Halku'l-Kur'ân

İslam teolojisinde Kur'an'ın yaratılmışlığı (خلق القرآن (Halku'l-Kur'ân), Kur'an'ın yaratılmış olup olmadığı konusundaki tartışmaları ifade eden kelâm terimidir.

Akide (Müslüman teolojisi) tartışmanın ana konularından biri, kelâmın (kelime anlamı: söz, konuşma) vahiy aracılığıyla kendini gösteren ilahi niteliğiydi. Kelam, aklın (Yunanca logos, "söz" ve dolayısıyla "akıl") bir karşılığıdır. Eğer akıl/logos, Allah'ın özünün veya doğasının bir parçası olsaydı, o zaman Kur'an yaratılmamış olurdu. Öte yandan, Kur'an Arapça (insan konuşması) ve Arap harfleri ile yazılmıştır ve bunların hiçbiri ebedi değildir.

Hangi görüşün gerçek olduğu konusundaki tartışma, erken İslam'da önemli bir çekişme noktası haline geldi. Mu'tezililer olarak bilinen rasyonalist felsefe okulu, Kur'an'ın ezelden beri Allah'ın kendisiyle birlikte var olan bir kelam olmaktan ziyade, Allah'ın "yarattığı" kelam olduğuna inanmalarıyla tanınmışlardır. Cehmîler, Allah'ın tüm niteliklerini reddetmişler ve Allah'ın konuşamayacağına, dolayısıyla Kur'an'ın Allah'ın gerçek kelamı olmadığına, aksine O'nun iradesinin bir metaforu olduğuna inanmışlardır.

Felsefi yönü

Kur’an’ın yaratılmışlığı tartışmalarının ilâhî kelâmın epistemolojik değeri değil ontolojik mahiyeti üzerinde gerçekleşmiştir. Bu cümle, "Kur'an'ın yaratılmış olduğu" (halku'l-Kur'ân) meselesinin özünü ve odağını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Cümleyi daha iyi anlamak için iki temel kavram üzerinden açıklayabiliriz:

Epistemolojik Değer (Bilgi Değeri / Güvenilirlik): Epistemoloji, bilgi felsefesidir. "Kur'an'ın epistemolojik değeri" denildiğinde; Kur'an'ın getirdiği bilgilerin doğruluğu, kesinliği, güvenilirliği ve Müslümanlar için bağlayıcı bir kaynak olup olmadığı kastedilir. Tartışan hiçbir taraf (ne Mutezile ne de Ehl-i Sünnet), Kur'an'ın Allah'ın kelamı olduğunu, içindeki bilgilerin mutlak doğru olduğunu veya İslam'ın ana kaynağı olduğunu asla tartışmaya açmamıştır. Yani Kur'an'ın epistemolojik (bilgi yönünden) değeri üzerinde tam bir uzlaşı vardır.

Ontolojik Mahiyet (Varlık Yapısı / Özü): Ontoloji, varlık felsefesidir. Bir şeyin nasıl var olduğu, varlık alanındaki yeri ve öz yapısı ile ilgilenir. Tartışmanın koptuğu yer tam olarak burasıdır. Sorun şudur: "Allah'ın kelamı olan Kur'an, O'nun zatıyla birlikte hep var olan (ezeli) bir sıfat mıdır, yoksa Allah'ın sonradan yarattığı (mahlûk) bir varlık mıdır?" Mutezile'nin ontolojik bakışı: Allah'ın birliğine (tevhid) zarar gelmemesi için O'nun zatından ayrı, ezeli sıfatları olamayacağını savunurlar. Eğer Kur'an ezeli kabul edilirse, Allah'ın yanında ikinci bir ezeli varlık kabul edilmiş olur (taaddüd-i kudemâ). Bu yüzden Kur'an, Allah'ın sonradan yarattığı bir eseridir/varlıktır (mahlûktur). Ehl-i Sünnet'in ontolojik bakışı: Kelâm (konuşma), Allah'ın ezeli bir sıfatıdır. Kur'an da Allah'ın kelamı olduğuna göre, O'nun zatı gibi ezelidir ve yaratılmamıştır.

Özetle cümlenin demek istediği şudur: Mutezile ve Ehl-i Sünnet, "Kur'an'ın dedikleri doğru mudur, ona uymalı mıyız?" sorusunda (epistemoloji) tamamen ortaktır. Tartışmanın çıktığı yer, "Kur'an'ın varlıksal yapısı nedir, o ezeli midir yoksa sonradan mı yaratılmıştır?" sorusudur (ontoloji).

Ayrıca bakınız

Mihne

Kaynakça

^ Yavuz, Yusuf Şevki (1997). "Halku'l-Kur'ân". TDV İslâm Ansiklopedisi. 15. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. ss. 371-375. 1 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2026.
^ "The Emergence of Kalām (Muslim Theology) in the Classical Period" (PDF). 24 Nisan 2024 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
^ Peters, J. R. T. M. (1980). "La théologie musulmane et l'étude du langage". Histoire. Épistémologie. Langage (Fransızca). 2 (1: Éléments d'Histoire de la tradition linguistique arabe). Paris: Société d'histoire et d'Épistémologie des Sciences du Langage. ss. 9-19. doi:10.3406/hel.1980.1049 . ISSN 1638-1580. 30 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi30 Kasım 2021.
^ Abdullah Saeed. The Qur'an: an introduction. 2008, page 203
^ Kadri, Sadakat (2012). Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World. macmillan. s. 77. ISBN 9780099523277. 25 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2015.
^ RECONCILING REASON AND REVELATION IN THE WRITINGS OF IBN TAYMIYYA (d.728/1328): An Analytical Study of Ibn Taymiyya BY YASIR QADHI. Yale University, 2013. Page 19: "Most early Muslim references state that the first person to begin questioning the nature of God’s Attributes was a certain enigmatic Jaʿd b. Dirham (d.cir. 110/728). If these early sources are to be trusted, we learn that Jaʿd claimed, inter alia, that God could not ‘love’ Abraham nor did He ‘speak’ to Moses. Based on his denial of God’s ability to speak, he argued that the Qurʾān must actually be God’s speech in a metaphorical manner, and not actually God’s speech"
^ Yücesoy, Hayrettin (2020). "Mihne". TDV İslâm Ansiklopedisi. 30. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. ss. 26-28. 23 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2026.

[TDV1-1] Yavuz, Yusuf Şevki (1997). "Halku'l-Kur'ân". TDV İslâm Ansiklopedisi. 15. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. ss. 371-375. 1 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2026.

[2] "The Emergence of Kalām (Muslim Theology) in the Classical Period" (PDF). 24 Nisan 2024 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.

[Peters_1980-3] Peters, J. R. T. M. (1980). "La théologie musulmane et l'étude du langage". Histoire. Épistémologie. Langage (Fransızca). 2 (1: Éléments d'Histoire de la tradition linguistique arabe). Paris: Société d'histoire et d'Épistémologie des Sciences du Langage. ss. 9-19. doi:10.3406/hel.1980.1049 . ISSN 1638-1580. 30 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi30 Kasım 2021.

[as-4] Abdullah Saeed. The Qur'an: an introduction. 2008, page 203

[SKHE-77-5] Kadri, Sadakat (2012). Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World. macmillan. s. 77. ISBN 9780099523277. 25 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2015.

[6] RECONCILING REASON AND REVELATION IN THE WRITINGS OF IBN TAYMIYYA (d.728/1328): An Analytical Study of Ibn Taymiyya BY YASIR QADHI. Yale University, 2013. Page 19: "Most early Muslim references state that the first person to begin questioning the nature of God’s Attributes was a certain enigmatic Jaʿd b. Dirham (d.cir. 110/728). If these early sources are to be trusted, we learn that Jaʿd claimed, inter alia, that God could not ‘love’ Abraham nor did He ‘speak’ to Moses. Based on his denial of God’s ability to speak, he argued that the Qurʾān must actually be God’s speech in a metaphorical manner, and not actually God’s speech"

[TDV2-7] Yücesoy, Hayrettin (2020). "Mihne". TDV İslâm Ansiklopedisi. 30. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. ss. 26-28. 23 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2026.