Gaius Plinius Secundus

Yaşlı Plinius
Gaius Plinius Secundus
Doğum	MS 23 veya 24 Novum Comum, İtalya, Roma İmparatorluğu
Ölüm	MS 79 (55 veya 56 yaşında) Stabiae, İtalya, Roma İmparatorluğu
Milliyet	Romalı
Eğitim	Retorik ve dil bilgisi
Uğraş	Avukat, yazar, filozof, tarihçi, doğa bilimci, komutan ve vali
Tanınma nedeni	Naturalis Historia
Çocuk(lar)	Genç Plinius (yeğeni, daha sonra evlatlık oğlu)
Ebeveyn(ler)	Gaius Plinius Celer (babası) Marcella (annesi)

Gaius Plinius Secundus veya Yaşlı Plinius (MS 23/24–79) erken Roma İmparatorluğu döneminde yaşamış Romalı yazar, doğa bilimci, bilim insanı, donanma ile ordu komutanı, procurator (vali) ve İmparator Vespasianus'un arkadaşıydı. Plinius, insan bilgisinin ve doğal dünyanın çok geniş bir yelpazesini kapsayan 37 ciltlik ansiklopedik eseri Naturalis Historia'yı (Doğa Tarihi) kaleme aldı. Bu eser, sonraki ansiklopediler için örnek model oldu. Boş zamanının çoğunu inceleme, yazma ve doğal olaylarla coğrafi olguları yerinde araştırarak geçirirdi.

Plinius, toplam 102 cilt tutan yedi eser kaleme aldı; bunlardan yalnızca Doğa Tarihi günümüze ulaşmıştır. Kaybolan eserleri arasında, Plutarkhos, Tacitus ve Suetonius gibi önemli Romalı tarihçiler tarafından kaynak olarak kullanılan yirmi ciltlik Bella Germaniae (Germania Savaşları) de bulunuyordu. Tacitus'un De origine et situ Germanorum (Germenlerin Kökeni ve Konumları) adlı eserinde Bella Germaniae'yi ana kaynak olarak kullandığı düşünülmektedir. Ayrıca oldukça hacimli olan otuz bir ciltlik A fine Aufidii Bassi adlı tarih kitabı, Aufidius Bassus'un daha önceki tarih eserini Plinius'un dönemine kadar devam ettiriyordu.

Yaşlı Plinius, MS 79 yılında Stabiae'de Vezüv Yanardağı'nın patlaması sırasında insanları kurtarmaya çalışırken hayatını kaybetti.

Plinius'un yaşamı, MS 79'da Vezüv Yanardağı'nın patlaması ve yeğeninin onun 56 yaşında öldüğünü belirtmesiyle tarihlendirilir. Bu bilgiye göre doğumu MS 23 veya 24 yılına denk gelmektedir.

Plinius, atlı sınıfından Gaius Plinius Celer ile eşi Marcella'nın oğludur. Ne genç Plinius, ne de yaşlı Plinius bu isimlerden bahseder. Bu bilgilerin asıl kaynağı, Verona'da bir tarlada bulunan ve 16. yüzyılda yaşamış bir Augustinusçu keşiş olan Onofrio Panvinio tarafından kaydedilen parçalı bir yazıttır (CIL V 1 3442). Yazıtın şekli bir ağıt formundadır. En çok kabul gören rekonstrüksiyon şöyledir:

PLINIVS SECVNDVS AVGV. LERI. PATRI. MATRI. MARCELLAE. TESTAMENTO FIERI IVSSO

Plinius Secundus, augur olarak, bu anıtı babası [Ce]ler ve annesi [Grania] Marcella için vasiyeti gereği yaptırmıştır.

Metnin orijinal kelimeleri parçalıdır. Yazıtın okunması, yeniden yapılandırmaya bağlıdır, ancak her durumda isimler belirgin bir şekilde ortaya çıkar. Onun bir augur olup olmadığı ve kadının adının Grania Marcella olup olmadığı daha az kesindir. Jean Hardouin, antik olduğunu iddia ettiği bilinmeyen bir kaynaktan, Plinius'un Veronalı olduğunu ve ebeveynlerinin Celer ile Marcella olduğunu belirten bir ifade sunar. Hardouin ayrıca Catullus'un hemşehriliğine atıfta bulunur.

Yazıtın Verona'ya nasıl ulaştığı bilinmemektedir, ancak bunun Genç Plinius'un, çatılarındaki kiremitlerde baş harfleriyle kesin olarak tanımlanan, Città di Castello'nun kuzeyindeki Colle Plinio'daki mülkünden taşınmasıyla gerçekleşmiş olabileceği düşünülmektedir. Genç Plinius, burada atalarının heykellerini saklamaktaydı. Yaşlı Plinius, Verona'da değil, Como'da doğmuştur; Veronalı Catullus'u conterraneus (hemşerisi) olarak nitelendirmesi, Gallia Transpadana bölgesinin yerlisi olmasındandır, municeps (şehirdaşı) olarak değil. Como Katedrali'nin cephesinde yer alan bir Plinius heykeli, onu şehrin öz evladı olarak onurlandırmaktadır. Plinius'un, Caecilii ailesine gelin giden ve Genç Plinius'un annesi olan Plinia adında bir kız kardeşi vardı. Genç Plinius, mektuplarında onun çalışma ve araştırma düzenini detaylı bir şekilde anlatmaktadır.

Genç Plinius, Tacitus'a yazdığı mektuplardan birinde (avunculus meus), amcasının sabah kahvaltılarının eski Romalıların adetlerine uygun olarak (veterum more interdiu) hafif ve sade (levis et facilis) olduğunu detaylandırır. Genç Plinius, bu anlatımıyla Yaşlı Plinius'un "iyi bir Romalı" olduğunu, yani büyük Romalı ataların geleneklerini sürdürdüğünü vurgulamak istemiştir. Bu ifade, Tacitus'u memnun edecek bir nitelik taşımaktadır.

Genç Plinius'un memleketinin Como olduğu yönündeki iki yazıt, Verona teorisinin önündedir. Bunlardan biri (CIL V 5262), Genç Plinius'un imparatorluk görevlisi olarak kariyerini anmakta ve Como halkı için yaptığı önemli hayır işlerini ve belediye harcamalarını detaylandırmaktadır. Diğeri ise (CIL V 5667), babası Lucius'un köyünü, günümüz Como il sınırları içinde yer alan Cantù'nun Fecchio mahallesi olarak tanımlamaktadır. Dolayısıyla, Plinia'nın muhtemelen Comolu bir kız olduğu ve Yaşlı Plinius'un da Como'dan olduğu söylenebilir.

Gaius, Plinia gens'e mensuptu: İnsubri kökenli Plina, "r" sesine dönüşerek (rhotacism) bölgede kullanılan "Prina" soyadına evrilmiştir. Babasının cognomeni olan Celer'i almayı reddetti; bunun yerine kendi cognomeni olarak Secundus'u seçti. Evlat edindiği oğlu da aynı cognomeni kullanacağı için, "Plinii Secundi" adlı yeni bir kol kurmuş oldu. Ailesi zengindi; Genç Plinius, miras yoluyla elde ettiği büyük mal varlığı sayesinde o kadar zenginleşmişti ki, Como'da bir okul ve kütüphane kurdu, kadınlar ve çocuklar için bir yardım fonu oluşturdu, Roma ve Como Gölü çevresinde pek çok malikaneye sahip oldu ve bazı arkadaşlarına kişisel çıkar sağladı. Plinii ailesi, daha önce başka örneğine rastlanmadığı için, türünün tek örneği sayılabilir.

MÖ 59'da, Genç Plinius'un doğumundan yalnızca 82 yıl önce, Jül Sezar, Alplerdeki kabilelere karşı bölgeyi güvence altına almak amacıyla Novum Comum'u bir colonia olarak kurdu. Bu bölgeye, diğer eyaletlerden 4.500 kişilik bir nüfus yerleştirildi ve 500 aristokrat Yunan'ı da şehri kurmak için yerleştirdi. Böylece şehrin toplumu multietnik bir yapıya sahip oldu; o sebeple, Plinius ailesi her yerden gelmiş olabilir. Ne Plinius'un Yunancaya olan tutkusu ile ilgili ne de Julius Pokorny'nin ismin kuzey İtalik dilinden "kel" olarak geldiğini öne sürmesi ile ilgili herhangi bir sonuca varılamaz, bu, spekülatif bir görüş meselesidir. Plinius döneminde etnik ayrımlar hakkında herhangi bir kayıt bulunmamaktadır; halk, kendisini Roma vatandaşı olarak kabul ediyordu.

Yaşlı Plinius hiç evlenmedi ve çocuğu olmadı. Ölümünden sonra yeğeni Genç Plinius'u evlat edindi ve mal varlığını ona bıraktı. Bu evlat edinme muhtemelen vasiyet yoluyla gerçekleşti; Genç Plinius "Plinius" adını aldı ancak Roma hukukuna göre mirasçı olarak zaten hak kazandığı şeylerin dışında somut bir kazanç elde etmedi. İki Plinius'un bu tarihten önce ne kadar etkileşimde bulunduğu kesin değildir. Bununla birlikte Genç Plinius, evlat edinildiği babasından biraz yakın bir üslupla bahsetmiştir. Yaşlı Plinius'un bir süre yeğeni ve kız kardeşiyle birlikte Misenum'daki aynı evde oturduğu bilinmektedir. Vezüv Yanardağı'nın patlamasını incelemeye karar verdiğinde de onlarla birlikte bu evde yaşıyordu. Ancak patlamayı araştırmak isterken kurtarma çalışmaları ve dostundan yardım isteyen bir ulak nedeniyle planı istediği gibi gitmedi.

Plinius'un babası, onu Roma'ya hukuk eğitimi almak üzere götürmüştür. Plinius orada, Marcus Servilius Nonianus'u gördüğünü anlatmaktadır.

MS 46 yılında Plinius, yaklaşık 23 yaşındayken, süvari sınıfına mensup gençler için gelenek olduğu üzere, orduya alt rütbeli bir subay olarak katılmıştır. Plinius üzerine çalışmalarıyla tanınan Ronald Syme, onun askeri kariyerini inceleyerek, üç farklı rütbede ve üç ayrı dönemde görev yaptığını ortaya koymuştur.

Plinius'un Roma edebiyatına olan ilgisi, yüksek rütbelerdeki diğer edebiyatçıların dikkatini çekti ve onlarla uzun süreli dostluklar kurmasını sağladı. Bu dostluklar, ilerleyen yıllarda devletin üst kademelerine girmesine yardımcı oldu; ancak Plinius, yalnızca bağlantılarıyla değil, aynı zamanda bilgi birikimi ve yetenekleriyle de güven kazandı.

Ronald Syme'a göre, Plinius askeri kariyerine praefectus cohortis (bir piyade birliğinin komutanı) olarak başladı. Genç subaylar genellikle piyadede görev aldığından, bu bir piyade kohortuydu. Plinius, eserleri günümüze ulaşmamış bir yazar olan Gnaeus Domitius Corbulo'nun emrinde Germania Inferior'da görev yaptı.

MS 47 yılında, Chauci halkının Roma tarafından fethedilmesine ve Maas ile Ren nehirleri arasında bir kanal inşasına katıldı. Plinius'un, akıntıda demirlemiş Roma gemilerinin gece boyunca sürüklenen ağaçları savuşturmak zorunda kalışını anlattığı betimleme, birinci elden bir gözlemcinin izlenimlerini yansıtmaktadır.

Belirsiz bir tarihte, Plinius, Publius Pomponius Secundus'un komutasındaki Germania Superior'a tayin edildi ve askerî tribünlük rütbesiyle terfi etti. Bu rütbe, bölge komutanı tarafından verilen görevlerle bir kadro pozisyonuydu. Pomponius, Corbulo'nun üvey kardeşiydi. Aynı anneleri, Roma üst sınıflarının güçlü bir matronu olan Vistilia'dan oluyorlardı. Vistilia, altı kocadan yedi çocuk doğurmuştu; bunlardan bazılarının imparatorlukla bağlantıları vardı, hatta gelecekteki bir imparatoriçe de bu çocuklardan biriydi. Plinius'un görevleri net olmasa da, muhtemelen MÖ 50'deki Chatti seferine, 27 yaşında ve hizmetinin dördüncü yılında katılmıştır. Praetorium'da komutanla birlikte görev yaparak edebiyatla ilgilenen bir insan olan Pomponius'la yakın bir dostluk kurmuştur.

Başka bir belirsiz tarihte, Plinius tekrar Germania Inferior'a gönderildi. Corbulo, doğudaki komutanlık görevini devralmıştı. Bu sefer Plinius, yaklaşık 480 kişilik bir süvari birliğinden sorumlu "kanat komutanı" (praefectus alae) olarak terfi etti. Askerlik hayatının geri kalanını burada geçirdi. Adı üzerinde yazılı bir dekoratif phalera ya da süvari donanımına ait bir parça, günümüz Almanya'sındaki Xanten (eski Castra Vetera) yakınlarında bulunmuştur; burası o dönemde alt Ren boyunca büyük bir Roma askeri ve deniz üssüydü. Plinius'un son komutanı, edebiyatla ilgisi olmayan ve Plinius ile de yakın arkadaş olmayan Pompeius Paullinus, 55-58 yılları arasında Germania Inferior valisi olarak görev yaptı. Plinius, Paullinus'un Cermenlere karşı bir seferde yanında yaklaşık 12.000 pound gümüş yemek takımı taşıdığını ve bunun, disiplinli bir asker olan Plinius için hoş bir davranış olmadığını belirterek, Paullinus'u yakından tanıdığını belirtmektedir.

Yeğenine göre, bu dönemde ilk kitabını yazdı (belki de kışlasında daha fazla boş zamanı olduğu için), at sırtında mızrak kullanımı üzerine bir eser olan De Jaculatione Equestri ("Süvarilerin Mızrak Kullanımı Üzerine"). Bu eser günümüze ulaşmamıştır, ancak Doğa Tarihi adlı eserinde, atın hareketlerini, mızrakçının at sırtında mızrak atışlarını daha etkili hâle getirmekte nasıl kullanabileceğini en azından kısmen açıklamaktadır. Bu dönemde ayrıca, Drusus Nero'nun ruhunun, hatırasının unutulmaması için ona yalvardığı bir rüya görmüştür. Bu rüya, Plinius'u, Roma ile Cermenler arasındaki tüm savaşları anlatan bir kitap yazmaya başlatmıştır, ancak bu çalışmayı tamamlaması birkaç yıl almıştır.

Plinius'un hizmetten ayrılabileceği en erken dönemde, Julius-Claudius Hanedanının son üyesi olan Neron, iki yıldır imparatordu. Plinius, Neron'un 68 yılında imparatorluktan ayrıldığı zamana kadar, yani 45 yaşına kadar devlet hizmetinde herhangi bir yüksek görevde bulunmadı. Bu süre zarfında Plinius, devlete hizmet etmedi ya da yüksek bir görev üstlenmedi. Sonraki Flavius Hanedanı döneminde ise hizmetleri o kadar çok talep gördü ki, avukatlık mesleğinden ayrılmak zorunda kaldı. Bu da, Neron'un tehlikeli karakterini daha net şekilde öne çıkartır; çünkü Plinius, onun dikkatini çekmemek için çok çaba harcamış gibi görünmektedir.

Neron döneminde Plinius, çoğunlukla Roma'da yaşamıştır. 58 yılında Corbulo'nun yardımcıları tarafından Roma'ya gönderilen Ermenistan haritası ve Hazar Denizi çevresine değinir. Ayrıca, 64 yılında Roma'daki Büyük Yangın'dan sonra Neron'un Domus Aurea (Altın Saray) inşaatını görmüştür.

Plinius, avukatlık mesleği dışında yazılar yazmış, araştırmalar yapmış ve çalışmalarına devam etmiştir. İkinci yayımlanan eseri ise eski komutanı Pomponius Secundus hakkında yazdığı, iki ciltlik bir biyografi olan Pomponius Secundus'un Hayatı'dır.

Bu sırada, Tacitus'un Annales adlı eserinin ilk altı kitabında açıkça alıntı yapılan tek kaynak olan Bella Germaniae adlı büyük eserini tamamlıyordu. Muhtemelen aynı yazarın Germania eseri için de başlıca kaynaklardan biriydi. Ancak Tacitus'un eserleri (çok daha kısa olmalarına rağmen) bu eserin önüne geçti ve beşinci yüzyılın başlarında, Symmachus bir kopyasını bulma konusunda pek ümitli değildi.

Tıpkı Caligula gibi, Neron da saltanatının ilerleyen yıllarında giderek daha da deliriyor gibi görünüyordu. Plinius, zamanının çoğunu gramer ve retorik gibi nispeten güvenli alanlarda kitaplar yazmaya adadı. Retorik üzerine üç ciltlik, altı bölümden oluşan bir eğitim eseri yayımladı ve bu eserin adı Studiosus, yani "Öğrenci" idi. Genç Plinius, bu eser hakkında şunları söyler: "Retorikçi, doğumundan itibaren eğitilir ve gelişir." Ardından Dubii sermonis (Şüpheli Sözler Üzerine) adıyla sekiz ciltlik bir eser daha yazdı. Bu eserler günümüze ulaşmamıştır. Yeğeni şöyle anlatır: "O, bu eserleri Neron zamanında, saltanatının son yıllarında yazdı; o dönemde bağımsız ve yüksek bir edebi uğraş, köleliğin etkisiyle her türlü tehlikeyle kuşatılmıştı."

68 yılında Neron'un artık hiçbir dostu veya destekçisi kalmamıştı. İntihar etti ve terör dönemi sona erdi, tıpkı Plinius'un devlete olan sorumluluğunun ara vermiş olduğu gibi.

MS 69'un sonunda, Neron'un ölümünün ardından yaşanan bir yıl süren iç savaşın sonucunda, başarılı bir general olan Vespasianus imparator oldu. Plinius gibi o da atlı sınıfından geliyordu; ordu ve kamu görevlerinde yükselerek en yüksek makama talip olan diğer rakiplerini yenmişti. Vespasianus'un başlıca görevleri, imparatorluk kontrolü altında barışı yeniden tesis etmek ve ekonomiyi sağlam temellere oturtmaktı. Yönetiminde, bulabildiği her türlü sadakat ve yardıma ihtiyaç duyuyordu. Plinius, görünüşe göre sorgusuz sualsiz güvenilmiş, belki de (satır aralarını okuyarak) Vespasianus'un oğlu Titus tarafından tavsiye edilmişti. Suetonius'a göre, Plinius hemen göreve başladı ve en önemli yöneticilik görevlerini peş peşe üstlendi. Bir procurator genellikle bir imparatorluk eyaletinin valisi olarak görev yapıyordu. İmparatorluk, görevli eksiği yaşıyor ve pek çok alanda yeni atamalar gerekiyordu.

Yaşlı Plinius hayatının son dönemlerinde İmparator Vespasianus ile iyi ilişkilerini sürdürdü. Genç Plinius'un Avunculus Meus adlı eserinin ilk satırında şöyle yazmaktadır:

Ante lucem ibat ad Vespasianum imperatorem (nam ille quoque noctibus utebatur), deinde ad officium sibi delegatum.

Şafak sökmeden önce İmparator Vespasianus'a giderdi (çünkü imparator da geceleri çalışırdı), ardından kendisine verilen göreve başlardı.

Bu pasajda Genç Plinius, amcasının her daim bir bilim insanı gibi çalıştığını Tacitus'a aktarmaktadır. "Ibat" (geçmiş zaman, "giderdi") kelimesi, tekrarlanan veya alışkanlık haline gelmiş bir eylemi vurgular. Metnin devamında amcasının gününün büyük bölümünü çalışarak, okuyarak ve yazarak geçirdiğini bir kez daha belirtir. Plinius'un "gerçekten çok kolay uyuduğunu, bazen çalışmalarının ortasında uyuyakaldığını ve sonra tekrar uyandığını" da kaydeder.

Plinius'un procuratorlukları üzerine yapılan en kapsamlı çalışma, klasik bilim insanı Friedrich Münzer tarafından hazırlanmış ve Ronald Syme tarafından da desteklenerek standart bir referans haline gelmiştir. Münzer, dört procuratorluk olduğunu öne sürmüştür; bunlardan ikisi kesin olarak belgelenmiş, ikisi ise muhtemel ancak kesin değildir. Ancak iki procuratorluk, Suetonius'un "kesintisiz ardışıklık" olarak tanımladığı duruma uymamaktadır. Bu nedenle Plinius üzerine çalışan araştırmacılar iki ila dört procuratorluktan söz ederler. Dört procuratorluk şu şekilde sıralanır: (i) MS 70'te Gallia Narbonensis, (ii) MS 70-72'de Africa, (iii) MS 72-74'te Hispania Tarraconensis ve (iv) MS 74-76'da Gallia Belgica.

Syme'a göre Plinius, MS 70 yılı başlarında Gallia Narbonensis (güneydoğu Fransa) procuratoru Valerius Paulinus'un halefi olmuş olabilir. Bölgeye dair "aşina" görünmektedir; ancak bu aşinalık başka şekillerde de açıklanabilir. Örneğin şöyle der:

Toprağın işlenmesi, halkın âdetleri ve medeniyeti ile servetinin büyüklüğü bakımından hiçbir eyalet ondan üstün değildir; kısacası burası bir eyaletten ziyade İtalya'nın bir parçası olarak tanımlanabilir.

Bu ifadeyle bölgenin genel olarak halk arasında bilinen bir yer olduğu anlaşılmaktadır.

Plinius'un Afrika eyaletinde bir süre geçirdiği kesindir; büyük olasılıkla burada procurator olarak görev yapmıştır. Gördüğü olaylar ve özellikler arasında Psylli'nin zehirli kurbağaları (Bufonidae familyasından rubetae) kışkırtması, "her türlü harçtan daha sağlam" olan kalıplanmış toprak duvarlarla inşa edilmiş binalar ve günümüzde Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Tunus'taki Gabis (o dönemdeki adıyla Tacape) adlı sıra dışı, verimli sahil vahası da bulunmaktadır. Syme, Afrika procuratorluğunu MS 70-72 yıllarına tarihler.

Bir sonraki görev yeri Hispania Tarraconensis oldu. Genç Plinius'un, amcasının Hispania procuratoru iken Larcius Licinius tarafından el yazmalarına 400.000 sestertius teklif edildiğini belirtmesi, bu üç görev arasından en kesin olanıdır. Plinius, "Hither Hispania" (Ön Hispania) halklarını, nüfus istatistikleri ve vatandaşlık haklarıyla birlikte listeler (günümüz Asturias ve Gallaecia bölgeleri). Bunların hepsini saymaktan "okuyucuyu yormamak" korkusuyla vazgeçer. Bu bilgi yalnızca bu coğrafi bölge için verildiğinden, Syme, Plinius'un İmparator'un legatusu Vibius Crispus tarafından MS 73/74'te yapılan Ön Hispania sayımına katkıda bulunduğunu ve bu sayede procuratorluğunun bu yıllara tarihlenmesi gerektiğini öne sürer.

Hispania'daki ikameti sırasında ülkenin kuzey ve batısındaki tarım faaliyetlerini, özellikle de altın madenlerini yakından tanıdı. Naturalis Historia'da altın madenciliği yöntemlerini ayrıntılı biçimde anlatması, bu betimlemelerin bizzat gördüklerine dayandığını düşündürmektedir. Las Médulas'taki kazılmış madeni ziyaret etmiş olması mümkündür.

Plinius'un procuratorluk görevlerindeki son ve kesin olmayan makamı, Gallia Belgica idi. Bu görev, Plinius'un bölgeye dair aşinalığına dayanılarak kabul edilir. Eyaletin başkenti, çevresindeki Treveri halkından adını alan Augusta Treverorum (bugünkü Trier) idi. Plinius, "bundan bir önceki yıl" Treviri'nin ektiği ilk ürünlerin şiddetli bir kış nedeniyle telef olduğunu, bunun üzerine mart ayında yeniden ekim yaptıklarını ve "çok bol bir hasat" elde ettiklerini belirtir. Burada "bu" kelimesiyle hangi yılın kastedildiği sorunu vardır. Eserin yazım tarihi olarak 77 yılını kabul eden Syme, procuratorluğun MS 74-75 yıllarına denk geldiği sonucuna varır. Plinius'un bu olaylara bizzat tanık olduğu varsayılır. Bu sav tamamen bazı kabullere dayanmaktadır; ancak Gallia Belgica procuratorluğu gerçekleşmişse, Suetonius'un procuratorlukların kesintisiz ardışıklığı ifadesini karşılamak için bu tarihe ihtiyaç duyulur.

Plinius, MS 75-76 yıllarında bir ara Roma'ya dönmesine izin verildi. Naturalis Historia'nın ilk resmî baskısının yapıldığı 77 yılında muhtemelen Roma'da bulunuyordu. Neron'un yağmaladığı ve Domus Aurea'yı süsleyen sanat eserlerinin sergilendiği bir tür müze niteliğindeki Vespasianus'un Barış Tapınağı'nın Forum'dan 75 yılında adanması sırasında Roma'da olup olmadığı belirsizdir. Bunun gibi, daha alt düzey bir görev olan vigiles (gece bekçileri) komutanlığı yapıp yapmadığı da kesin değildir. Bu dönem için somut bir görev tespit edilememektedir. Mevcut verilere göre imparatorun yarı resmî, yarı özel nitelikte bir ajanı konumundaydı. Belki de görevler arasında bir ara dönem geçiriyordu. Her hâlükârda, Misenum'daki imparatorluk donanması komutanlığına atanması onu oraya götürdü; burada kız kardeşi ve yeğeniyle birlikte ikamet etti. Vespasianus, 23 Haziran 79 tarihinde hastalıktan öldü. Plinius ondan dört ay daha uzun yaşadı.

Neron'un terör dolu hükümdarlığı döneminde Plinius, dikkat çekebilecek herhangi bir yazı çalışması yapmaktan kaçındı. Neron'un saltanatının son yıllarında (67-68) kaleme aldığı hitabet eserleri, içerik yerine biçim üzerine yoğunlaşmıştı. İçerik ağırlıklı çalışmalara yeniden muhtemelen Vespasianus'un MS 69'da iktidara gelmesinden sonra başladı; çünkü terör dönemi açıkça sona ermiş ve bir daha tekrarlanmayacağı anlaşılmıştı. Vespasianus Roma'daki filozofları bastırınca bu terör bir ölçüde yeniden başladıysa da (daha sonra oğlu Titus tarafından kaldırıldı), Plinius bundan etkilenmedi. Zira o filozoflar arasında yer almıyordu; kendi ifadesiyle Roma'da yeni bir türün temsilcisiydi: ansiklopedi yazarı (ki bu, İtalya dışında saygın bir gelenekti).

Bir sonraki eseri Bella Germaniae'de Plinius, Aufidius Bassus'un yarım bıraktığı tarih eserini tamamladı. Bassus'un tarihinin Plinius tarafından devam ettirilmesi, Suetonius ve Plutarkhos'un da yararlandığı kaynaklardan biri oldu. Tacitus da Plinius'u kaynak olarak gösterir. Özellikle Praetorian Muhafızları komutanı Burrus'un sadakati konusunda ondan bahseder; Neron, Burrus'u sadakatsizlik suçlamasıyla görevden almıştı. Tacitus, Plinius'un Neron'u öldürüp Piso'yu imparator yapmak amacıyla düzenlenen Pison komplosuna dair görüşlerinin bazı kısımlarını "saçma" bulduğunu belirtir. Dört İmparator Yılı'nın bazı ayrıntıları konusunda Plinius'un anlatımı ile Messalla'nınki arasında hangisinin daha doğru olduğuna karar veremediğini de kaydeder. Bellum Germaniae'nin Bassus'un eserini en azından Neron'dan Vespasianus'a kadar olan dönemi kapsadığı anlaşılmaktadır. Plinius, bu eserin tartışma yaratacağını biliyor olmalıydı; bu yüzden bilerek ölümünden sonraya bırakmıştı:

Eser uzun zamandır tamamlanmış ve doğruluğu teyit edilmiştir; ancak hayattayken hırs nedeniyle etkilendiğimden şüphe edilmesin diye onu mirasçılarıma emanet etmeye karar verdim. Böylece hem aynı alanda çalışanlara hem de gelecek nesillere bir borç ödemiş oluyorum. Zira onların benimle, benim de seleflerimle çekiştiğim gibi çekişeceklerini biliyorum.

Plinius'un yeğenine göre son eseri, Naturalis Historia (Doğa Tarihi) idi. Bu eser, kendi döneminde mevcut olan bilginin büyük bölümünü topladığı bir ansiklopedidir. Bazı tarihçiler bunu yazılmış ilk ansiklopedi olarak kabul eder. Eser 37 kitaptan oluşmaktadır. Plinius, kaynak olarak kendi deneyimlerini, daha önce yazdığı eserleri (örneğin Germania üzerine olan çalışmasını) ve diğer eserlerden yaptığı alıntıları kullandı. Bu alıntıları şu şekilde topluyordu: Bir hizmetkâr metni yüksek sesle okur, bir diğeri ise Plinius'un dikte ettiği şekilde alıntıyı yazardı. Banyo yaparken bile alıntı dikte ettiği söylenir. Kışın, kâtibin yazı yazan elinin soğuktan sertleşmemesi için ona eldiven ve uzun kollu giysi verirdi (Genç Plinius, Avunculus Meus). Alıntı koleksiyonu sonunda yaklaşık 160 cilde ulaştı. Hispania Tarraconensis Praetorian legatusu Larcius Licinius, bu koleksiyonu 400.000 sestertius karşılığında satın almak istediyse de Plinius kabul etmedi. Bu olay 73/74 yıllarında gerçekleşmiş olmalıdır (yukarıya bakınız). Plinius, bu alıntı koleksiyonunu yeğenine miras bıraktı.

Naturalis Historia'nın ne zaman yazılmaya başlandığı bilinmemektedir. Neron döneminde diğer eserleriyle meşgul olduğu ve ardından kendi döneminin tarihini tamamlamak zorunda kaldığı için, 70 yılından önce başlamış olması pek olası değildir. Procuratorluk görevleri, ansiklopedik bir zihniyet için ideal fırsatlar sunuyordu. Eserin genel olarak hangi yılda yazıldığına dair kesin bir tarih verilemez. Farklı bölümlerin tarihleri, ancak filolojik çözümleme yoluyla (bilim insanlarının post-mortem'i) belirlenebilirse belirlenebilir.

Plinius'un eserinin tek bir yayın tarihine en yakın bilinen olay, 37 kitabın ilkindeki ithafın tarihidir. Bu, el yazmasının muhtemelen halka ödünç verilip kopyalanmak üzere yayımlandığı ve Flavius Hanedanı'na gönderildiği tarihtir. İthaf, imperator Titus'a yapılmıştır. Titus ile Vespasianus'un aynı ada (Titus Flavius Vespasianus) sahip olması nedeniyle eski yazarlar ithafın Vespasianus'a yapıldığını düşünmüşlerdir. Ancak Plinius'un bir erkek kardeşten (Domitianus) ve babasıyla birlikte üstlendiği makamlardan söz etmesi, o babayı "büyük" olarak nitelendirmesi, ithafın kesinlikle Titus'a yapıldığını gösterir.

Plinius ayrıca Titus'un altı kez konsül olduğunu belirtir. Titus'un ilk altı konsüllüğü 70, 72, 74, 75, 76 ve 77 yıllarında, hepsi Vespasianus ile birlikte yapılmıştır; yedincisi ise 79 yılındadır. Bu durum ithafın tarihini büyük olasılıkla 77 yılına getirir. O yıl Vespasianus 68 yaşındaydı ve Titus ile birkaç yıldır birlikte hüküm sürüyordu. "Imperator" ünvanı Titus'un tek başına imparator olduğunu göstermez; bir askerî zafer nedeniyle verilmişti. Bu zafer, Kudüs'teki 70 yılı zaferidir.

Küçük son rötuşlar dışında 37 kitaplık eser MS 77 yılında tamamlanmıştır. Eserin tamamen 77 yılında yazıldığı veya Plinius'un o tarihte bitirdiği kesin olarak kanıtlanamaz. Ayrıca ithaf, yayından önce yazılmış olabilir ve eser ithafsız olarak daha önce özel veya kamuya açık şekilde yayımlanmış olabilir. Kesin olan tek gerçek, Plinius'un MS 79 yılında öldüğüdür.

Naturalis Historia, Roma İmparatorluğu'ndan günümüze ulaşan en hacimli nadir eserlerden biridir ve Plinius'un erişebildiği en iyi kaynaklara dayanılarak antikçağ bilgisinin tamamını kapsamayı amaçlamıştır. Plinius, böyle bir eseri üstlenen tek Romalı olduğunu iddia eder. Eser, botanik, zooloji, astronomi, jeoloji ve mineroloji alanlarını kapsar; ayrıca bu kaynakların nasıl kullanıldığını da ele alır. Roma dönemi için standart bir kaynak olmayı sürdürmekte ve dönemin teknoloji alanındaki ilerlemeleri ile doğal olaylara dair anlayışını yansıtmaktadır. Bazı teknik yeniliklere ilişkin tartışmaları, o buluşların tek kaynağıdır; örneğin madencilikte gizleme yöntemi veya tahıl öğütmek için su değirmenlerinin kullanımı gibi. Yazdıklarının büyük bölümü arkeoloji tarafından doğrulanmıştır. Dönemin sanatçılarının çalışmalarını anlatan neredeyse tek eser olması nedeniyle sanat tarihi için de önemli bir başvuru kaynağıdır. Bu yönüyle Plinius'un sanatçı eserlerini betimleme yaklaşımı, 15. yüzyılda Lorenzo Ghiberti'nin yorumlarını yazmasında etkili olmuş, 1550 yılında Giorgio Vasari'nin ünlü eseri En Mükemmel Ressamların, Heykeltıraşların ve Mimarların Yaşamları'nı kaleme almasında da rol oynamıştır.

Bazı tarihçiler Naturalis Historia'yı bugüne kadar yazılmış ilk ansiklopedi olarak kabul eder. Günümüze ulaşan en eski ansiklopedi de budur. Plinius'tan önce birçok antik tarih eseri yazılmış olsa da bilim insanları Naturalis Historia'yı bir ansiklopedi olarak görür ve onu diğer antik tarih eserlerinden ayırır. İlk olup olmadığı tartışmalı olsa da kesinlikle en önemli olanıdır.

Yaşlı Plinius, Naturalis Historia sayesinde modern araştırmacılara, M.S. 1. yüzyıl Roma'sındaki çeşitli kavramların ve nesnelerin anlamlarını, başka hiçbir günümüze ulaşmış metnin sağlamadığı bir açıklıkla sunar. Eserin her kitabı farklı bir konuyu ele alır ve bütün olarak antikçağın tüm bilgi alanlarını kapsamayı amaçlar. Yapısı incelendiğinde, bir başvuru kaynağı olarak tasarlandığı açıkça görülür. Günümüz bilim insanları bile başka bir antik metinde geçen bilinmeyen bir nesneyi Plinius'un tarif ettiği nesnelerle karşılaştırarak yorum yaparlar. Ayrıca Naturalis Historia sayesinde Antik Roma'daki gelenekleri, hayalleri ve önyargıları da anlayabilmektedirler.

Bu eser, ele aldığı konuların genişliği, kaynak yazarlara atıf yapma zorunluluğu ve kapsamlı bir içerik listesi bakımından sonraki tüm ansiklopedilere model olmuştur. Plinius'un günümüze ulaşan tek eseri olup, en son yayımladığı çalışmasıdır. MS 79 yılındaki Vezüv Yanardağı patlamasında ani ve beklenmedik ölümü nedeniyle son revizyonu yapılamamıştır.

Vespasianus tarafından Roma donanmasına praefectus classis (amiral) olarak atanan Plinius, Vezüv Yanardağı'nın patladığı sırada donanmayla birlikte Misenum'da bulunuyordu. 24 Ağustos günü öğleden sonra saat bire doğru kız kardeşi tarafından uzakta olağandışı bir bulut olduğu haberi verildi ve Plinius bunu incelemek üzere hazırlıklara başladı. Görev, kısa süre sonra kurtarma operasyonuna dönüştü; çünkü arkadaşı Rectina'dan Stabiae'de mahsur kaldığına dair acil yardım talebi içeren bir mesaj ulaştı. Plinius, Napoli Körfezi üzerinden Stabiae'ye gönderdiği birkaç kadırgadan birine bindi. Gemisi Herculaneum yakınlarındaki kıyıya yaklaşırken üzerine küller ve pomza taşları yağmaya başladı. Dümenci geri dönmeyi önerdiğinde Plinius şu karşılığı verdi: "Şans cesurlardan yanadır; Pomponianus'un bulunduğu yere yönel." Stabiae'ye vardıklarında Senatör Pomponianus'u buldular; ancak onları oraya getiren rüzgârlar geri dönmelerini engelliyordu. Grup rüzgârın dinmesini bekledi, fakat evlerinin çökeceği korkusuyla aynı akşam ayrılmaya karar verdi. Sıcak ve zehirli gaz bulutu kendilerini sarınca kaçtılar. Şişman bir adam olan ve kronik solunum sorunu (muhtemelen astım) çeken Plinius hayatını kaybetti ve geride bırakıldı. Üç gün sonra gaz bulutu dağıldığında geri dönen grup, Plinius'un bedenini hiçbir dış yaralanma olmaksızın buldu.

Yaşlı Plinius'un Stabiae'ye yaptığı bu ölümcül yolculuğun hikâyesi, Genç Plinius'un olaylardan yirmi yedi yıl sonra Tacitus'a yazdığı mektupta yer almaktadır. Genç Plinius, amcasının zehirli gazlar nedeniyle öldüğüne inanıyordu. Suetonius ise Plinius'un volkanın sıcağından kurtulmak için bir köleye kendisini öldürmesini emrettiği yönündeki ek bir söylentiyi aktarır. 1859 yılında Jacob Bigelow, Genç Plinius'un Tacitus'a yazdığı mektuptaki bilgileri özetledikten sonra Plinius'un apopleksi (felç) veya kalp hastalığından öldüğü sonucuna varmıştır. Ölümünün dramatik koşulları, ansiklopedi yazarı Louis de Jaucourt'un şu değerlendirmesine yol açmıştır: "İnsanlık için trajik sonu nedeniyle, bilim insanları için ise yazılarıyla özel bir öneme sahiptir; çünkü sanat ve bilim dallarında antikçağın en değerli anıtları bunlardır."