Şablon:Yalın liste/styles.css sayfası içerik yok.

Batı İran dilleri
Coğrafi dağılımBatı Asya, Orta Asya, Kafkasya, Batı Güney Asya
SınıflandırmaHint-Avrupa dilleri
Alt bölümler Medce†
Eski Farsça†
Partça†
Eski Azerice†
Glottolognort3177  Kuzeybatı İran
sout3157  Güneybatı İran

Batı İran dilleri, Doğu İran dilleri ile birlikte Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunu oluşturan iki koldan biridir. Bu kola ait diller; batıda Anadolu'ya, kuzeyde Kafkasya'ya, güneyde güney İran'a ve doğuda Tacikistan'a uzanan geniş bir coğrafi alanda yaygın olarak konuşulmaktadır. En yaygın konuşulan Batı İran dili, çok merkezli bir dil olan Farsçadır.

Tarih

Diyakronik olarak İran dilleri, Eski İran, Orta İran ve Yeni İran olmak üzere üç ana tarihsel aşamaya ayrılmaktadır. Batı İran dillerinin tarihsel olarak sınıflandırılması bu üçlü tarihsel aşamayı takip etmektedir. Eski İran dönemine ait belgelenmiş en eski Batı İran dilleri Eski Farsça ve Medcedir. Eski Farsçaya ait çok sayıda yazılı eser ve metin günümüze ulaşmışken Medcenin varlığına dair kanıtlar oldukça sınırlıdır ve bu kanıtlar Eski Farsça yazılmış eserler üzerinden doğrulanmış az sayıda Medce sözcükten oluşmaktadır. Bu bakımdan Farsça; İran dillerinin Eski, Orta ve Yeni İran dönemi olarak ayrılan her üç aşamasında da varlığı kesin olarak tespit edilmiş tek Batı İran dilidir. Farsça aynı zamanda, her üç aşaması arasında yakın filolojik bağlar kurulabilen ve Eski, Orta ve Yeni Farsçanın aynı Fars dilini temsil ettiği kanıtlanmış olan yegane İran dilidir.

Esk İran dönemi

Eski İran döneminde konuşulan Batı İran dilleri şu şekildeydi:

Fars platosundaki modern İran dillerinin haritası. Batı İran dilleri sarı/yeşil gölgelidir.

Eski Farsça birincil olarak Ahameniş dönemi (MÖ y. 600 - MÖ 300) yazıtlarında, kil tabletlerinde ve mühürlerinde görülmektedir. Eski Farsçaya ait örneklere ise bugünkü İran, Ermenistan, Bahreyn, Irak, Türkiye ve Mısır topraklarında rastlanmıştır. Eski Farsçaya dair önemli belge Behistun kitabesidir (MÖ 6. yüzyıl). Bu döneme ait bir diğer dil Medce ise yalnızca Eski Farsçadaki alıntı sözcükler üzerinden belgelenmiştir. Medcenin dil bilgisine dair hiçbir şey bilinmemektedir, ancak fonolojik izogloslarının Eski Farsçadan ziyade Avestaca ile uyum gösterdiği tespit edilmiştir. Buna bağlı olarak Medlerin kısa süren egemenliği döneminde Medcenin en azından belirli bir dereceye kadar, batı İran'da resmi bir dil olarak işlev görmüş olabileceği düşünülmektedir.

Çivi yazısıyla yazılmış Eski Farsça yazı, Persepolis, İran

Orta İran dönemi

Orta İran döneminde konuşulan Batı İran dilleri şu şekildeydi:

Partça, Part İmparatorluğu'nun resmi dili ve Hazar Denizi'nin doğusunda yerel dildi. Dil, Ahamenişler dönemi Arami yazısından türetilmiş bir yazı sistemiyle yazılmış ve daha sonra Pehlevi yazı sistemi kullanılmıştır. Eski Farsçanın doğrudan bir devamı olan Orta Farsça ise Sasani İmparatorluğu'nun diliydi.

MÖ 1. yüzyılda taş üzerine yazılmış Partça metin

Fonoloji

Fonolojik olarak Batı İran dilleri Partça, Tatça, Zazaca ve Talışçadan başlayıp Beluçça, Kürtçe ve Farsçaya doğru sonlanacak biçimde daha az arkaik bir nitelik sergilemektedir. Fonolojik olarak Tatça, Zazaca, Talışça ve Gurani Batı İran dillerinin (continuum) en batı ucunda yer alırken; Farsça ve Kürtçe ise en doğu ucunda yer almaktadır. Kuzeybatı-Güneybatı İran dilleri yelpazesi içinde Kürtçe, Güneybatı İran dili olan Farsçaya en yakın fonolojik benzerliğe sahiptir. Bu bakımdan Kürtçe fonolojik olarak Batı İran dilleri içinde Kuzeybatı ve Güneybatı kolları arasında Farsçaya doğru bir geçiş dili karakteri sergilemektedir:

Proto-IE Partça Tatça Zazaca Talışça Simnanca Hazar Merkez İran Beluçça Kürtçe Farsça
*ḱ/ĝ s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z h/d
*k(u)pal -ž- -ž- -ĵ- -ž -ĵ,ž- -ĵ- -ĵ-,ž,z -ĵ- -ž- -z-
*gu(h)pal ž ž (y-) ĵ ž ĵ,ž ĵ ĵ,ž,z ĵ ž z
*kw29 ? isb esb asb esp s esb ? s s
*tr/*tl hr (h)r (hi)r (h)*r (h)r r r s s s
*d(h)w b b b b b b b d d d
*rd/*rz r/rz r/rz r/rz rz l/l(rz) l/l l/l(rz) l/l l/l l/l
*sw wx h w h x(u) x(u) x(u),f v x(w) x(u)
*tw f u w h h h h(u) h h h
*y- y- y- ĵ- ĵ- ĵ- ĵ- ĵ- (y-) ĵ- ĵ- ĵ-

Batı İran dillerinin Kuzeybatı ve Güneybatı kollarına ait fonolojik farklılıkları, sayı sistemlerine ve asıl sayıların fonolojik yapısına da yansımaktadır. Üç rakamının fonolojik gelişimi, Batı İran dillerinin bu Kuzeybatı ve Güneybatı kolları altında sınıflandırılmasında kritik bir ölçüt oluşturmaktadır. Belirli Batı İran dillerinde üç rakamı, Kuzeybatı İran dili olan Partça hrē Kuzeybatı formu ile kökteşken; diğer Batı İran dillerinde üç rakamı Güneybatı İran dili olan Eski Farsçadaki *se > çaiiah Güneybatı formu ile bir uyum sergiler. Tüm Batı İran dilleri arasında üç rakamı, yalnızca Zazaca, Simnanca (ve Sorheyice, Lasgerdice, Biyabunaki gibi lehçeleri) ve Tatçada (ve Herzendice, Kilitçe gibi lehçeleri) Kuzeybatı İran dili olan Partçadaki Kuzeybatı İran hry/hrē formu ile kökteştir. Eski İran dilindeki /*θr/ sesi zaman içinde /*hr/ sesine dönüşmüş ve sözcük başında vurgulu hal almıştır. Öte yandan Farsça, Kürtçe, Beluçça, Lurca ve Lekçe gibi diller ise, üç sayısı için kökeni Eski Farsçadaki *se < çaiiah formuna dayanan Güneybatı İrani se ve türevlerini kullanmaktadır. Kuzeybatı ve Güneybatı kolları arasındaki bir diğer fonolojik farklılık, v'ye karşı b ve s'ye karşı h ünsüz değişimlerinde ortaya çıkmaktadır. Kuzeybatı İran dilleri v ve s ünsüz formlarını korumuşken, bu sesler Güneybatı İran kolunda sırasıyla b ve h formlarına dönüşmüştür; örneğin Zazaca, Semnani, Tatça ve Partçadaki vist ve das formlarına karşılık Farsça ve Kürtçedeki bist ve deh formları gibi. Nadir bir dilbilimsel özellik olarak Zazaca, Simnanca ve Tatçada "bir" rakamı, hem eril (masculine) hem de dişil (feminine) biçimler almaktadır. Orta Asya'da konuşulan ölü bir Eski İran dili olan Avesta dilinnde de sayılar, cinsiyet (erillik-dişilliğe) özgü biçimler almaktaydı. Batı İran dillerindeki sayı sistemlerinin diyakronik ve fonolojik değişimleri şu şekildedir:

bir iki üç dört beş altı yedi sekiz dokuz on yirmi otuz kırk
Avestaca aēva/aēvā (eril/diş) dva hrī čaθwar panca hšvaš hapta ašta nava dasa vīsati hrīsat čahwarsat
Partça ēw dō hrē čafār panǰ šwah haft hašt nah das wist hrīst čāfarast
Zazaca žew/žû (eril/diş) di hīrē čahār panǰ šaš haut hašt naw das vist hīris čāwras
Tatça iv/iva (eril/diş) de here čö,čuār panǰ šoš hoft hašt növ da vist si čel
Simnanca i/iya (eril/diş) du hera čār panǰ šaš haft hašt na das vist si čel
Sorheyce i do heré čār panǰ šaš haft hašt na das vist si čel
Lasgertçe i do heyré čār panǰ šaš haft hašt na das vist si čel
Biyabunekçe i dū häirä čāhār pahānǰ šāš hāft hāšt nā dās vist si čel
Herzendi i de heri ču pinǰ šaš hoft hašt nov da vist si čel
Kilitçe ivi dèv he čoy pinǰ šaš haft hašt nav dah vist si čel
Talışça i, yak di he, se čo penǰ šaš haft hašt nav da vist si čil
Guranca yak du'e y'are čuār panǰ šiš hawt hašt no da wis si čil
Gilekçe yak do se čār panǰ šaš haft hašt ne da bist si čil
Mâzenderani yak do se čār panǰ šaš haft hašt ne da bist si čil
Beluçça yak do se čār panǰ šaš hapt hašt noh dah bist si čil
Lurca yak do se čār panǰ šaš haft hašt noh dah bist si čel
Kürtçe yak du se čār penǰ šaš haft hašt nah dah bist si čil
Farsça yak do se čahār panǰ šaš haft hašt noh dah bist si čehel
Tacikçe yak du se čor panǰ šaš haft hašt nuh dah bist si čil

Gramer

Kip

Batı İran dilleri içinde Zazaca, Tatça (Herzendi), Talışça, Simnan bölgesi dilleri (Efteri, Sengseri vb.), Gilekçe ve Mazenderanca ve diğer bazı Hazar dilleri, morfolojik olarak şimdiki zaman gövdelerini Eski İran dönemi şimdiki zaman ortacı *-ant'tan tan türetmeleri bakımından diğerlerinden ayrılmaktadır. Bu dillerde şimdiki zaman, sözcük köküne eklenen *-ant ortacı türevleriyle oluşturulmaktayken Farsça ve Kürtçede şimdiki zamanı belirten kökten önce eklenen ön ekler kullanılmaktadır. Kürtçe şimdiki zaman, güneybatı İran dillerinden biri olan Farsçadaki gibi şimdiki zaman ön ekinden yararlanılarak oluşturulmaktadır.

Türkçe Zazaca Gilekçe Mâzenderanca Simnanca Sengserce Tatça Talışça Gurani Kürtçe Farsça
3T "yapmak" ke-n-o ku-n-e kar-n-e ke-nn-e ke-nd-e ko-nd-e kerd-ed-e mi-kar-u di-k-e mi-kon-ad
3T "gitmek" šo-n-o šu-n-e šo-n-e šo-nn-e šu-nd-e še-nd-e še-d-e mi-l-u di-č-e mi-rav-ad

Dilbilgisel cinsiyet

Bazı Batı İran dilleri Eski İran döneminden kalan gramatik cinsiyeti günümüze kadar korumuşken, bu özellik diğerlerinde kaybolmuştur. Eski İran döneminde, Avestaca, Eski Farsça gibi Eski İran dilleri, eril, dişil ve nötr olmak üzere üçlü gramatik cinsiyet sistemine sahipti. Günümüz İran dillerinde ise dilbilgisel cinsiyet Zazaca, Simnanca, Sengserce ve birçok Tatça lehçesinde geniş ölçüde korunmuştur. Ayrıca Delījāni, Jowšaqāni, Āmoraʾi, Abyānaʾi, Abūzayd­ābādi gibi çok sayıda Merkez İran dili ve lehçesi de dilbilgisel cinsiyeti belirgin bir şekilde korumuştur. Guranide daha arkaik Avromani lehçesi dışında birçok lehçede dilbilgisel cinsiyet ölmüştür. Kürtçede ise dilbilgisel cinsiyet yalnızca kuzey lehçesinde ve belirli durumlarda korunmuşken (fiil ekleri ve çekimlerinde, koşaçta, yalın halde ve yalın halde zamirlerde yoktur), merkez ve güney lehçelerinde ölmüştür. Talışça, Beluçça, Gilekçe, Mazenderanca, Merkezi Kürtçe ve Güney Kürtçe, birçok Gurani lehçesi, Farsça (Eski Farsçada dilbilgisel cinsiyet vardır), Lurca ve Lekçede ise dilbilgisel tamamen kaybolmuştur.

Çağdaş İran dillerinde pek rastlanmayan istisnai bir yapısal özellik olarak, Zazaca, Simnanca ve Simnan bölgesinde konuşulan bazı yerel diller ve kuzeybatı İran boyunca konuşulan çeşitli Tatça lehçeleri ve bazı merkezi İran dil ve lehçeleri; fiillerde de eril ve dişil dilbilgisel cinsiyet ayrımı göstermektedir. Bu diller yalın ve yalın dışı durumlarda, fiillerde, üçüncü tekil şahısta, "bir" sayısında ve fiilerde dilbilgisel cinsiyet taşımaktadır.

ERIL DIŞIL
Zazaca ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-o ÖZNEdişil-e YÜKLEMdişil koşaç-ā
Tatça ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-e ÖZNEdişil-a YÜKLEMdişil koşaç-ā
Simnanca ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-a ÖZNEdişil-ā YÜKLEMdişil koşaç-e
Simnanca ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-a ÖZNEdişil-Ø YÜKLEMdişil koşaç-ā
Sengserce ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-a ÖZNEdişil-Ø YÜKLEMdişil koşaç-ö

Diller

Geleneksel Kuzeybatı şubesi, genetik bir gruptan ziyade Güneybatı olmayan diller için bir şemsiye terimdir. Batı İran dilleri aşağıdaki gibi listelenebilir:

Eski İran dilleri

Orta İran dilleri

Yeni İran dilleri

Halaç dilinin İrani olduğu iddia edilmiştir, ancak Halaçlar bir Türk dili konuşur.

Orta İran'ın lehçeleri genetik gruplama yerine coğrafidir. Daha çok Merkezi ve İsfahan illerinde konuşulur. Genç nesiller Farsça konuşmayı bu dillere kıyasla tercih etmektedir.

Ayrıca bakınız

Notlar

  1. ^ Aftari
  2. ^ Herzendi
  3. ^ Momenabadi

Kaynakça

  1. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kuzeybatı İran". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  2. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Güneybatı İran". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  3. ^ Skjærvø, Prods Oktor (2006). "IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS". Encyclopædia Iranica. XIII (4): 344-377. 30 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi10 Ağustos 2026. 
  4. ^ Persian at Ethnologue (25th ed., 2022) closed access
  5. ^ Skjaervo, Prods Oktor (2009). "Old Iranian". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian languages. New York: Routledge. ss. 43-45. ISBN 978-0-7007-1131-4. 
  6. ^ Lazard 1975: "The language known as New Persian, which usually is called at this period (early Islamic times) by the name of Dari or Farsi-Dari, can be classified linguistically as a continuation of Middle Persian, the official religious and literary language of Sassanian Iran, itself a continuation of Old Persian, the language of the Achaemenids. Unlike the other languages and dialects, ancient and modern, of the Iranian group such as Avestan, Parthian, Soghdian, Kurdish, Balochi, Pashto, etc., Old Persian, Middle Persian, and New Persian represent one and the same language at three states of its history. It had its origin in Fars (the true Persian country from the historical point of view) and is differentiated by dialectical features, still easily recognizable from the dialect prevailing in north-western and eastern Iran."
  7. ^ Kuhrt 2013, s. 197.
  8. ^ Frye 1984, s. 103.
  9. ^ Schmitt 2000, s. 53.
  10. ^ "Old Persian Texts". Avesta – Zoroastrian Archives. 11 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2026. 
  11. ^ Kent, R. G. (1950) "Old Persian: Grammar Texts Lexicon", p. 6. American Oriental Society.
  12. ^ Skjærvø 2002, s. 13
  13. ^ Skjærvø (2018).
  14. ^ Boyce, Mary, "Parthian Writings and Literature", Cambridge History of Iran, 3, ss. 1151-1152 
  15. ^ Daryaee (2008), ss. 99–100.
  16. ^ Paul (1998), s. 170.
  17. ^ Windfuhr (2009), ss. 19.
  18. ^ Asatrian, Garnik (1995), "DIMLĪ", Encyclopædia Iranica, VI (5), ss. 405-411, 10 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi7 Haziran 2020 
  19. ^ a b Skjaervo, Prods Oktor (2009). "Middle West Iranian". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 211. ISBN 978-0-7007-1131-4. 
  20. ^ Asatrian (1995).
  21. ^ Paul (2009), s. 549.
  22. ^ a b Jackson, Abraham Valentine Williams (1892). An Avesta Grammar in Comparison With Sanskrit (İngilizce). Stuttgart: W. Kohlhammer. ss. 106-108. 
  23. ^ Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". In Schmitt, Rüdiger (ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (in French). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. 303, 308. 3-88226-413-6.
  24. ^ Пахалина (1999), s. 76, 155, 159, 162.
  25. ^ Yarshater, Ehsan (1970). "The Tati Dialects of Tārom". Boyce, Mary; Gershevitch, Ilya (Ed.). W. B. Henning Memorial Volume. Asia Major Library. Londra: Lund Humphries. s. 460. 
  26. ^ کارنگ, عبدالعلی (1952). تاتی و هرزنی دو لهجه از زبان باستان آذربایجان [Tati, Harzani, two dialects from the ancient language of Azerbaijan] (Farsça). تبریز: چاپخانه‌ی شفق. s. 84. 
  27. ^ Гасанов, Агамали (1966). О "тайном" Языке Жителей Села Килит Нахичеванской Асср [About The "Secret" Language Of The Residents Of The Village Of Kilit, Nakhchivan Assr] (Rusça). Baku: ИЗДАТЕЛЬСТВО АКАДЕМИИ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ССР. s. 91. 
  28. ^ MacKenzie, D. N (1966). The Dialect of Awroman (Hawrāmān-ī Luhōn). Kopenhag: Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab. s. 23. 
  29. ^ Korn, Agnes (2006). "Counting Sheep and Camels in Balochi". Indoiranskoe jazykoznanie i tipologija jazykovyx situacij. Sbornik statej k 75-letiju professora A. L. Grjunberga (1930–1995) (İngilizce). Nauka. ss. 201-212. 
  30. ^ Asadi, As.; Anonby, E. (2014). Bakhtiari Studies:Phonology, Text, Lexicon. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis. s. 215. 
  31. ^ Perry, John R.; Windfuhr, Gernot (2009). "Persian and Tajik". The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 445. ISBN 978-0-7007-1 131-4. 
  32. ^ Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. s. 55. ISBN 3-928943-96-0. 
  33. ^ Borjian, Habib (2012). "Kashan. ix. The Median Dialects of Kashan". Encyclopædia Iranica. XVI (1): 42. 
  34. ^ Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (Fransızca). 301, 309, 314, 318: Dr. Ludwig Reichert Verlag. ISBN 3-88226-413-6. 
  35. ^ Gholami, Saloumeh (2024). Gorani in Its Historical and Linguistic Context. Berlin: De Gruyter. ss. 73, 88. ISBN 978-3111168685. 
  36. ^ Johnson, Edwin Lee (1917). Historical Grammar of the Ancient Persian Language (İngilizce). New York: American Book Company. s. 198. 
  37. ^ Schmitt, Rüdiger (2008). "Old Persian". Woodard, Roger D. (Ed.). The Ancient Languages of Asia and the Americas (İngilizce). Cambridge University Press. s. 86. ISBN 978-0521684941. 
  38. ^ Yarshater, Ehsan (2009). "Four Tati Sub-Dialects". Sundermann, Werner; Hintze, Almut; de Blois, François (Ed.). Exegisti monumenta. Festschrift in Honour of Nicholas Sims-Williams. Harrassowitz. s. 550. ISBN 978-3-447-05937-4. 
  39. ^ Borjian (2026), s. 22-23.
  40. ^ Borjian (2026), s. 24.
  41. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Northwestern Iranian". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  42. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Southwestern Iranian". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  43. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  44. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Zaza". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  45. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Laki-Kurdish". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  46. ^ Central dialects 5 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Gernot Windfuhr, Encyclopedia Iranica

Yararlanılan kaynaklar

Dış bağlantılar