İskenderiyeli Theon
Θέων ὁ Ἀλεξανδρεύς
DoğumΘέων
335
İskenderiye, Roma İmparatorluğu
Ölüm400 (65-66 yaşlarında)
İskenderiye
MilliyetYunan
Çocuk(lar)Hypatia
Kariyeri
DalıMatematik, astronomi, felsefe
Çalıştığı kurumİskenderiye Kütüphanesi

İskenderiyeli Theon (/ˌθiːən, -ɒn/; Grekçe: Θέων ὁ Ἀλεξανδρεύς; y. MS. 335 – y. 405), Mısır'ın İskenderiyekentinde yaşamış bir Yunan bilgin ve matematikçiydi. Öklid'in Elementler adlı eserini düzenleyip derledi ve Öklid ile Klaudyos Batlamyus'un eserleri üzerine yorumlar yazdı. Kızı Hypatia da bir matematikçi olarak ün kazandı.

Yaşamı

Theon'un hayatı hakkında çok az şey bilinmektedir. 364 yılında güneş ve ay tutulmalarına ilişkin tahminlerde bulunmuş ve gözlemler yapmış olması, o dönemde aktif olduğunu göstermektedir; ayrıca I. Theodosius'in hükümdarlığı döneminde (379–395) yaşadığı söylenmektedir.

10. yüzyıl Bizans ansiklopedisi Suda, Theon'u "Mouseion'un adamı" olarak nitelemektedir. Ancak, hem İskenderiye Kütüphanesi hem de orijinal Mouseion, 3. yüzyılda gerileme yaşadı ve bir yüzyıl önce imparator Aurelian'ın Palmira İmparatorluğu kraliçesi Zenobia ile olan mücadelesi sırasında yok edilmişti. Bazı bilginler ise Hristiyan Roma İmparatoru I. Theodosius'un emriyle piskopos Theophilus tarafından kapatıldığını düşünmektedirler. Klasik tarihçi Edward J. Watts'a göre Theon, muhtemelen bir zamanlar İskenderiye Kütüphanesi'ni de içeren Helenistik Mouseion'u taklit ederek adlandırılmış, ancak onunla başka pek bir bağlantısı olmayan "Mouseion" adlı bir okulun başkanıydı. Theon'un okulu seçkin, son derece prestijli ve doktrinsel olarak muhafazakârdı. Ne Theon ne de kızı Hypatia, İskenderiye'deki Serapeum'da ders veren dik başlı İamblihoscu Yeni Platoncularla herhangi bir bağlantıya sahip görünmüyor; bunun yerine Plotinusçu Yeni Platonculuğu tercih ediyorlardı.

Theon, okulunun başkanı olarak onun yerini alan ve Sokrates Scholasticus tarafından cinayet sebebi "halkı şiddete teşvik eden politik kıskançlık" olarak gösterilen matematikçi Hypatia'nın babasıydı Theon, Almagest üzerine yazdığı yorumunu, muhtemelen oğlu olan Epiphanius adlı bir çocuğa ithaf etmiştir. Ayrıca, Almagest üzerine yazdığı yorumunda, kızı Hypatia'nın Almagest'in III. Kitabı'na katkıda bulunduğunu belirterek, "bu edisyon, filozof olan kızım Hypatia tarafından hazırlanmıştır" demiştir.

Ay'daki bir krater, Theon Junior, günümüzde Theon'un adını taşımaktadır.

Çalışmaları

Derlenmiş eserler

Theon'un Öklid'in Elementler'ini düzenlediği bilinmektedir. Öklid ve Batlamyus'un başka bazı eserlerini de düzenlemiş olabilir, ancak bu konuda kanıtlar o kadar kesin değildir. Theon'a atfedilen edisyonlar şunlardır:

  • Öklid'in Elementleri: François Peyrard, 1808'de Vatikan Kütüphanesi'nde Elementler'in daha eski bir kopyasını keşfedene kadar, Theon'un Elementler edisyonu bilinen tek versiyondu. İki versiyonun karşılaştırılması, Theon'un edisyonunun, öğrencilerin metni incelerken karşılaşabilecekleri zorlukları ortadan kaldırmaya çalıştığını göstermektedir. Bu nedenle, bir argümanın çok kısa olduğunu düşündüğü her durumda Öklid'in metnini genişletmiş; Öklid'in yazım tarzını standartlaştırmaya çalışmış; ve metindeki hataları düzeltmiştir, ancak zaman zaman kendi hatalarını da eklemiştir. Thomas Little Heath, Theon'un düzenlemeleriyle ilgili notlarında "olağanüstü yakın yaklaşımlar (altmışlık kesirlerle ifade edilmiş)" ifadesini kullanır.
  • Batlamyus'un Kullanışlı Tabloları: Başlangıçta Batlamyus tarafından derlenen bir astronomik tablo koleksiyonu. Modern zamanlarda sık sık Theon'un bu metni düzenlediği iddia edilmiştir. Ancak, günümüze ulaşan el yazmalarının hiçbirinde Theon'dan bahsedilmez ve kanıtlar, günümüze ulaşan tabloların Batlamyus'un sağladığı tablolara çok benzer olması gerektiğini göstermektedir. Bununla birlikte, Suda'nın "Astronomik Kanon" üzerindeki çalışmalarına atıfta bulunması nedeniyle, kızı Hypatia'nın Kullanışlı Tabloları düzenlemiş (veya doğrulamış) olabileceği düşünülmüştür.
  • Öklid'in Optik'i: Öklid'in optik üzerine yaptığı çalışma iki farklı versiyonda günümüze ulaşmıştır ve bu versiyonlardan birinin Theon tarafından düzenlenmiş bir edisyon olabileceği öne sürülmüştür.

Yorumlar

Onun yorumlarından günümüze ulaşanları şunlardır:

  • Öklid'in eseri Data Üzerine Yorum: Theon, Öklid’in ispatlarını detaylandırmak yerine kısaltma eğiliminde olduğu için bu eser nispeten ileri düzeyde yazılmıştır.
  • Öklid'in eseri Optik Üzerine Yorum: Bu temel düzeydeki eserin, Theon’un bir öğrencisi tarafından derlenen ders notlarından oluştuğu düşünülmektedir.
  • Almagest Üzerine Yorum: Başlangıçta Batlamyus'un Almagest'inin on üç kitabının tümüne ilişkin bir yorumdu, ancak şu anda 11. kitap ve 5. kitabın büyük bir kısmı kayıptır. Yorum, Theon'un kendi ders notlarının yeniden düzenlenmiş halidir ve esas olarak Pappus gibi yazarların kayıp eserlerinden alınan bilgileri içermesi nedeniyle yararlıdır. Ayrıca, hesaplamalarda uygulanan altmışlık sistemle çalışma konusunda Theon'un açıklamaları açısından da yararlıdır.
  • Batlamyus'un eseri Kullanışlı Tablolar Üzerine Büyük Yorum: Bu eser kısmen günümüze ulaşmıştır. Başlangıçta 5 kitaptan oluşmaktaydı; bunlardan 1–3. kitaplar ile 4. kitabın başlangıcı günümüze ulaşmıştır. Eser, Batlamyus'un tablolarının nasıl kullanılacağını açıklamakta ve hesaplamaların ardındaki mantık hakkında ayrıntılar vermektedir.
  • Batlamyus'un eseri Kullanışlı Tablolar Üzerine Kısa Yorum: Bu eser eksiksiz olarak günümüze ulaşmıştır. Tek ciltten oluşan eser, öğrenciler için bir giriş kitabı olarak tasarlanmıştır. Theon bu eserinde, bazı (ismi geçmeyen) antik astrologların, ekinoksların presesyonunun sabit ve sonsuz bir hareket olmak yerine her 640 yılda bir yön değiştirdiğine ve son yön değişikliğinin MÖ. 158’de gerçekleştiğine inandıklarını belirtir. Theon bu teoriyi açıklamış, ancak onaylamamıştır. Bu fikir, 9. yüzyılda Sâbit bin Kurre'yi, (yanlış bir şekilde) presesyon hızını etkilediğine inandığı bir varyasyonu açıklamak için trepidasyon teorisini oluşturmaya ilham vermiştir.
  • Aratus Üzerine Yorum: Aratus'un Phaenomena adlı eserine ilişkin günümüze ulaşan bazı scholialar, şüpheli bir şekilde Theon'a atfedilmektedir.

Özgün eserler

  • Usturlab Üzerine İnceleme: Hem Suda hem de Arap kaynakları, Theon'a usturlab üzerine bir eser atfeder. Bu eser günümüze ulaşmamıştır, ancak usturlab üzerine yazılmış ilk inceleme olabilir ve bu aletle ilgili Yunan bilgisinin sonraki dönemlere aktarılmasında önemli bir rol oynamıştır. 6. yüzyıl Yunan bilgini John Philoponus ve 7. yüzyıl Süryanî bilgini Severus Sebokht'un usturlab üzerine günümüze ulaşan incelemeleri, büyük ölçüde Theon'un eserinden yararlanmaktadır.
  • Katoptrik: Öklid'e atfedilen bu incelemenin yazarlığı tartışmalıdır. Theon'un bu eseri yazdığı veya derlediği iddia edilmiştir. Katoptrik, ışığın yansıması ve aynalarla görüntü oluşumu ile ilgilidir.

Theon'un kayıp eserleri arasında Suda, Kuşların İşaretleri ve Gözlemlenmesi ve Kargaların Sesi, Köpek[-Yıldızı]'nın Yükselişi ile Nil'in Taşması adlı eserlerden bahseder.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ a b c d John M. McMahon, "Theon of Alexandria" entry in Virginia Trimble, Thomas Williams, Katherine Bracher (2007), Biographical Encyclopedia of Astronomers, pages 1133-4. Springer
  2. ^ a b c d e f O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "İskenderiyeli Theon", MacTutor Matematik Tarihi arşivi 
  3. ^ Hem üniversite, hem akademi, hem de manastır niteliği taşıyan İskenderiye'deki Mouseion eski Yunancada bilimler tapınağı anlamına gelir.
  4. ^ a b "Suda". 21 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mayıs 2026. 
  5. ^ a b c Edward Jay Watts, (2008), City and School in Late Antique Athens and Alexandria, page 191-192. University of California Press
  6. ^ Edward Jay Watts, (2006), City and School in Late Antique Athens and Alexandria. "Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century", pages 197–198. University of California Press
  7. ^ a b Smith, William; Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, London (1873). "Theon" 6 Temmuz 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  8. ^ Rome, Adolphe (1931–1943). Commentaires de Pappus et de Théon d'Alexandrie sur l'Almageste. Tome III. Italy: Vatican. s. 807. 
  9. ^ Frank J. Swetz, (1994), Learning Activities from the History of Mathematics, page 18
  10. ^ T L Heath, (1921), A History of Greek Mathematics, Vol. 1, page 57. Oxford
  11. ^ Thomas Little Heath (1921). A history of Greek mathematics. Oxford, The Clarendon Press. 
  12. ^ a b James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 240 and footnote 35. Oxford University Press. 0-19-509539-1
  13. ^ a b Anne Tihon, "Theon of Alexandria and Ptolemy's Handy Tables" in Noel M. Swerdlow, (1999), Ancient Astronomy and Celestial Divination, page 359. MIT Press. 0262194228
  14. ^ a b Alan Cameron, Jacqueline Long, (1993), Barbarians and Politics at the Court of Arcadius, page 45. University of California Press. 0520065506
  15. ^ A. Mark Smith, (1999), Ptolemy and the Foundations of Ancient Mathematical Optics, page 16. American Philosophical Society. 0871698935
  16. ^ a b James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 276. Oxford University Press. 0-19-509539-1
  17. ^ James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 156. Oxford University Press. 0-19-509539-1
  18. ^ a b James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 90. Oxford University Press. 0-19-509539-1

Konuyla ilgili okumalar

  • Tihon, Anne, "Theon of Alexandria and Ptolemy's Handy Tables", in Ancient Astronomy and Celestial Divination. Dibner Institute studies in the history of science and technology. Edited by N.M. Swerdlow. Cambridge, MA: MIT Press, 1999, p. 357.
  • A Rome, Commentaires de Pappus et de Théon d'Alexandrie sur l'Almageste Tome III. Théon d'Alexandrie (Rome, 1943).
  • A Tihon (ed.), Le 'Petit Commentaire' de Théon d'Alexandrie aux 'Tables faciles' de Ptolémée (Vatican City, 1978).
  • A Tihon (ed.), Le 'Grand commentaire' de Théon d'Alexandrie aux 'Tables faciles' de Ptolémée Livre I (Vatican City, 1985).
  • A Tihon (ed.), Le 'Grand commentaire' de Théon d'Alexandrie aux 'Tables faciles' de Ptolémée Livre II, III (Vatican City, 1991).

Dış bağlantılar

Askeriye
Yapılar
DilYazım
Eolie AdalarıSirenaykaİber YarımadasıİliryaKaradeniz
havzası
Kategori Kategori