İbn Buhtîşû'nun Menafi' el-Hayawan'ı ( منافع الحيوان ), 12. yüzyıla tarihlenmektedir. Altyazılar Farsça dilinde görünür.

Buhtîşû' (veya Bahtîşû‘), yedinci, sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda altı nesil ve 250 yılı kapsayan, ya Fars ya da Suriyeli Doğu Hristiyan hekimlerden oluşan bir ailedir. 5. yüzyılın başlarından itibaren rastlanabilen Orta Farsça - Süryanice adı, bu "Süryani-Fars Nestorian ailesinin" adını taşıyan atasına atıfta bulunmaktadır. Ailenin bazı üyeleri Halifelerin kişisel hekimleri olarak görev yapmıştır. Buhtîşû'nun oğlu Curcîs, 765 yılında Mansûr'un hastalığına baktıktan sonra 10.000 dinar ile ödüllendirilmiştir. Hatta bu ailenin üyelerinden birinin, Kerbela olayları sırasında Şii İmamı Zeynelâbidîn'in hastalığı esnasında kendisine hekim olarak kabul edildiği söylenmektedir.

Buhtîşû' ailesinden yetişen ilk hekimler, I. Hüsrev'in (h. 531-579) zamanında kurulan Cündişapur Akademisi'nde öğrenim görmüş ve oradaki hastahanede yaptıkları başarılı çalışmalarla adlarını duyurmuşlardı daha sonra 765’te Bağdat'ın hilâfet merkezi oluşundan sonra 250 yıl süreyle Abbâsî sarayına hekimlik hizmeti vermişlerdir. Platon, Aristoteles, Pisagor ve Galen'in eserleri de dahil olmak üzere Yunan ve Hint bilimlerine oldukça hakimdiler ve Cündişapur'da çalışırken bunların tercümesine yardımcı oldular.

Müslümanların İran'ı fethinden sonra değişen topluma entegrasyonları sırasında aile, yaklaşık 200 yıl boyunca Farsçayı sözlü dil olarak korurken Arapçayı da edindi.

Aile aslen Cündişapur yakınlarındaki Ahvaz'dandı, ancak sonunda Bağdat şehrine ve daha sonra Suriye'deki Nusaybin'e taşındılar. Harun Reşid'in veziri ve akıl hocası Yahya bin Halid, Cündişapur Hastanesi ve Akademisi'ne himaye sağladı ve sadece İran'da değil, genel olarak Abbasi İmparatorluğu'nda da astronomi, tıp ve felsefenin gelişmesini ve ilerlemesini sağlamaya yardımcı oldu.

Etimoloji

İlk olarak Orta Farsça "kurtarılmış" anlamına gelen bir terim ve Yeşua / İsa için Süryanice bir bileşenden oluşan isim, "İsa tarafından kurtarılmış" veya "İsa kurtarmıştır" olarak çevrilebilir. Ancak 12. yüzyıl Arap tarihçisi İbn Ebî Useybia, Kitāb ʿUyūn al-anbāʿ fī ṭabaqāt al-aṭibbāʿ (كتاب عيون الأنباء في طبقات الأطباء) adlı kitabında bu anlamı Süryaniceden "İsa'nın Hizmetkarı" olarak çevirmektedir. (في اللغة السريانية البخت العبد ويشوع عيسى عليه السلام).

Üyeler

Ailenin ilk iki üyesine dair bilinen hiçbir kayıt bulunmamaktadır. Ve soy ağacının geri kalan kayıtları Curcîs isminden başlamaktadır. Ancak soyağacı sırası şu şekildedir:

I. Buhtîşû'

I. Cibrâîl

Curcîs

Curcîs bin Buhtîşû', II. Buhtîşû'nin babası ve Cibrâîl bin Buhtîşû'nun dedesidir, bilimsel bir yazardı ve Irak, Suriye ve İran'daki saraylara hekim sağlayan Gondeşapur'daki hastanenin müdürüydü. 765 yılında Halife Mansûr'un mide rahatsızlığını tedavi etmek için Bağdat'a çağrıldı. Halifeyi başarıyla iyileştirdikten sonra, Bağdat'ta kalması istendi ve 769 yılında hastalanana kadar orada kaldı. Halife, Gondeşapur'a dönmesine izin vermeden önce onu İslam'a geçmeye davet etti, ancak Curcîs, öldüğünde babalarının yanında olmak istediğini söyleyerek reddetti. İnatçılığından eğlenen halife, Curcîs'in gideceği yere ulaşmasını sağlamak için ona bir görevli gönderdi. Curcîs, hizmetli ve 10.000 dinar ücret karşılığında, oğlu II. Buhtîşû'nün Cündişapur'daki hastaneden kurtarılamaması nedeniyle öğrencisi İsa ibn Şahla'yı halifeye göndereceğine söz verdi.

II. Buhtîşû'

II. Buhtîşû', Curcîs bin Buhtîşû'nun oğlu ve Cibrâîl bin Buhtîşû'nun babasıydı. Babası Halife Mansûr'un mide rahatsızlıklarını tedavi etmek üzere çağrıldığında, Cündişapur'daki hastanenin sorumluluğu ona bırakılmıştı. Curcîs, II. Buhtîşû'nin Bağdat'a gidip halifelere bakmasını asla istememiş ve yerine öğrencilerinden birini göndermeyi teklif etmişti. Bununla birlikte, II. Buhtîşû' de ağır hasta olan Hâdî'yi tedavi etmek üzere şehre çağrıldı. 787 yılına kadar Bağdat'ta yerleşemedi; o yıl Halife Harun Reşid şiddetli baş ağrıları çekiyordu. Harun Reşid'i başarıyla tedavi etti ve halife minnettarlıkla onu başhekim yaptı; bu görevi 801 yılında ölümüne kadar sürdürdü.

Cibrâîl bin Buhtîşû'

Alternatif Yazılışları: Djibril b. Bukhtishu', Cibril ibn Bakhtishu', Cibra'il ibn Bukhtyishu, Djabra'il b. Bakhtişu

Cibrâîl bin Buhtîşû', 787 yılından 801 yılında ölümüne kadar Bağdat'taki halifelere hizmet eden II. Buhtîşû'nun oğluydu. 791 yılında II. Buhtîşû', Cibrâîl'i Halife Harun Reşid'in veziri Ca'fer bin Yahyâ el-Bermekî'ye hekim olarak tavsiye etti. Bu tavsiyeye rağmen Cibrâîl, babasının yerine ancak 805 yılında geçti; bu tarihte Harun Reşid'in kölelerinden birini başarıyla tedavi ederek halifenin güvenini kazandı.

Cibrâîl'in Bağdat'ta bulunduğu süre boyunca, Harun Reşid'e ilk hastanenin inşasında danışmanlık yaptı. Hastane ve ona bağlı gözlemevi, Cibrâîl'in tıp eğitimi aldığı ve müdür olarak görev yaptığı Gondeşapur'daki hastanenin modeline göre inşa edildi. Cibrâîl ayrıca, Harun Reşid'in kendi adını verdiği bu yeni hastanenin de müdürlüğünü yaptı.

Abbasî saray hekimleri, halife tarafından kabul edilip işe alındıktan sonra yüksek bir mevki ve güven kazandılar; bunun en açık örneği, Harun Reşid'in, veziri Yahya el-Barmaki'nin halifenin huzuruna izinsiz girdiği bir olayda, Yahya'yı hizaya getirmek için Cibrâîl'i kullandığı anekdottur. Tha'alibi, düzyazı derlemesinde el-Babbagha'dan duyduğu bir hikâyeyi aktarır:

Buhtîşû' bin Cibrâîl babasından rivayet eder ki… Sonra el-Raşid bana döndü ve dedi ki: 'Cibrâîl, senin evinde iznin olmadan içeri girmeye cesaret edecek biri var mı?' Ben de dedim ki: 'Hayır, kimse bunu yapmayı ummaz bile.' O da dedi ki: 'Öyleyse, insanların buraya izinsiz girmesinin sebebi nedir?'"

Bu görüşmenin ardından Yahya, halifeye saray adabının değişip değişmediğini sorarak, Harun Reşid'e izinsiz olarak huzuruna girme ayrıcalığının kendisine verildiğini ustaca hatırlattı.

Bu tür saray görüşmelerinin bir parçası olan Cibrâîl, zaman zaman halifeye, çoğu görevliye izin verilmeyen bir açıklıkla yaklaşırdı. Harun Reşid'in son hastalığı sırasında, Cibrâîl'in halifeye verdiği açık sözlü cevaplar ona utanç getirdi ve kısa süre sonra ölüm cezasına çarptırıldı. Fadl ibn el-Rabi tarafından idamdan kurtarıldı ve daha sonra Emîn'in hekimi oldu. Memûn iktidara geldikten sonra Cibrâîl tekrar hapse atıldı, ancak Hasan ibn Sahl'ı tedavi etmesi gerektiği için 817 yılında serbest bırakıldı. Üç yıl sonra yerine damadı Mihail geçti, ancak Mihail halifeyi tedavi edemeyince 827 yılında tekrar Bağdat'a çağrıldı. Halifenin gözü önünde 827 ile 829 yılları arasında öldü ve Hristiyan olduğu için Dicle'nin doğu kıyısında, günümüz Irak'ında bulunan Tizpon'daki Aziz Sergius Manastırı'na gömüldü.

Dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda Buhtîşû' ailesi Bağdat'ta tıp pratiğinde neredeyse tekel sahibiydiler. Cibrâîl'in, Harun Reşid'e 23 yıl ve Bermakidlere 13 yıl hizmet ederek elde ettiği kariyer gelirinin 88.800.000 dirhem olduğu tahmin ediliyor; bu rakama daha küçük hastalardan aldığı ücretler dahil değil.

Huneyn bin İshak, birkaç yıl Yunanca çalıştıktan sonra Cibrâîl'in tavsiyesini aldı ve bu sayede daha sonraki yüzyıllarda hem Yakın Doğu'da hem de Avrupa'da çevirileriyle tanındı.

III. Buhtîşû'

Buhtîşû' bin Cibrâîl, ayrıca III. Buhtîşû‘ olarak da bilinir (ö. 256/870). III. Buhtîşû‘ bu aileden yetişen altıncı hekim olarak babası Cibrâîl bin Buhtîşû'nun 828’de Tizpon'da ölümü üzerine Halife Memûn (h. 813-833) tarafından saray başhekimliğine getirilmiş ve halifenin Bizans seferleri sırasında daima yanında bulunmuştur.

Yuhanna ibn Buhtîşû'

Ubeydullah bin Buhtîşû'

III. Cibrâîl

III. Cibrâîl, Halife el-Muktadir'in maliye memuru Ubeydullah ibn Buhtişu'nun oğluydu. Babasının ölümünden sonra annesi başka bir hekimle evlendi. III. Cibrâîl, annesinin ölümünden sonra parasız kaldığı Bağdat'ta tıp eğitimine başladı. Kirman'dan gelen bir elçiyi tedavi ettikten sonra, Büveyhî hükümdarı Adudüddevle tarafından Şiraz'a çağrıldı, ancak kısa süre sonra Bağdat'a geri döndü. Bağdat'tan sadece kısa istişareler için ayrıldı, hatta onu Kahire'ye yerleştirmek isteyen Fâtımî Azîz'in teklifini bile reddetti. III. Cibrâîl, 8 Haziran 1006'da ölmüştür.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ Frye, R.N., (Ed.) (1975). The Cambridge history of Iran. Repr. Londra: Cambridge U.P. s. 415. ISBN 978-0-521-20093-6. Among the Christians also there were some of Persian origin or at least of immediate Persian background, among whom the most important are the Bukhtyishu' and Masuya (Masawaih) families. The members of the Bukhtyishu* family were directors of the Jundishapur hospital and produced many outstanding physicians. One of them, Jirjls, was called to Baghdad by the 'Abbasid caliph al-Mansur, to cure his dyspepsia. 
  2. ^ Philip Jenkins. The Lost History of Christianity. Harper One. 2008. 0061472808.
  3. ^ Richard Nelson Frye. Heritage of Persia. Mazda Publishers. 2004.
  4. ^ Bonner, Bonner; Ener, Mine; Singer, Amy (2003). Poverty and charity in Middle Eastern contexts. SUNY Press. s. 97. ISBN 978-0-7914-5737-5. 
  5. ^ Ruano, Eloy Benito; Burgos, Manuel Espadas (1992). 17e Congrès international des sciences historiques: Madrid, du 26 août au 2 septembre 1990. Comité international des sciences historiques. s. 527. ISBN 978-84-600-8154-8. 
  6. ^ a b c Lutz Richter-Bernburg. BOḴTĪŠŪʿ. Encyclopaedia Iranica. Volume IV, Fasc. 3. 1990. 978-0-7100-9132-1
  7. ^ "Islamic Culture and the Medical Arts: Greek Influences". 2 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026. 
  8. ^ Edward Granville Browne, Islamic Medicine, Goodword pub., 2002, 81-87570-19-9, p23
  9. ^ Imam Hossayn va Iran (امام حسین و ایران), by Zabihullah Mansouri (ذبیح الله منصوری). Tehran. Also: [1]
  10. ^ Doğruyol, Hasan (1992). "Buhtîşû". TDV İslâm Ansiklopedisi. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. s. 378. Erişim tarihi: 28 Nisan 2026. 
  11. ^ Max Meyerhof, "An Arabic Compendium of Medico-Philosophical Definitions," Isis 10, no. 2(1928): 348.
  12. ^ Donald R. Hill, Islamic Science and Engineering. 1993. Edinburgh University Press. 0-7486-0455-3 p.4
  13. ^ Maz Meyerhof, "An Arabic Compendium"
  14. ^ D. N. MacKenzie. A Concise Pahlavi Dictionary. Routledge Curzon, 2005, 0-19-713559-5.
  15. ^ Majid Fakhry, "Philosophy and Theology," The Oxford History of Islam, ed. by John L. Esposito. Oxford Islamic Studies Online, http://www.oxfordislamicstudies.com/article 19 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
  16. ^ H.A.R Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal, and J. Schacht, eds. Encyclopedia of Islam, New Edition, vol. 1, (Leiden, Netherlands: E.J. Brill, 1960), s.v. "Bukhtishu."
  17. ^ Edward G. Browne, Arabian Medicine (Cambridge: University Press, 1921), 23.
  18. ^ a b c d e H.A.R. Gibb, ed. Encyclopedia of Islam
  19. ^ Andras Hamori, "A Sampling of Pleasant Civilities," Studia Islamica, no. 95(2002): 9.
  20. ^ De Lacy O'Leary, How Greek Science Passed to the Arabs (London: William Clowes and Sons, Lmtd, 1957), 151.
  21. ^ Timothy S. Miller, "The Knights of Saint John and the Hospitals of the Latin West," Speculum 53, no. 4(1978):725.
  22. ^ a b Timothy S. Miller, "The Knights"
  23. ^ Majid Fahkry, "Philosophy"
  24. ^ Andras Hamori, "A Sampling"
  25. ^ P.M. Holt, Ann K.S. Lambton, and Bernard Lewis, eds. The Cambridge History of Islam, vol. 2, The Further Islamic Lands, Islamic Society and Civilization (Cambridge: University Press, 1970), 767.
  26. ^ Edward G. Browne, Arabian Medicine, 57
  27. ^ Edward G. Browne, Arabian Medicine, 24
  28. ^ Bayat, Ali Haydar (1992). "Buhtîşû' bin Cibrâîl". TDV İslâm Ansiklopedisi. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. s. 379. Erişim tarihi: 28 Nisan 2026. 

Konuyla ilgili yayınlar

KavramlarEserlerMerkezlerEtkilendiğiEtkilediği