Etiyopya Makabileri

Yeşaya	Yeşayahu
Yeremya	Yirmeyahu
Hezekiel	Yehezkel

Yeşu	Yehoşua
Hakimler	Şofetim
Samuel	Şemuel
Krallar	Melahim

Yaratılış	Bereşit
Çıkış	Şemot
Levililer	Wayiqra
Sayılar	Bemidbar
Tesniye	Devarim

Etiyopya Makabileri (Amharca: መቃብያን, romanize: Mek'abiyan, ayrıca Makabian veya Mäqabeyan olarak da çevirilir), ayrıca Meqabyan veya 1, 2, 3. Mekabyan olarak da bilinir. Sadece Etiyopya Ortodoks Eski Ahit kanonunda bulunan üç kutsal kitaptır. Bu kitapların yazım dili Geʽez'dir ve Klasik Etiyopyaca olarak da adlandırılır, ancak günümüzde daha çok Amharca baskıları bulunmaktadır. Bu kitaplar kapsam, içerik ve konu bakımından Katolik ve Doğu Ortodoks kanonunda bulunan 1., 2., 3. Makabeler kitaplarından tamamen farklıdır.

Genel bakış

Bu kutsal metinlerde anlatılan Makabiler, Yahudiye'nin Haşmonayim Hanedanı'nın isyanıyla ilgili değildir; ne de "Beş Kutsal Makabi Şehidi"nin veya "Yedi oğlu olan kadın"ın (ki bunlar da "Makkabiler" olarak anılır ve Ortodoks Hristiyanlıkta "Kutsal Makabi Şehitleri" olarak saygı görür) anlatımıdır. Bahsedilen Makabiler, bilinen şehitlik kayıtlarına uymamaktadır ve kimlikleri yazarı tarafından hiçbir zaman tam olarak açıklığa kavuşturulmamıştır. Bununla birlikte, etimolojik kökenleri tartışmalı olan "Makabi" adını alırlar.

Etiyopya Makabileri'nin üç kitabında yer alan metnin, Etiyopya deuterokanonik kitapları arasında bulunan Yubile Kitabı ile paralel olarak okunmasının amaçlandığı yönünde bazı önerilerde bulunulmuştur. Litürjik olarak, Etiyopya Ortodoks Kilisesi'nin litürjik dönemleri içinde, birlikte okunurlar. Ayrıca, üç metin ile ikinci ve üçüncü kitapların kaynak materyalinin bir parçası olabilecek Yosippon Kitabı'nın metni arasında da bazı karşılaştırmalar yapılmıştır. Etiyopya kilisesinin 14. yüzyılın sonlarına kadar Makabiler'in deuterokanonik kitaplarından haberdar olmadığı ve Etiyopya Makabileri'nin yazımının Orta Çağ'ın son dönemlerinde gerçekleşmiş olması gerektiği öne sürülmüştür. Hanok Kitabı gibi diğer Etiyopya Ortodoks Tevhîdî kutsal metinlerinin aksine, bu metinler üzerine yapılan akademik çalışmalar sınırlıdır; bunlar ancak yakın zamanda İngilizce olarak erişilebilir hale getirilmiştir.

1. Mekabyan

Metin toplamda 36 baptan oluşmaktadır ve Yahudiye üzerindeki Seleukos yönetimine karşı iki ayrı isyanın öyküsünü anlatmaktadır. İlk anlatım, Medya ve Midyan'da putperest bir kralın bulunduğunu ve putlarına tapınmaya düşkün olduğunu belirterek başlar. Makabiler kitaplarında bulunan daha bilindik anlatının aksine, adı "Tseerutsaydan" (veya "Tsirutsaydan") olarak verilmiştir; bu, muhtemelen Fenike şehirlerinde saray kuran ve resminin yanında Punik dilinde "Tyre ve Sidon" (Tsur u Tsaydan) adlarını basan sikkeler çıkarmaya başlayan tarihi Seleukos kralı IV. Antiohos Epiphanes'in halk hafızasında yer alan bir anıdır.

Bu kitaba göre, Benyamin topraklarında Makabe adlı bir adamın üç oğlu vardı: Aviya (Amharca: አብያ), Şelah (Amharca: ሴላ) ve Pantera (Amharca: ፓንደር), kralın zalim politikalarına karşı çıktılar ve putlarına tapmayı reddettiler. Onların öyküsü kitabın sadece kısa bir bölümünü kaplar ve 1. bölümden 4. bölüme kadar uzanır. Bu anlatı, Daniel Kitabı'nın 3. babında yer alan Şadrak, Meşak ve Abednego anlatısını hatırlatmaktadır. Etiyopya Sinaksarion'un hagiografik metninde başka yerlerde de anılırlar ve Etiyopya Kilisesi'nde bir bayram gününe sahiptirler.

15. bölümde daha sonra ikinci bir kardeş grubu tanıtılır. Bunlara Yahuda (Amharca: ይሁዳ), Mekabi (veya Makabi) ve Mebikyas denir ve Midyan'ın acımasız Kralı Akrandis'e karşı başarılı bir isyan başlattıkları söylenir. Bu, muhtemelen IV. Antiyohos'un ölümünden sonra Seleukos İmparatorluğu'nu yöneten ve Makabilerin davasının meşruiyetini destekleyen Kral I. Aleksandros'a yapılan tarihi bir göndermedir. Ancak, tarihin bu halk anlatımında, Mebikyas, kralın askeri kampına girer ve yemeği hala ağzındayken yemek masasında başını keser.

Kitabın geri kalanı Makabiler hakkında başka anlatı içermez ve başka bir tarihsel anlatı sunmaz; bunun yerine Tanrı'nın önceliği, ölülerin dirilişi, iyi işlerin önemi ve dünyevi gücün boşluğu gibi ilkelere odaklanır ve bunları genellikle Eski Ahit'ten örneklerle gösterir. Metnin büyük bir kısmı, Tanrı'nın doğru ve yanlış olanlar üzerindeki yargısıyla ilgilenir. 18 ve 19. bölümler, Nefilim'in kökeni konusunda Hanok Kitabı ile çelişiyor gibi görünmektedir; onları Kabil'in oğulları ve Şit'in kızlarının soyundan gelenler olarak tasvir ederken, Hanok literatürü onların babalarını, Gözcüler'i, düşmüş melekler olarak tanımlar.

2. Mekabyan

İkinci Etiyopya Makabiler Kitabı toplam yirmi bir bölümden oluşmaktadır. 1-5. bölümler, Makabiler adında bir adamın İsrail'e savaş açmasını ve bunun Tanrı'nın günahları için verdiği ceza olmasını anlatır. Daha sonra tövbe eder ve ölümüne kadar peygamber Rei tarafından İsrail Tanrısı'nın kanunları öğretilir. Bundan sonra çocukları Kral Tseerutsaydan tarafından saldırıya uğrar. 6-8 ve 12-13. bölümler, Tseerutsaydan'ın putlarına tapmayı reddeden kardeşlerin hikayesini anlatır. Metnin daha genel dini öğretileri arasında, bedenin fiziksel dirilişi doktrini ve 1. yüzyıl Yahudiliğindeki mezhep ayrılıkları güçlü bir şekilde vurgulanmaktadır.

3. Mekabyan

Etiyopya Makabiler Kitabı'nın Üçüncüsü, 10 bölüm içeren üç kitabın en kısasıdır. Etiyopya Kilisesi'nin ayin uygulamalarında bazen Mekâbiler Kitabı'nın 2. ve 3. bölümleri tek bir metin oluşturacak şekilde birleştirilir. Bu, Adem, Eyüp ve Davud gibi çeşitli Ahit atalarının hayatlarından örneklerle gösterilen, kurtuluş ve ceza ile Tanrı'ya olan inancı korumanın önemine dair dağınık bir anlatıdır. Kitabın büyük bir kısmı Şeytan ve onun insanları günaha nasıl teşvik ettiğiyle ilgilidir. Şeytanın başlangıçta, yarattığı Adem'e secde etmeyi kibirli bir şekilde reddettiği için Tanrı tarafından cezalandırılan bir melek olduğu belirtilir (bu aynı hikaye, Adem ile ilgili çeşitli kanonik olmayan Apokrif eserlerde ve Kur'an'ın İblis anlatılarında da yer almaktadır).

Baskılar

Ge'ez dili

Britanya Kütüphanesi'nde bulunan Or. 506 numaralı eser, 18. yüzyıla ait bir Geʽez el yazmasıdır ve 4r'den 87r'ye kadar olan yapraklarda Meqabyan'ın üç kitabını içermektedir. İkinci kitap 53r'de, üçüncü kitap ise 75r'de başlamaktadır.

İngilizce

Selassie, Feqade, (Ed.) (2005). "Book of Meqabyan". 31 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (in Iyaric). Online baskı. Arşivleri: 1, 2, 3
Selassie, Feqade, (Ed.) (21 Ocak 2008). Ethiopian Books of Meqabyan 1–3, in Standard English (İngilizce). Virginia: Lulu.com.
Curtin, D.P.; Tesfaye, Bekele (2018). First Book of Ethiopian Maccabees: with commentary. Dalcassian Press. ISBN 978-1-960069-20-7. (Excerpt)
Curtin, D.P.; Tesfaye, Bekele (1 Ağustos 2023). Second Book of Ethiopian Maccabees. Dalcassian Press. ISBN 979-8-8692-1148-4.

Kaynakça

^ Ezigbo, V. I. (2013). Christian Scripture. In Introducing Christian Theologies I: Voices from Global Christian Communities - Volume 1 (1st ed., pp. 65–108). The Lutterworth Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1ffjnm7.9 2 Şubat 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
^ Wills, L. M. (2021). Historical Texts. In Introduction to the Apocrypha: Jewish Books in Christian Bibles (pp. 88–123). Yale University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pdrqtj.7 2 Şubat 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
^ Melketsedek, Abba (1997). "The Teaching of the Ethiopian Orthodox Church". 1 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ ^a ^b "Mertens' Encyclopedia". 21 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2010.
^ "MACCABEES, THE - JewishEncyclopedia.com". www.jewishencyclopedia.com. 19 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Nisan 2018.
^ "CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: The Machabees". www.newadvent.org. 18 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Nisan 2018.
^ Mason, Eric Farrel (28 Ekim 2011). A Teacher for All Generations: Essays in Honor of James C. VanderKam. BRILL. ISBN 978-9004215207.
^ Hawk, Brandon W. (20 Temmuz 2021). Apocrypha for Beginners: A Guide to Understanding and Exploring Scriptures Beyond the Bible. Callisto Media. ISBN 9781648761294.
^ Beckwith, Roger T. (November 2008). The Old Testament Canon of the New Testament Church: And its Background in Early Judaism. Wipf and Stock Publishers. ISBN 9781606082492.
^ John Mason Harden, An Introduction to Ethiopic Christian Literature, 1926, p. 38; Ernst Hammerschmidt, Äthiopien: Christliches Reich zwischen gestern und morgen, 1967, p. 105.
^ Pentiuc, Eugen J. (9 Eylül 2021). Hearing the Scriptures: Liturgical Exegesis of the Old Testament in Byzantine Orthodox Hymnography. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-023965-7.
^ ^a ^b Curtin, D. P. (5 Aralık 2018). The First Book of Ethiopian Maccabees. Dalcassian Publishing Company. ISBN 9781987019636.
^ Wills, L. M. (2021). Apocalypses and Visionary Literature. In Introduction to the Apocrypha: Jewish Books in Christian Bibles (pp. 172–216). Yale University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pdrqtj.9
^ Wills, L. M. (2021). Conclusion: Common Themes in the Books of the Apocrypha. In Introduction to the Apocrypha: Jewish Books in Christian Bibles (pp. 227–232). Yale University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pdrqtj.11
^ Ethiopian Bible in English Complete 2024 Edition. Las Vegas, NV: Sacred Scriptures Press. 4 Mart 2024. ss. 204-206, 262-263.
^ Roger W. Cowley (13 Kasım 2014). The Traditional Interpretation of the Apocalypse of St John in the Ethiopian Orthodox Church. Cambridge University Press. s. 9. ISBN 9781107460782.
^ For translation principles and sources, see Ras Feqade (9 Eylül 2002). Prefatory Notes to the Ethiopian Book of Jubilees Translated by Ras Feqade. 24 Şubat 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi.

Konuyla ilgili yayınlar

Cowley, Roger W. (January 1974). "Old Testament introduction in the andemta commentary tradition". Journal of Ethiopian Studies. 12 (1). ss. 133-175. JSTOR 44324703.
Cowley, Roger W. (1974). "The biblical canon of the Ethiopian Orthodox Church today". Ostkirchliche Studien [de] (İngilizce). 23 (4). ss. 318-323. ISSN 0030-6487. 30 Ekim 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Specific info on Meqabyan 1–3 found at footnote #9.
Horovitz, Josef (1906). "Das äthiopische Maccabäerbuch". Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie [de] (Almanca). 19 (2). ss. 194-233. doi:10.1515/zava.1906.19.2.194. ISSN 0084-5299.
Harden, John Mason (1926). "The Bible of the Ethiopic church". An Introduction to Ethiopic Christian Literature. London: Society for Promoting Christian Knowledge. ss. 37-50. Chapter IV discusses Ethiopian Maccabees in the context of the broader biblical canon.

[1] Ezigbo, V. I. (2013). Christian Scripture. In Introducing Christian Theologies I: Voices from Global Christian Communities - Volume 1 (1st ed., pp. 65–108). The Lutterworth Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1ffjnm7.9 2 Şubat 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[2] Wills, L. M. (2021). Historical Texts. In Introduction to the Apocrypha: Jewish Books in Christian Bibles (pp. 88–123). Yale University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pdrqtj.7 2 Şubat 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[3] Melketsedek, Abba (1997). "The Teaching of the Ethiopian Orthodox Church". 1 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[christusrex.org-4] "Mertens' Encyclopedia". 21 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2010.

[5] "MACCABEES, THE - JewishEncyclopedia.com". www.jewishencyclopedia.com. 19 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Nisan 2018.

[6] "CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: The Machabees". www.newadvent.org. 18 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Nisan 2018.

[7] Mason, Eric Farrel (28 Ekim 2011). A Teacher for All Generations: Essays in Honor of James C. VanderKam. BRILL. ISBN 978-9004215207.

[8] Hawk, Brandon W. (20 Temmuz 2021). Apocrypha for Beginners: A Guide to Understanding and Exploring Scriptures Beyond the Bible. Callisto Media. ISBN 9781648761294.

[9] Beckwith, Roger T. (November 2008). The Old Testament Canon of the New Testament Church: And its Background in Early Judaism. Wipf and Stock Publishers. ISBN 9781606082492.

[10] John Mason Harden, An Introduction to Ethiopic Christian Literature, 1926, p. 38; Ernst Hammerschmidt, Äthiopien: Christliches Reich zwischen gestern und morgen, 1967, p. 105.

[11] Pentiuc, Eugen J. (9 Eylül 2021). Hearing the Scriptures: Liturgical Exegesis of the Old Testament in Byzantine Orthodox Hymnography. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-023965-7.

[Dalcassian_Publishing_Company-12] Curtin, D. P. (5 Aralık 2018). The First Book of Ethiopian Maccabees. Dalcassian Publishing Company. ISBN 9781987019636.

[13] Wills, L. M. (2021). Apocalypses and Visionary Literature. In Introduction to the Apocrypha: Jewish Books in Christian Bibles (pp. 172–216). Yale University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pdrqtj.9

[14] Wills, L. M. (2021). Conclusion: Common Themes in the Books of the Apocrypha. In Introduction to the Apocrypha: Jewish Books in Christian Bibles (pp. 227–232). Yale University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pdrqtj.11

[15] Ethiopian Bible in English Complete 2024 Edition. Las Vegas, NV: Sacred Scriptures Press. 4 Mart 2024. ss. 204-206, 262-263.

[16] Roger W. Cowley (13 Kasım 2014). The Traditional Interpretation of the Apocalypse of St John in the Ethiopian Orthodox Church. Cambridge University Press. s. 9. ISBN 9781107460782.

[17] For translation principles and sources, see Ras Feqade (9 Eylül 2002). Prefatory Notes to the Ethiopian Book of Jubilees Translated by Ras Feqade. 24 Şubat 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi.