Opozisyon

Satrançta opozisyon, her iki şahın aynı yatay ya da dikey üzerinde, aralarında bir kare boşluk kalacak şekilde (görsel olarak karşı karşıya) durduğu durumdur. Şahlar bitişik karelere hareket edemedikleri için, her iki şah da diğerinin ilerlemesini engelleyerek karşılıklı bir blokaj oluşturur. Bu durumda, hamle sırası kendisinde olmayan oyuncunun opozisyona sahip olduğu söylenir.

Opozisyon, zugzwangın özel bir türüdür ve çoğunlukla yalnızca şah ve piyonların bulunduğu oyun sonlarında ortaya çıkar. Hamle sırası gelen taraf, şahını geri çekmek veya uzaklaştırmak zorunda kalarak rakip şahın kritik karelere sızmasına olanak tanıyabilir. Opozisyonu elde etmek, genellikle rakip şahı daha zayıf bir konuma zorlamak amacıyla kullanılan bir araçtır; ancak her zaman en iyi hamle olmayabilir.

Doğrudan opozisyonun yanı sıra, çoğu zaman onu elde etmeye zemin hazırlayan çapraz opozisyon ve uzak opozisyon gibi türleri de bulunmaktadır. Bağlamdan hangi türün kastedildiği açıkça anlaşılıyorsa, bu üçü de kısaca opozisyon olarak adlandırılabilir.

Doğrudan opozisyon, şahların aynı yatay veya dikey üzerinde bulunduğu ve aralarında bir kare boşluk bulunan konumdur. Opozisyon terimi kullanıldığında, genellikle doğrudan opozisyon kastedilir.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Doğrudan opozisyon. Eğer hamle sırası siyahtaysa, beyaz opozisyona sahiptir ve kazanır. Eğer hamle sırası beyazdaysa, siyah opozisyona sahiptir ve oyun berabere biter.

Bu diyagramda, hamle sırası kendisinde olmayan oyuncu opozisyona sahiptir. Hamle sırası siyahta ise beyaz opozisyona sahiptir ve kazanır. (Bkz. Şah ve piyona karşı şah oyun sonu.) Hamle sırası beyazda olsaydı, siyah opozisyona sahip olur ve konum berabere biterdi.

Bu tür konumlarda doğru oyunu sürdürmek için, piyon her ileri sürüldüğünde rakip şaha şah çekmeden hareket etmesi gerektiğini hatırlamak yararlı olabilir. Piyon rakip şaha şah çekerse opozisyon kaybedilir ve konum genellikle berabere olur.

Gligorić – Fischer, 1959

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

57.Şc4 sonrası konum. İşaretli kareler anahtar karelerdir. Siyah berabere yapar.

Svetozar Gligorić–Bobby Fischer, 1959 oyununda, siyah, beyaz şahın (noktalarla işaretlenmiş) anahtar karelerden herhangi birine ulaşmasını engelleyerek beraberliği sağlayabilir. Bu, beyazın opozisyonu almasına izin vermeyerek ve beyaz şah ilerlediğinde karşı opozisyonu ele geçirerek başarılır.

57... Şb8!

Bu bekleme hamlesi, beraberlik için tek hamledir. (Gerçek oyunda oyuncular bu noktada beraberlikte anlaştılar.) Diğer hamleler beyazın opozisyonu almasına ve ardından bir anahtar kareye ulaşmasına izin verir.

Örneğin 57...Şb7? 58.Şb5 sonrasında siyah hamle yapmak zorunda kalır; beyaz şah bir anahtar kareye ulaşır ve beyaz, piyonu terfi ettirmeye zorlayarak kazanır.

Buna karşılık, doğru savunmada siyah şu şekilde karşı opozisyonu korur:

58. Şc5 Şc7

59. Şb5 Şb7

60. Şa5 Şa7

ve konum berabere kalır. Bu dizide siyahın yapacağı diğer tüm hamleler kaybettirir.

a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h Hamle sırası siyahta. Beyaz doğrudan opozisyona sahip ancak bu kazanmak için yeterli değildir; bunun önce çapraz opozisyona dönüştürülmesi gerekir.

a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h Hamle sırası siyahta, beyaz çapraz opozisyona sahiptir.

Bir çapraz boyunca kurulan opozisyona çapraz opozisyon denir. Bazen çapraz opozisyon, doğrudan opozisyonu elde etmek için kullanılır. Bunun bir örneği, hamle sırasının siyahta olduğu ilk diyagramdaki konumdur. Bu konumda beyaz doğrudan opozisyona sahiptir; ancak bu durum tek başına yeterli değildir, çünkü siyah şah uzaklaştıktan sonra beyaz şah siyah piyona saldıramaz. Beyazın piyona daha yakın bir noktada doğrudan opozisyon elde etmesi gerekir.

1... Şf8 2. Şd6

ve beyaz çapraz opozisyona sahip olur (ikinci diyagram).

2... Şe8 3. Şe6

Beyaz şimdi işe yarar bir karede doğrudan opozisyona sahiptir ve kazanır:

3... Şf8 4. Şd7 Şg8 5. Şe7 Şh8 6. f6 gxf6 7. Şf7

7.Şxf6 da beyaz için kazançtır.

Capablanca'dan

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beyaz 1.Şe2 ile uzak opozisyonu alır.

Uzak opozisyon, şahların aynı yatay veya dikey üzerinde bulunduğu ancak aralarında birden fazla kare olduğu konumdur. Eğer şahlar arasında tek sayıda kare varsa, hamle sırası kendisinde olmayan oyuncu (uzak) opozisyona sahiptir. Çapraz opozisyonda olduğu gibi, uzak opozisyon da çoğu zaman doğrudan opozisyona dönüştürülür:

1. Şe2

Beyaz uzak opozisyonu alır.

1... Şe7 2. Şe3 Şe6 3. Şe4

Beyaz doğrudan opozisyonu alır ve şimdi siyah kenara çekilmek zorundadır.

3... Şd6

Eğer 3...Şf6 oynanırsa beyaz buna karşılık gelen 4.Şf4! hamlesini oynar.

4. Şd4!

4.Şf5 hamlesi her iki piyonun da vezire çıkmasına yol açardı.

4... Şc6

4...Şe6 5.Şc5 ve beyaz, vezire çıkma yarışında belirgin biçimde öndedir.

5. Şe5

Beyaz, oluşturduğu geçer piyonu doğrudan terfi ettiremediği takdirde, onu uzak geçer piyon olarak kullanarak hangi piyonu kazanacağını seçebilir.

Siyah kurnazca şu savunmayı deneyebilir:

1... Şf8

Buradaki incelik şudur: Eğer 2.Şe3 oynanırsa 2...Şe7 gelir ve bu kez siyah uzak opozisyona sahip olur; oyun berabere biter. Benzer şekilde, 2.Şf3 hamlesine 2...Şf7 ile karşılık verilir. Beyaz, opozisyonun amacının rakip kampa sızmak olduğunu hatırlamalıdır; bu nedenle yana ve ileri doğru adım atarak…

2. Şd3! Şe7

Aksi takdirde beyaz Şc5 ile sızabilir ve vezire çıkma yarışını kazanır.

3. Şe3!

Beyaz tekrar uzak opozisyona sahip olur ve ana varyanta transpoze olur.

• Averbakh, Yuri (1987), Comprehensive Chess Endings: Pawn Endings, 4, Pergammon, ISBN 0-08-026906-0 
• Capablanca, Jose; de Firmian, Nick (2006) [1921], Chess Fundamentals (Completely Revised and Updated for the 21st Century), Random House, ISBN 0-8129-3681-7 
• Fischer, Bobby (2008) [1969], My 60 Memorable Games, Batsford, ISBN 978-1-906388-30-0 

• Flear, Glenn (2000), Improve Your Endgame Play, Everyman Chess, ISBN 1-85744-246-6 

• Flear, Glenn (2004), Starting Out: Pawn Endings, Everyman Chess, ISBN 1-85744-362-4 

• Müller, Karsten; Lamprecht, Frank (2007), Secrets of Pawn Endings, Gambit Publications, ISBN 978-1-904600-88-6