Satranç kuralları

Satranç kuralları, satranç oyununun işleyişini belirler. Satranç, iki oyuncu arasında oynanan bir soyut strateji oyunudur. Her oyuncu, bir satranç tahtası üzerinde altı farklı türde on altı taşı kontrol eder. Her taş türünün kendine özgü hareket kuralları vardır. Oyunun temel amacı, rakibin şahını mat etmektir; mat, şahın tehdit altında olması ve kaçışının bulunmaması durumunda gerçekleşir. Oyun, mat dışında çeşitli yollarla da sonlanabilir: Bir oyuncu çekilebilir veya oyunun berabere bitmesini sağlayan çeşitli koşullar oluşabilir.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Başlangıç pozisyonu

Satranç, ardışık renkli 64 kareden (sekize sekiz ızgara) oluşan kare bir satranç tahtası üzerinde oynanır. Tahtanın fiziksel renkleri ne olursa olsun, açık renkli kareler "beyaz", koyu renkli kareler ise "siyah" olarak adlandırılır. Oyunun başlangıcında tahtaya on altı "beyaz" ve on altı "siyah" taş yerleştirilir. Tahta, her oyuncunun sağ alt köşesinde beyaz bir kare bulunacak şekilde konumlandırılır. Yatay sıralara yatay, dikey sütunlara ise dikey denir.

Her oyuncu on altı taşı kontrol eder:

Taş	Şah	Vezir	Kale	Fil	At	Piyon
Taş sayısı	1	1	2	2	2	8
Semboller

Oyunun başlangıcında taşlar diyagramda gösterildiği gibi dizilir: Her taraf için bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyon. Taşlar, her kareye bir tane gelecek şekilde şu sırayla yerleştirilir:

• Kaleler sağ ve sol dış köşelere yerleştirilir.
• Atlar hemen kalelerin iç tarafına yerleştirilir.
• Filler hemen atların iç tarafına yerleştirilir.
• Vezir, taşın kendi rengindeki merkez kareye yerleştirilir: beyaz vezir beyaz kareye, siyah vezir siyah kareye.
• Şah, vezirin yanındaki boş kareye yerleşir.
• Piyonlar, diğer tüm taşların bir kare önüne yerleştirilir.

Dizilimin hatırlanması için kullanılan popüler anımsatıcılar "vezir kendi rengine" ve "sağ alt beyaz" şeklindedir.

Beyaz taşları kontrol eden oyuncuya "beyaz", siyah taşları kontrol eden oyuncuya "siyah" denir. İlk hamleyi beyaz yapar, ardından oyuncular sırayla hamle yapar. Hamle yapmak zorunludur, hamle yapmak oyuncunun aleyhine olsa bile hamle sırasını pas geçmek yasal değildir. Oyun, bir şah mat olana, bir oyuncu çekilene veya aşağıda açıklandığı gibi beraberlik ilan edilene kadar devam eder.

Şahın hamleleri a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h

Kalenin hamleleri a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h

Filin hamleleri a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h

Vezirin hamleleri a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h

Atın hamleleri a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h

Piyonun hamleleri a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h Piyonlar önlerindeki karelere (beyaz noktalar) hareket edebilir. c6'daki piyon ayrıca siyah kalelerden herhangi birini alabilir.

Her satranç taşının kendine özgü hareket kuralları vardır. Taşlar, rakip taşı almadıkları durumlarda yalnızca boş karelere ilerleyebilir.

Atın hamlesi ve rok işlemi hariç, taşlar diğer taşların üzerinden atlayamaz. Saldıran bir rakip taşı hedef kareye yerleştiğinde, o kareden çıkarılan taş alınmış kabul edilir. Alınan taş oyun dışı kalır ve tahtadan kalıcı olarak çıkarılır. Şah şah çekilebilir (tehdit edilebilir) ancak hiçbir zaman ele geçirilmez; oyun mat ile sona erer.

• Şah, etrafındaki bitişik karelerden herhangi birine tam bir birim hareket eder. Sadece şah ile yapılan rok olarak bilinen özel bir hamleye oyun başına ve oyuncu başına sadece bir kez izin verilir.
• Bir kale, yatay veya dikey doğrultuda istediği kadar boş kare boyunca ilerleyebilir. Ayrıca rok yaparken de kullanılır.
• Bir fil, çapraz doğrultuda istediği kadar boş kare boyunca ilerleyebilir. (Böylece bir fil oyun boyunca sadece açık veya sadece koyu renkli karelerde hareket edebilir, ikisinde birden bulunamaz.)
• Vezir, yatay, dikey veya çapraz doğrultuda istediği kadar boş kare boyunca ilerleyebilir.
• Bir at, aynı yatay, dikey veya çapraz üzerinde olmayan en yakın karelerden birine hareket eder. (Bu, iki kare yatay sonra bir kare dikey veya bir kare yatay sonra iki kare dikey, yani "L" şeklinde bir hareket olarak düşünülebilir.) At diğer taşlar tarafından engellenmez; yeni konuma zıplar.
• Piyonlar en karmaşık hareket kurallarına sahiptir:

• Bir piyon, önündeki kare boşsa düz bir şekilde bir kare ileri hareket eder. Eğer henüz hareket etmemişse, her iki kare de boş olmak şartıyla iki kare düz ileri hareket etme seçeneğine de sahiptir. Piyonlar geriye doğru hareket edemez.
• Piyon, diğer taşlardan farklı olarak hareket ettiği yönden farklı bir şekilde taş alır. Piyon, ön çaprazındaki iki kareden herhangi birinde bulunan düşman taşını alabilir. Yakalama durumu hariç (geçerken alma dâhil) bu karelere boşken hareket edemez.

Geçerken alma ve terfi adı verilen iki özel hamle yalnızca piyonlara özgüdür.

a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h Rok öncesi taşların konumu

a b c d e f g h 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 a b c d e f g h Şah kanadına (beyaz) ve vezir kanadına (siyah) rok atıldıktan sonra şah ve kalenin konumları

Rok, şahın bir kaleye doğru iki kare kaydırılması işlemiyle başlar. Ardından o kale, şahın atladığı karenin hemen yanına (diğer tarafına) yerleştirilerek hareket tamamlanır. Roka yalnızca aşağıdaki koşulların tümü geçerliyse izin verilir:

• Rok işlemine dâhil olan şah ve kale daha önce hiç hareket etmemiş olmalıdır;
• Şah ile kale arasında hiçbir taş bulunmamalıdır;
• Şah şu anda tehdit altında olmamalı, ayrıca şah düşman taşı tarafından saldırı altındaki bir kareden geçmemeli veya böyle bir karede rok işlemini tamamlamamalıdır (buna karşın kalenin tehdit altında olması veya tehdit altındaki bir kareden geçmesi serbesttir);
• Rok yapan kale şah ile aynı yatayda olmalıdır.

Aynı yatayda bulunan, hiç hareket etmemiş bir şah ve kendi rengindeki hareket etmemiş bir kalenin rok haklarına sahip olduğu kabul edilir.

Bir piyon ilk hamlesinde iki kare ilerleyip aynı yatayda rakip piyonla bitişik konuma geldiğinde, düşman piyonu tarafından sanki sadece bir kare ilerlemiş gibi geçerken alma yöntemiyle alınabilir. Bu alma işlemi sadece piyonun ikili ilerleyişini takip eden ilk hamlede yasaldır. Şemalar bunun bir örneğini göstermektedir: Beyaz piyon a2'den a4'e hareket ederse, b4'teki siyah piyon onu geçerken alarak b4'ten a3'e hareket edebilir ve a4'teki beyaz piyon tahtadan kaldırılır.

Bir oyuncu bir piyonu kendi sekizinci yatayına kadar ilerletirse, piyon oyuncunun seçimine göre kendi renginde bir vezire, kaleye, file veya ata terfi ettirilir (dönüştürülür) (vezir seçimi en yaygın olanıdır). Terfi seçimi daha önce alınmış olan taşlarla sınırlı değildir. Dolayısıyla teorik olarak bir oyuncunun tüm piyonları terfi ederse dokuz vezire ya da on kaleye, file ya da ata sahip olması mümkündür.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Siyahın şahı tehdit altındadır. Tehdit edilmeyen bir kareye geçerek şahtan kurtulabilir. Siyah ayrıca fili e5'e veya atı f4'e taşıyarak arayı kapatabilir ya da atıyla beyaz fili alarak şahı savuşturabilir.

Şah, en az bir rakip taşı tarafından saldırı altındayken şah konumundadır. Kendi şahını şah tehdidi altına sokacağı için hareket edemeyen (açmaza alınmış) bir taş bile yine de rakip oyuncuya şah çekebilir.

Şahı tehdit altına sokacak veya mevcut tehdit durumunda bırakacak bir hamle yapmak yasaktır. Şahtan kurtulmanın olası yolları şunlardır:

• Şahı tehdit altında olmadığı bir kareye hareket ettirmek.
• Şah çeken taşı almak.
• Şah ile rakibin tehdit eden taşı arasına bir taş koymak (şahı bloke etmek).

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beyaz mat olmuştur; siyah kazanır.

Bir oyuncunun şahı şah tehdidi altındaysa ve oyuncunun şahtan kurtulmak için yapabileceği yasal bir hamle yoksa şah, mat olmuş sayılır; oyun biter ve o oyuncu kaybeder. Diğer taşların aksine, şah hiçbir zaman ele geçirilip tahtadan alınmaz.

Diyagram örnek bir mat pozisyonunu göstermektedir. Beyaz şah siyah vezir tarafından tehdit edilmektedir; şahın hareket edebileceği boş kare de tehdit altındadır ve şah veziri alamaz çünkü o zaman kale tarafından tehdit edilecektir.

Oyunculardan herhangi biri herhangi bir zamanda oyunu rakibe bırakarak çekilebilir.

FIDE kurallarına göre bir oyuncunun çekilmesi rakibin herhangi bir yasal hamle serisi aracılığıyla onu mat etmesinin bir yolu yoksa beraberlikle, aksi takdirde o oyuncunun yenilgisiyle sonuçlanır.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Hamle sırası siyahta iken siyahın şahının yasal hamlesi olmadığı ve şah çekilmediği için oyun pattır. Oyun berabere biter.

Aşağıdaki durumlardan herhangi birinin gerçekleşmesi halinde oyun berabere biter:

• Hamle sırası gelen oyuncu şah tehdidi altında değildir ancak yapabileceği yasal bir hamlesi yoktur. Bu duruma pat denir. Yandaki diyagramda bu duruma bir örnek gösterilmiştir.
• Oyun ölü bir konuma ulaşır.
• Oyunculardan birinin teklif etmesi üzerine her iki oyuncu da beraberlikte anlaşır.

FIDE kurallarında, oyuncunun zamanının dolması veya çekilmesi durumunda dahi, konum öyle bir hâldedir ki rakibin hiçbir yasal hamle dizisiyle mat etmesinin imkânı yoksa, oyun beraberedir.

FIDE'nin rekabetçi oyun kuralları, iki durumda oyuncunun beraberlik iddia etmesine izin verir:

• Her oyuncu tarafından son elli hamle içerisinde hiçbir taş alınmamış veya hiçbir piyon hareket ettirilmemişse (elli hamle kuralı);
• Aynı pozisyon tahtada üç kez ortaya çıkmışsa (veya iki kez ortaya çıkmışsa ve beraberlik iddia eden oyuncu üçüncü kez ortaya çıkışını zorlayabiliyorsa); bu üç konum tekrarı kuralıdır.

Bu kurallar turnuvalardaki oyunların süresiz olarak uzatılmasını engeller.

Artık sürekli şah durumunu kesin bir beraberlik olarak tanımlayan spesifik bir kural yoktur. Ancak böyle bir durumda eninde sonunda ya üç konum tekrarı kuralı ya da elli hamle kuralı devreye girecektir. Çoğu zaman oyuncular beraberlik üzerinde anlaşır.

Ölü konum örneği

	a	b	c	d	e	f	g	h
8		8
7	7
6	6
5	5
4	4
3	3
2	2
1	1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beyaz az önce h5 oynadı; iki taraf da konumu açamaz.

Bir ölü konum, hiçbir oyuncunun herhangi bir yasal hamle dizisi ile rakibinin şahını mat edemeyeceği konum olarak tanımlanır. Satranç kurallarına göre tahtada ölü konum oluştuğu an oyun derhal sonlanır.

Bazı temel oyun sonları her zaman ölü konumdur; örneğin:

• şaha karşı şah;
• şah ve file karşı şah;
• şah ve ata karşı şah.

Diyagramdaki konum gibi her iki taraf için de ilerlemenin imkânsız olduğu kilitli konumlar da ortaya çıkabilir, bunlar da ölü konum kabul edilir.

• Burgess, Graham (2009), The Mammoth Book of Chess, 3rd, Running Press, ISBN 978-0-7624-3726-9 
• Davidson, Henry (1949), A Short History of Chess, 1981, McKay, ISBN 0-679-14550-8 
• FIDE (1989), The Official Laws of Chess, Macmillan, ISBN 0-02-028540-X 
• FIDE (2023). "FIDE Laws of Chess taking effect from 1 January 2023". FIDE. Erişim tarihi: 7 Şubat 2024. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
• FIDE Arbiters' Commission (2022). "Arbiters' Manual 2022" (PDF). FIDE Arbiters' Commission. Erişim tarihi: 7 Şubat 2024. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
• FIDE (2022). "Standards of Chess Equipment". FIDE. Erişim tarihi: 20 Şubat 2024. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
• Harkness, Kenneth (1967), Official Chess Handbook, McKay 
• Hooper, David; Whyld, Kenneth (1996) [First pub. 1992], The Oxford Companion to Chess, 2nd, Oxford University Press, ISBN 0-19-280049-3 
• Just, Tim (2014), U.S. Chess Federation's Official Rules of Chess, 6th, McKay, ISBN 978-0-8129-3559-2 
• Just, Tim (2019), U.S. Chess Federation's Official Rules of Chess (PDF), 7th, (independently published), ISBN 978-1-7977-1690-9 
• Pandolfini, Bruce (1992), Pandolfini's Chess Complete, Fireside, ISBN 0-671-70186-X 
• Polgar, Susan; Truong, Paul (2005), A World Champion's Guide to Chess, Random House, ISBN 978-0-8129-3653-7 
• Reinfeld, Fred (1954), How To Be A Winner At Chess, Fawcett, ISBN 0-449-91206-X 
• Ruch, Eric (2004), The Italian Rules, ICCF10 Eylül 2008 
• Schiller, Eric (2003), Official Rules of Chess, 2nd, Cardoza, ISBN 978-1-58042-092-1 
• Staunton, Howard (1847), The Chess-Player's Handbook, Londra: H. G. Bohn, ss. 21-22, ISBN 0-7134-5056-8  (1985 Batsford reprint, 1-85958-005-X)
• Sunnucks, Anne (1970), The Encyclopaedia of Chess, St. Martin's Press (2nd ed.), ISBN 978-0-7091-4697-1 
• Timman, Jan (2005), Curaçao 1962: The Battle of Minds that Shook the Chess World, New in Chess, ISBN 978-90-5691-139-3 

• FIDE Satranç Kuralları