde Laz nüfusu yaşar ve Lazca konuşulur. Lazlar tarihsel olarak kentin tek yerlisidir. Bu köyler; (Başbakanlık kararı ile belirlenen yeni Türkçe isimleriyle) (Mek'Aleskiriti-Dikkaya), (Ğvandi-Çayırdüzü), (M3'Anu-Topluca), (Komilo-Murat), Kadıköy (Örenkit), Güllü ve Behice köyleridir. Lazların nüfusu belli oranda kabarıktır.
  • Hemşinliler: Yörenin diğer bir halkı olan Hemşinli nüfusu ise Lazlarla hemen hemen aynıdır. Dağlık köylerde yaşarlar. Bu köyler ise şunlardır; Ortaklar (Hemşinbaşköy), Ortanköy (Ortan), Ortayayla (Hemşinortaköy) Sıraköy (Hemşinasagiköy), Senköy (Omokta), Şenyuva (Çinçiva), Ülkü (Mollaveyis), Yaylaköy (Elevit), Yazlık (Varos), Yolkıyı (Kusiva), Zilkale (Koluna) Çat Meydan, Kaplıca (Xolco), Aşağı Şimşirli (Canuttobira-Citne), Y. Şimşirli (Livik) köyleri Hemşinliler'in yaşadıkları yerleşim yerleridir.

Sosyal durum

  • Konut: İlçe merkezinde yeterli konut olmayıp, özellikle kamu görevlileri ev bulmakta büyük güçlük çekmektedirler. İlçe merkezinde Millî Eğitim ve Özel İdare tarafından yapılmış 12 daireli lojman, 6 daireli Adliye Lojmanı ve 18 daireli Belediye Başkanlığına ait sosyal konut mevcut olup, ihtiyaca cevap vermemektedir. İlçede görev yapan kamu görevlilerinin birçoğu Ardeşen ve Pazar ilçelerinde ikamet etmektedir. İlçedeki en önemli problemlerden biri konut sorunu olup, sorunun çözümü için Başbakanlık Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca konut yapılması için girişimler devam etmektedir. Ayrıca ilçenin mimari bakımdan tarihî eser niteliği taşıyan eserleri mevcuttur. Bunlar başlıca; bazı ünlü camiler ve eski şekir evleri, serenderler, taş-kemer köprüler, çamlıhemşin evleri ve çamlıhemşin konakları olarak sıralanabilir.
  • Sağlık: İlçe Merkezinde 10 yataklı sağlık merkezi ve bir sağlık ocağı bulunmaktadır. İlçe merkezinde bulunan sağlık merkezinin 1 doktoru, Sağlık Ocağının da 2 doktoru bulunmaktadır. Merkez Sağlık Ocağında 3 ebe, 1 Hemşire, 3 sağlık memuru, 1 Çevre Sağlık Teknisyeni mevcuttur. İlçe Sağlık Merkezinde ise sadece 1 Şoför bulunmaktadır. İlçedeki köylerde toplam 9 adet sağlık evi mevcut olup, İlçe Dikkaya Köyünde 1 Sağlık Ocağı mevcuttur. Dikkaya Sağlık Ocağının doktor ve personeli bulunmamaktadır. İlçenin Sağlık Merkezinde 1 Ambulans faal, Merkez Sağlık ocağında ise bir Jeep mevcut olup faal değildir.

İlçede Sağlık Merkezi ve Merkez Sağlık Ocağı aynı binada hizmet vermekte olup, küçük çapta bakım ve onarım ihtiyacı bulunmaktadır. Ayrıca İlçe komşu ilçelere uzak olması nedeni ile Sağlık Merkezinin acil müdahale açısından yetersiz olduğundan acil müdahaleler için gerekli tıbbı malzemelerin temini gerekmektedir.

İş ve çalışma hayatı

İlçe halkı genellikle gurbetçi olup, mevsimlik olarak çalışmaya gitmekte, bir kısmının ise büyük şehirlerde fırın, lokanta, pastane gibi işleri olup, buralarda çalışmaktadırlar. İlçede kalanlar ise çay tarımı, hayvancılık ve orman işleri ile uğraşmaktadırlar. Kültür balıkçılığı ve arıcılık da önemli uğraş alanlarındandır. Ayrıca ilçede turizm faaliyetlerinden geçimini sağlayanların sayısı da hızla artmaktadır.

Eğitim ve kültür

İlçe köylerinde ve ilçe merkezinde toplam olarak 27 ilkokul mevcuttur. Bunların 6'sı eğitim öğretime devam etmekte, 3 tanesi taşımalı sistemle eğitim öğretim vermektedir. Şehir Merkezinde 1 İlköğretim Okulu, 1 Lise, 1 İmam-Hatip Lisesi, Dikkaya ve Topluca Köylerinde birer İlköğretim Okulu bulunmaktadır.İlçede okur yazarlık oranı %97'dir.

Çamlıhemşin evleri

Çamlıhemşin evleri
Aşağışimşirli mahallesindeki bir konak
Ortamelik Konağı, Konaklar Mahallesi

Mimari olarak evler incelendiğinde genellikle yamaçlara inşa edilen evlerin arka tarafının duvar ile örülüp dağın yamacına yaslandığı, ön tarafının ve diğer iki köşenin açıkta bırakıldığı görülür. Bölgede bulunan eski evlerin çoğu yüz yıldan yaşlıdır. Yapılarda tamamen doğal ahşap malzemeler kullanılmış, bilhassa kestane, gürgen ve çam türü ağaçlar tercih edilmiştir. Bunda en önemli etken bu ağaçların dayanıklı ve kolay bulunur nitelikte olmasıdır. Evlerin yapımında tahtalar birbirine geçmeli olarak hazırlanmıştır. Bu yöntemin avantajı hiçbir bağlantı malzemesi gerektirmeden yapıyı birbirine bağlamasıdır. Evlerin arka kısmı tepeye yaslanmış olarak inşa edilmiş olduğundan, evlerin asıl yaşam alanı iç bölgelere kaydırılmıştır. Çoğunluğu kare ve dikdörtgen plan şeklinde tasarlanmıştır, tuvaletler ve banyolar çok az evde yapının içerisinde bulunur. Genellikle iki katlı inşa edilirler. Aslında yaşam alanı tek kattır ancak yamaçta inşa edildikleri için evin temelinin bulunduğu kısım yamaç dolayısıyla bir boşluk oluşturmuştur. Bu boşluklar da ahır olarak tasarlanmıştır. Evlerin çoğunluğu dört veya altı oda ("bulma" adı verilir), bir ana oda ("heyet-salon" adı verilir), bir de evin giriş kısmı olan geniş boşluktan oluşur. Neredeyse bütün evler çift kapılıdır, kapıların biri sağda, diğeri solda konumlandırılmıştır. Bulaşık, çamaşır yıkama yeri ve tuvaletler evin sol kapısının dış tarafında inşa edilmiştir. Evlerin arkası yamaca dayanırken ön tarafı karşıya bakar, yani evin arka kısmı toprağa dayanırken ön kısmı boşluktadır. Bu boşluklar, örülen ahır duvarları ve dalları kesilmiş dev gürgen ağaçları ("ungura" adı verilir) ile desteklenmiştir. Denge maksadıyla evlerin ağırlık kısımları da arka tarafta toplanarak rüzgâr ve zemin kaymalarının yaratabileceği tehlikeler önlenmeye çalışılmıştır. Eski köklü ailelerin evleri birden çok katlı olmakla beraber bu evlerde ahşap işçiliğinin eşsiz örnekleri bulunur. Arifoğlu Konağı, Çolakoğlu Konağı, Dudi Konağı, Firiloğlu Konağı, Hacal Konağı, Hacı Yunuszade Halil Efendi Konağı, Hunanoğlu Konağı, Koçi Konağı, Kozizoğlu Konağı, Melikoğlu Konağı, Ofluoğlu Konağı, Pelitler Konağı, Reyhan Konağı, Sarıoğlu Konağı ve Tarakçıoğlu Konağı bu konaklardan en bilinenleridir.

Yönetim

Belediye başkanları

Seçim İsim Parti
1955 Osman Kurtuluş Cumhuriyet Halk Partisi
1963
1968
1973 Halil Şişman Bağımsız
1977 Bahadır Uzunboy Adalet Partisi
1984 Kazım Güven Bağımsız
1989 Galip Pelit
1994
1999 Refah Veziroğlu
2004 Yaşar Metin Kesimal Adalet ve Kalkınma Partisi
2009 İdris Lütfü Melek Bağımsız
2014 Osman Haşimoğlu Adalet ve Kalkınma Partisi
2019
2024 Ömer Altun
Kaynak:

Ekonomik durum

İlçede en önemli ekonomik faaliyet olarak turizm ön plana çıkmaya başlamıştır. Ayder Turizm Bölgesi 1200 yatak kapasitesine sahiptir. İlçenin kuzey kesiminde kalan bölgesinde ise çay tarımı, hayvancılık ve yarıcılık ekonomik faaliyetler olarak ön palana çıkmaktadır. Ayrıca arıcılık ve kültür balıkçılığı da önemli ekonomik faaliyetler arasındadır Turizmin geliştirilmesi amacıyla Küçük ve Orta Boy Konaklama Tesislerini Geliştirme Projesi: Bölgeye ve Rize iline yönelik turizm hareketleri dikkate alındığında Ayder, Yaylaköy (Elevit), Çat gibi orman köyleri ve yayla merkezlerinde başlangıçta 10-20 yataklı, daha sonra 20-30 veya 30-40 yataklı, küçük ve orta boy konaklama tesislerinin ve aile işletmelerinin kurulması ve kurulu olanların hizmet standartlarını daha da geliştirilmeleri önem ve öncelik taşımaktadır. Bu nedenle yerel yönetim ve ilgili merkezi yönetim kuruluşlarının "özgün mimari projeler" hazırlaması ve yatırım yapmak isteyenlere proje yardımında bulunulacaktır.

İklim

Çamlıhemşin'de okyanusal iklim (Köppen: Cfb) görülmektedir.


 Çamlıhemşin iklimi 
Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Ara Yıl
Ortalama sıcaklık (°C) 3,8 4,4 6,6 10,8 14,7 18,4 21,2 21,3 18,6 14,1 10,0 5,9 12,5
Ortalama yağış (mm) 141 109 94 77 77 109 87 108 138 177 159 164 120
Kaynak: Climate-Data.org


Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ "Kaymakam Özgeçmiş". 18 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2025. 
  2. ^ "Arşivlenmiş kopya". 29 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2015. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 23 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2012. 
  4. ^ Gogokhia, Bakur, "About the name of Vija town in Lazeti", Etymological Researches XI, Arnold Chikobava Institute of Linguistics, Tbilisi, 2014, p.p. 3-10 3 Haziran 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; ISSN 1987-9946 (Gürcüce).
  5. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 377, ISBN 9789157871117.
  6. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 376-377, ISBN 9789157871117.
  7. ^ "1950 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1954, s. 318" (PDF). 20 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 19 Mayıs 2025. 
  8. ^ "1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 280" (PDF). 16 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 20 Temmuz 2021. 
  9. ^ "Yeniden 22 kaza kurulması hakkında kanun lâyihaları ve içişleri ve Bütçe komisyonları raporları (1/506, 507, 508, 509, 510, 511, 512, 513, 514, 515, 517, 518, 519, 520, 521, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 549)" (PDF). 29 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Ağustos 2026. 
  10. ^ "Yeniden 22 kaza kurulması hakkında Kanun" (PDF). 3 Mart 1953. 2 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 23 Haziran 2026. 
  11. ^ "Kararnameler" (PDF). T.C. Resmî Gazete. 7 Nisan 1953. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  12. ^ "1955 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1961, s. 430" (PDF). 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 19 Mayıs 2025. 
  13. ^ "Kararnameler" (PDF). T.C. Resmî Gazete. 6 Aralık 1955. 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 5 Ağustos 2026. 
  14. ^ "Yeniden (78) Kaza Kurulması ve İzmir Vilayetine bağlı Kuşadası Kazasının Aydın Vilayetine bağlanması hakkında Kanun" (PDF). 27 Haziran 1957. 3 Nisan 2024 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  15. ^ "Yeniden 64 kaza kurulması ve İzmir Vilâyetine bağlı Kuşadası kazasının Aydın Vilâyetine bağlanması hakkında kanun lâyihası ve Dahiliye ve Bütçe encümenleri mazbataları (1/679)" (PDF). 30 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Ağustos 2026. 
  16. ^ "1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963, s. 463" (PDF). 5 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 19 Mayıs 2025. 
  17. ^ "Çamlıhemşin Haritası Çamlıhemşin Nerede". www.haritatr.com. 14 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2026. 
  18. ^ "HGM | Harita Genel Müdürlüğü - Ulusal Haritacılık Kurumu". www.harita.gov.tr. 30 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025. 
  19. ^ "Peçamçoy Şelalesi". rizeliyiz.biz. 7 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2024. 
  20. ^ "Rize'yi sel aldı!". sozcu.com.tr. 24 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2024. 
  21. ^ "Türkiye Geneli Yayla Envanteri" (PDF). strateji.gov.tr. 27 Kasım 2017. 2 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 20 Ağustos 2022. 
  22. ^ "Türkiye Geneli Yayla Envanteri" (PDF). strateji.gov.tr. 27 Kasım 2017. 2 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 20 Ağustos 2022. 
  23. ^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2021. 
  24. ^  . "İl, İlçe, Bucak ve Köyler itibarıyla nüfus" (PDF). 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2021. 
  25. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  26. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  27. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  28. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  29. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  30. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  31. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  32. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  33. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  34. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  35. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  36. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  37. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  38. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  39. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  40. ^ a b c d e f
    • "Merkezi Dağıtım Sistemi" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
    • "Çamlıhemşin Nüfusu - Rize". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
    • "Rize Çamlıhemşin Nüfusu". nufusune.com. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
  41. ^ "Belediye Tarihi, Çamlıhemşin Belediyesi". camlihemsin.bel.tr. 12 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2025. 
  42. ^ "Climate: Çamlıhemşin". Climate-Data.org. 9 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Nisan 2014. 

Dış bağlantılar