Gabdulla Tukay

Hayatı

Abdullah Muhammed Arif oğlu Tukay, 26 Nisan 1886 tarihinde Kazan bölgesinin Kışlavıç adlı kentinde dünyaya geldi. Babası iyi bir medrese eğitimi almış köy imamı Muhammed Arif, annesi ise Üçili kasabasından Ziynetullah Bey'in kızı Memdude Hanım'dı. Tukay henüz bebekken babasını, dört yaşındayken de annesini kaybetti. Yetim kalan şair, akrabaları tarafından büyütüldü ve oldukça zorlu bir çocukluk dönemi geçirdi. Çocukluğu boyunca farklı köylerdeki ailelerin yanına evlatlık olarak verildi. Eğitim hayatına Kırlay'daki mahalle mektebinde başladı. 1895 yılında halasının yanına yerleştiği Cayık'ta, Buhara usulü eğitim veren Mutiullah medresesinde ve hemen yanındaki Rus sınıfında öğrenimine devam etti. Eniştesi Ali Asgar Osmanov'nun vefatının ardından medresede kalmaya karar verdi. Hayatını küçük çocuklara ders vererek ve matbaalarda mürettiplik yaparak kazandı. Medrese yıllarında Tatar edebiyatı ile halk edebiyatının inceliklerini derinlemesine öğrendi. Arapça, Farsça, Rusça, Başkurtça ve Türkçe gibi dillerin edebiyatlarını, Şark felsefesini ve aruz teorisini hocasının oğlu Kamil Motıyği'den aldı. Kamil Motıyği, Tukay'ın hayatını doğrudan etkileyen önemli bir figürdü. Tukay, hocasının getirdiği Türkçe ve Arapça gazete ve yayınları yakından takip etti. İstanbul'dan gelerek medreseye devam eden Türk ceditçisi Abdülveli, onu Türkçe ve Fransız edebiyatları ile tanıştırdı.

Tukay, Kamil Motıyği'nin çıkardığı Fikir ve El Asrü Cedit gazeteleri ile Uklar dergisinde aktif olarak çalıştı. Bu yayınlarda mürettiplik, musahhihlik, yazarlık ve redaktörlük gibi çeşitli görevler üstlendi. 1905 yılının başında Sosyal Demokratların organı olan Uralets gazetesine dizgici olarak girdi. Medreseden ayrılarak eski yaşam tarzına karşı fikri bir tavır aldı. Medrese döneminde şiir yazmaya başlayan Tukay, ilk eserlerini Fikir gazetesinde yayımladı. Daha sonraki süreçte El-Asru’l-Cedid ve Nur gazetelerinde şiirlerine yer verdi. Ceditçilik hareketinin ateşli bir destekçisi olarak öne çıktı. 1905 İhtilali'nden önce Osmanlı edebiyatına yakın şiirler kaleme alan Tukay, bu tarihten sonra eserlerini Tatarca yazmaya başladı. Bu değişimle birlikte Cayık dışında da geniş halk kitleleri tarafından tanınmaya başladı. Kazan Türkleri arasındaki batıl inançları, köhnemiş zihniyet ve kurumları ile softa din adamlarını eleştiren yazılar ve şiirler üretti. Bu eleştirel duruşu, şöhretinin artmasına katkı sağladı. 1907 yılının sonbaharında Kazan'a dönen Tukay, Galiesgar Kamal ile birlikte Yeşin mizah dergisini çıkardı. Yeşin'in kapatılmasının ardından Yalt-Yult adlı mizah dergisini yayımlamaya devam etti. El-İslâh gazetesinde de sık sık yazılar kaleme aldı. Konu ve kahramanlarını halk edebiyatından alan eserleriyle büyük bir üne kavuştu. Bu başarıları nedeniyle kendisine Halk şairi unvanı verildi. Ancak yaşamı boyunca maddi sıkıntılar ve sağlık sorunları ile mücadele etmek zorunda kaldı. 1911 yılında vereme yakalandı. 15 Nisan 1913 tarihinde, yirmi altı yaşındayken Kılyaçkın Hastanesi'nde hayatını kaybetti.

Tukay'ın anısı, Türkiye'de çeşitli yer adları ile yaşatılmaktadır. Tarsus'ta bulunan bir sokağa ve Ankara'da Anıtkabir'in önünde bulunan caddeye onun ismi verilmiştir.

Bu şiirde anadilin anne ve babanın dili olduğu, dünya bilgisinin bu dil aracılığıyla kazanıldığı vurgulanır. Annenin beşikte ninni söylemesi ve ablanın hikaye anlatması gibi çocukluk anıları dile getirilir. Şiirde, anadilin çocukluktan itibaren paylaşılan sevinç ve üzüntülerin kaynağı olduğu belirtilir.