Sesbilgisi

Dilbilim
dizisinin bir parçası
Anahatlar Tarihçe Dizin
Genel dilbilim Anlambilim Biçimbilim Edimbilim Tarihsel dilbilim Sesbilim Sözdizim Sözdizim-anlambilim arakesiti Sözlükbilim Tipoloji
Uygulamalı dilbilim Adli Antropolojik Aradilbilim Belgeleme Çokdillilik Çevirmenlik ve yorumculuk Derlemdilbilim Determinizm Edinim Dil felsefesi Dilbilim tarihi Etnometodoloji Filoloji Hesaplamalı İletişim etnografisi Kod değiştirimi Konuşma çözümlemesi Matematiksel Mesafe Metindilbilim Psikodilbilim Sesbilgisi Ses çözümlemesi Sinirdilbilim Söylem çözümlemesi Eleştirel söylem çözümlemesi Toplumdilbilim Uygulamalı Yazı sistemleri
Teorik çerçeveler Biçimci Bağımsal Dağılımcılık Dil cebiri Öbekyapısal Üretici İşlevsel Bilişsel Dilbilgiselleşme Dizgeci işlevsel Etkileşimsel İşlevsel söylem Kullanıma dayalı Kuruluş Prag Okulu Yapısalcılık
Konular Betimlemecilik Bileşimsellik Çokdillilik Dil teorisi Dil ve toplumsal cinsiyet Dilbilimsel antropoloji Dilbilim felsefesi Dilin kökeni Etimoloji Göstergesellik İkinci dil edinimi İnternet dilbilimi Kuralcılık LGBTQ dilbilimi Muhafazakâr ve yenilikçi dil Ortografi Sözdizimin özerkliği Terimtanım Terminoloji
g t d

Sesbilgisi, ses bilgisi ya da fonetik dilsel seslerin öğelerini araştıran modern dilbilim, biyoloji, akustik bilimi, sinirbilim, tıp ve diğer bilimlerle ilişkili olan kendine özgü, disiplinler arası bir alandır. Sesbilgisinin araştırma nesnesi, konuşulan dildir. Dilde gerçekleşen ses olayları da bu bilim dalının konularından biridir.

"İşlevsel sesbilgisi", (sesbilimin ilgi alanı olduğu gibi) konuşulan dili farklı açılardan ele alır. Sesbilimde “dil sistemindeki ses birimlerin işlevleri”, sesbilgisinde ise sözlü ifadelerdeki özellikler söz konusudur ve sesbilgisi, fen bilimlerinin yöntemlerini kullanır. Sesbilgisinin amacı görgül dil ve konuşma üretimi ve bu üretimin algılamasının imkân ve sınırlarını araştırmaktır.

Fonetik sözcüğü, Yunanca “ses” anlamında olan phōnḗ sözcüğünden türetilen ve “işitilen, duyulan” anlamına gelen phōnētikós sözcüğünden gelmektedir. Türkçede "fonetik" anlamında eskiden savtiyat (ﺻﻮﺗﻴّﺎﺕ) kelimesi kullanılırdı (savt [صَوْت] Arapçada "ses" demektir).

Sesbilgisi, çalışma alanı olarak ikiye ayrılır:

Genel sesbilgisi, bir dildeki işaretlerin üretimi, aktarımı ve alınması ile ilgilenir.

Genel sesbilgisinin bu üç çalışma alanına karşılık gelen alt alanları şunlardır:

• Boğumlama: Dile fizyolojik bakış açısı ile yaklaşır.
• Sesçil sesbilgisi: Seslerin ve dil şifrelerinin taşıyıcısı olarak dilin fiziksel yapısıyla uğraşır.
• İşitsel sesbilgisi: Ses olaylarının nasıl algılandığı ve bunların beyindeki oluşumu ile ilgilenir.

Alt alanları:

• Düzgüsel sesbilgisi: Bir dildeki seslerin doğru söylenişine göre dildeki ses sisteminin kurallarını inceler.
• Karşılaştırmalı sesbilgisi: Artzamanlı ve eşzamanlı olarak iki dilin sesbilimsel sistemlerini karşılaştırır.
• Betimsel sesbilgisi: Fonetik öğelerin ve bu öğelerin birleşimlerinin sıklığı, belli bir şifreye ait dilsel işaretlerin özelliği, fonetik ve fonolojik istatistik konularını inceler.
• Adli sesbilgisi: Suç bilimi gibi alanlarda bir konuşmacının ses ve konuşma özelliklerinin araştırılmasına yönelik fonetik bilginin kullanıldığı alandır.
• Araçsal ya da deneysel sesbilgisi: Uluslararası Fonetik Alfabesi aracılığıyla bütün dillerdeki seslerin gösterilmesi ve tanımlanması ile uğraşır.
• Kulak fonetiği: İnsan duyumunun yeteneğiyle uğraşan kuramsal sesbilgisinin alanıdır.
• Patholoji fonetiği: Dilbilimsel dil, konuşma, ses, nefes alma ve duyma bozukluklarına yönelik inceleme yapar.
• Fonolojik sesbilgisi: Farklı tonlama türlerinin ve vurgulamanın araştırılması gibi konularda bir dildeki ses birimlerinin işlevi, ilişkisi, düzenlenmesi ve yapısı ile uğraşır.
• Psikolojik sesbilgisi: Bir dildeki seslerin yayılması, konuşma sürecinin planlanması ve konuşmayı konuşmacının kendisinin algılaması gibi konuları kapsar.
• İletişimsel sesbilgisi: Bilgi alışverişinde ses yapısının düzenlenmesi ile uğraşır.
• Nörolojik sesbilgisi: Merkezi sinir sisteminin konuşma sürecini ayarlaması ile uğraşır.
• Eğitsel fonetik: Konuşma becerisinin kazanılması ve bireysel ses gelişimi konularıyla uğraşır.
• Prozodi: Dildeki seslerin tanımlanması ve bu seslerin, sözcük hecelerindeki kullanımı ile uğraşır. Araştırma alanına hecelerin ses yapısı ve dildeki seslerin birleştirilme kuralları da dahildir.
• Dil sisteminin öğesi olarak sesbirimlerle sesbilim de ilgilenir. Fonetik ve fonoloji arasındaki fark “sesbilgisi” kavramıdır.