Azerice (İran dili)
آذری Āzarī, Āḏarī
TelaffuzĀḏarī
BölgeKuzeybatı İran ve Azerbaycan
Ölü dily. MÖ 700–300: Medceden türediği dönem
y. 300–700: oluşum ve yaygınlaşma dönemi
891: bilinen en eski yazılı tanıklık
y. 1600: baskın konumunun sonu
Dil ailesi
Dil kodları
ISO 639-3none
Glottologadha1238  Adhari

Eski Azerice (آذری: Āḏarī, Adhari veya Azari) İran dillerinin Kuzeybatı İran dilleri koluna mensup ölü İran dili. Eski Azericenin, bölgenin Türkleşmesinden önce Azerbaycan ve Kuzeybatı İran boyunca konuşulduğu düşünülmektedir. 17. yüzyılda bölgedeki baskın konumunu kaybetmiştir. Dilin kalıntısı olarak aralarında türlü benzerliklerin olduğu saptanan Tatça, Talışça, Zazaca ve lehçeleri gösterilmektedir.

Eski Azericeyi Farsçanın bir lehçesi olarak kabul eden İran tarihçisi Ahmed Kesrevi gibi diğer bazı bilim adamları da (V.V. Bartold, V.F. Minorski, B.V. Miller, C. Fagih, M. Mashkur, A. Karang, A. Kavyanpur, A. Dehgani, M. Murtazavi, Z. Safa) Azerice adında geçmişte bir İran dilinin yaşamış olduğunu, ancak zamanla baskın unsur olan Türk dilinin Eski Azericenin yerini aldığını ifade etmiştir.

Konuşurları

İran'ın kuzeybatısındaki İcrud'un Halab köyünde 1960'lı yıllarda yapılan bir görüşmede köylüler bu dile sadece dedelerinin hâkim olduklarını belirtmişlerdir. 1970'lerde Türkiye sınırına yakın Galin Qayah köyünde yapılan diğer görüşmede bu dile hakim yalnızca yaşlı bir kişinin bulunduğu görülmüştür.

Karşılaştırmalar

Evliya Çelebi, seyahatnamesinde Eski Azerice ile ilgili bölüm

Eski Azericeden türeyip Çağdaş Azerice olarak adlandırılan Tatça ve diğer bazı dillerin karşılaştırması aşağıda verilmiştir.

Türkçe Tatça (Āḏarī) Zazaca Talışça Farsça Kürtçe Azerice (Türk dili)
yüksek berz berz barz boland bilind yüksək
atmak herz erz şodəy hêl hil atmaq
yıl sor ser sor sal sal il/günəş
kalp dêl zerri dıl dêl dil ürək
üç hre hire se se sê üç
on des des da dah deh on

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ Yarshater, Ehsan (1988). "Azerbaijan vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 3. New York: Encyclopaedia Iranica Foundation. "The Iranian language of Azerbaijan… descends from the speech of the ancient Medes."
  2. ^ Windfuhr, Gernot (2009). "Dialectology and Topics". In: Gernot Windfuhr (ed.), The Iranian Languages. London: Routledge. Contains discussion of Northwestern Iranian dialect continuity from antiquity through the Islamic period.
  3. ^ Ya‘qūbî (Ahmad ibn Abî Ya‘qūb) (891). Kitāb al-Buldān. Quoted in Yarshater, E., Encyclopaedia Iranica: "The name Āḏarī is first attested in the work of Ya‘qūbī (276/891)."
  4. ^ Minorsky, Vladimir (1957). "The Poetry of Shah Ismail". Bulletin of the School of Oriental and African Studies 19 (1): includes linguistic notes on Hekāyat-e Şeyh Safî demonstrating Northwestern Iranian (Āḏarî/Tati-like) features.
  5. ^ Yāqūt al-Ḥamavî (13. yüzyıl). Muʿcem al-Büldān. Dağlık Azerbaycan halkını "anlaşılmaz bir Farsça" konuşur olarak tanımlar. Aktaran: Minorsky, V. (1937). "Azerbaijan". Encyclopaedia of Islam, 1. baskı.
  6. ^ Kasravi, Aḥmad (1925). Zabān-e Āḏarī yā Baqī-ye Fārsī-e Qadīm dar Āḏarbāyjān. Tahran: Majalle-ye Āyendeh. Bölgedeki konuşma ve yazmalarda kalan Āḏarî unsurlarını inceleyen erken bir çalışma.
  7. ^ Yarshater, E. "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. 11 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2012. 
  8. ^ "The Ancient Language of Azarbaijan, by B.W. Henning". Erişim tarihi: 20 Kasım 2014. 
  9. ^ a b c Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  10. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adhari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  11. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adhari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  12. ^ a b Yarshater, Ehsan (1988). "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopaedia Iranica. 6 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2026. 
  13. ^ Ahmad, Kasravi (1925). Azari or the Ancient Language of Azerbaijan (Farsça). Tahran: Entesharat Ferdos. 
  14. ^ Al Mas'udi, Kitab al-Tanbih wa-l-Ishraf, De Goeje, M.J. (ed.), Leiden, Brill, 1894, pp. 77-8. “There are, then, different languages such as Pahlavi, Dari, Azari, as well as other Persian languages”
  15. ^ Lazard, Gilbert 1975, “The Rise of the New Persian Language”. “Azarbaijan was the domain of Adhari, an important Iranian dialect which Masudi mentions together with Dari and Pahlavi”
  16. ^ Minorsky, Vladimir (1957). "The Poetry of Shah Ismail". Bulletin of the School of Oriental and African Studies 19 (1): includes linguistic notes on Hekayat-e Shaykh Safi demonstrating Northwestern Iranian (Āḏarī/Tati-like) features.
  17. ^ Yāqūt al-Ḥamawī (13th century). Muʿjam al-Buldān. Describes the people of highland Azerbaijan as speaking a form of Persian that was "unintelligible". Cited in: Minorsky, V. (1937). "Azerbaijan". Encyclopaedia of Islam, 1st ed.
  18. ^ Kasravi, Aḥmad (1925). Zabān-e Āḏarī yā Baqī-ye Fārsī-e Qadīm dar Āḏarbāyjān. Tehran: Majalle-ye Āyandeh. Early linguistic recovery study of surviving Āḏarī features in regional speech and manuscripts.
  19. ^ Markwart, Josef (1927). "Np. ädina 'Freitag'". Ungarische Jahrbücher. Berlin-Leipzig: Walter de Gruyter. VII (1): 110. ...das alte Adari oder eine Mundart desselben noch fortlebt in der Sprache der Dumbäll, dem sog. Zäzä. 
  20. ^ Henning, Walter Bruno (1955). The Ancient Language of Azerbaijan. Austin & Sons. ss. 174-175. On the other side, Harzanī is related to Zaza. One may instance the existence of two genuine plural cases in both languages; the ablative postposition -ri, Zaza -rā; the negative prefix in čini(ya) 'it is not', Zaza činyö, činya; many characteristic words, such as Harzani öšma 'moon', Zaza āšma, the nearest related word being Tāliši ovšįm; vašna 'it shines', Zaza väšena; gen- both ' to take' and ' to fall' in Harzanī and Zaza; rau 'quick' in both languages; vondor- 'to stand': Zaza vindär- and Vafsi vender-, a verb known. This is merely a small selection of the many coincidences, some of them exclusive, that can be quoted. They leave no doubt that Harzanī takes its place between Tāliši and Zaza. 
  21. ^ Hadank, Karl (1930). Mundarten der Zâzâ: Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (Almanca). Berlin: Verlag der Preussischen Akademie. s. 5. 
  22. ^ Lockwood, William Burley (1972). A Panorama of Indo-European Languages. Londra: Hutchinson. ss. 243. 
  23. ^ "Talysh - Orientation". everyculture.com. 17 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2012. 
  24. ^ "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. 17 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2012. 
  25. ^ "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". 11 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2012. 
  26. ^ Source: Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages."
Batı
Güney
  • † ölü dilleri göstermektedir