Nisbe (Arapça: نسبة, "atfetme"), Arapça kişi isimlerinde, o kişinin doğum veya aidiyet yerini, kabilesini, soyunu , mezhebini veya ait olduğu herhangi bir topluluğu ve mesleğini belirten ve isimlerin sonuna eklenen bir sıfattır. İsimlerin sonuna eklenen bu ekin örnekleri şunlardır: -et (örneğin: Ubeydet), -i (örneğin: El Mısri), -evi (örneğin: Eril: Bedevi, Dişil: Bedeviye), erkekler için -i ve kadınlar için -iye olarak kullanılır.
Aslen Arapça bir sıfat olan nisbe Türkçe, Farsça, Bengalce, Hintçe ve Urduca gibi birçok dilde de kullanılmaktadır.
Nisbe bir isme eril -i veya dişil -iye eklenerek sıfat haline getirilmesini ifade eden bir dilbilgisi terimidir. Örneğin, 'Arabi' kelimesi "Arap, Arapça ile ilgili" anlamına gelir. Nisbe biçimleri Arapça isimlerde çok yaygındır.
Nisbenin kullanımı
Geleneksel Arapça isimler, kişinin tam adının ardından genellikle ibn veya bin ('oğul', kız ise 'bint') ile bağlanan babasının adının geldiği atıflardır ve buna neseb adı verilir. Örneğin Musa bin Umeyr (Umeyr oğlu Musa) veya kız için Fazile bint Ali (Ali kızı Fazile) gibi. Neseb, bilinen tüm ataları içerebilecek kadar uzun olabilir veya bir kadın ataya da dayanabilir. Bir isim bir veya iki ataya indirgendiğinde, diğer benzer isimlerden ayırt etmek zor olabilir; bu gibi durumlarda nesebin ardına belirleyici olarak nisbe de eklenebilir. Örneğin İsa bin Yahya bir yörede çok karşılaşılan bir isimse ayırt etmek için memleketi, soyu, kabilesi, atalarının veya kendinin işi veya başka bir topluluğa mensubiyetiyle tanınabiliyordu. Örneğin İsa bin Yahya el-Halebi.
Nisbe genellikle belirli tanımlama takısı 'el-' ile başlar ve çeşitli biçimler alabilir:
- Ensari — Muhammed'e ve Mekkeli muhacire yardım eden yardım eden Medine halkı Ensar'a mesup kişi bu nisbeyi alırdı.
- Hanbeli - Ahmed bin Hanbel'in İslam hukuku mezhebini takip eden ünlü biri bu nisbeyi alırdı.
- İsmaili — Dört hukuk mezhebi dışındaki herhangi bir topluluk örneğin İsmail bin Cafer'i meşru İmam olarak kabul edenler bu nisbeyi alırdı.
- Halebi - Halep şehrinde doğan veya o şehirle özdeş birisi bu nisbeyi alabilirdi.
Örnekleri
- Yer: Günümüzdeki veya geçmişteki ülke, bölge veya şehre aidiyeti belirten nisbeler. Örneğin; Afganî, Albanî, Almani, Amriki, Endülüsi, Taberani, Bağdadi, Vana gibi.
- Irk, kabile ve aile: Kureyşi, Temimi, Arabi, Türki, Suudi gibi.
- Mezheb veya inanç: Hanbelî, Alevi, İsmailî, Nasranî gibi.
- Meslek: Bezzazî, Attarî, Neccarî gibi.
- Diğer: Bir kişi birden fazla nisbeye de sahip olabilir. Bu kişinin tanınırlığını daha da arttırmak içindir. Örneğin; - Karşi el- Dımaşkî, - Hanbeli el-Bağdadî, -Neccarî el-Endülisî gibi.
Bazen bir kişi sadece nisbesiyle de tanınabilir. Buharî gibi.