Ciltleme, bir kitabı meydana getiren yaprak veya formaların sıralanarak bir araya getirilmesi, birbirine bağlanması ve çoğunlukla koruyucu bir kapak içine alınması işlemlerinin bütünüdür. Kitap üretiminde baskı sonrasında gerçekleştirilen işlemlerden biridir. Geleneksel olarak elle yapılan ciltleme işlemleri günümüzde endüstriyel üretimde büyük ölçüde makinelerle ve otomatik sistemlerle gerçekleştirilmektedir.
İşlem
Basılmış büyük kâğıt tabakaları önce kırma ve katlama işlemleriyle formalara dönüştürülür. Formalar doğru sayfa sırasına göre harmanlandıktan sonra dikme veya yapıştırma yöntemleriyle birleştirilerek kitap bloğu oluşturulur. Sert kapaklı kitaplarda bu blok, ayrı olarak hazırlanan mukavva kapağın içine sabitlenerek ciltleme tamamlanır.
Tarihçe
Ciltçiliğin gelişimi, Antik Roma döneminde tomar biçimindeki kitapların yerini yaprakların bir araya getirildiği kodeks biçiminin almaya başlamasıyla ilişkilidir. Günümüze ulaşan en eski cilt kapakları 4. yüzyıla tarihlenirken, sanat eseri niteliğindeki erken örnekler 8. ve 9. yüzyıllarda Mısır'daki Kıptîler ile Orta Asya'daki Uygurlar tarafından üretilmiştir.
İslâm cilt sanatının bilinen en eski örnekleri Mısır ve Tunus'ta bulunmuş ve 9. yüzyıla tarihlendirilmiştir. Anadolu'da Selçuklular döneminde gelişen cilt geleneği daha sonra Anadolu beylikleri ve Osmanlılara aktarılmıştır. Klasik Osmanlı ciltçiliği 16. yüzyıldan itibaren Türk ve İslâm kitap sanatının başlıca geleneklerinden biri hâline gelmiştir. Osmanlı sarayındaki mücellitlerin teşkilatlanması II. Bayezid döneminde gerçekleşmiş ve bu dönemde ilk ciltçilik lonca teşkilatı kurulmuştur.
Ciltleme yöntemleri
Basılı tabakalar ciltleme öncesinde katlanarak formalar hâline getirilir ve sıralanır. Kitap, dergi ve broşürlerin ciltlenmesinde kullanılan başlıca yöntemler tel dikiş, iplik dikiş, tutkallama ve mekanik ciltlemedir.
| Yöntem | Uygulama | Başlıca kullanım alanları |
|---|---|---|
| Tel dikiş | Bir araya getirilen formalar metal tel kullanılarak tutturulur. Sırttan veya üstten uygulanabilir. | Sırttan tel dikiş çoğunlukla dergi, broşür, katalog ve bültenlerde; üstten tel dikiş ise daha kalın basılı işlerde kullanılır. |
| İplik dikiş | Formalar sırtlarından delinerek iplikle birbirine dikilir. | Uzun süre kullanılması amaçlanan ve çok sayfalı kitap ve kataloglarda tercih edilir. |
| Amerikan cilt (tutkallama) | Forma veya sayfaların sırtları hazırlanarak tutkalla birbirine ve kapağa bağlanır. | Kitap yayıncılığı ile dergi ve katalog üretiminde yaygın olarak kullanılır. |
| Mekanik ciltleme | Kapak ve sayfalar delinerek metal veya plastik bağlantı elemanlarıyla birleştirilir. | Spiral, vida veya benzeri bağlantıların kullanıldığı defter, kılavuz ve diğer basılı materyallerde uygulanır. |
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ a b Hayta, Pelin (2022). "Sert Mukavva Kapaklı Kitap Ciltleme Terimleri ve Tanımlamaları". Avrasya Terim Dergisi. 10 (2). Orhan Sevgi. ss. 28-33. doi:10.31451/ejatd.1119431. 11 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi31 Ağustos 2026.
- ^ a b Arıtan, Ahmet Saim (1993). "Ciltçilik" (PDF). TDV İslâm Ansiklopedisi. 7. Türkiye Diyanet Vakfı. ss. 551-557. 30 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ Akyar, Mehmet (2013). "KURUMSAL KİMLİĞİN YANSITILMASI VE KÜTÜPHANECİLİK" (PDF). Cilt Uygulamaları. Marmara Üniversitesi: 94-9531 Ağustos 2026.
Dış bağlantılar
Wikimedia Commons'ta ciltleme ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
Vikikitap'ta Ciltleme ile ilgili kitap bulabilirsiniz. (İngilizce)- Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesindeki Mücellithane'de onarılarak korunan eserler – AA
- Mücellit – İstanbul'un Zanaatkarları – YouTube
- Millî Eğitim Bakanlığı – Ciltleme Teknikleri 11 ders materyali (PDF)
- Türkiye Yazma Eserler Kurumunda Türk cilt sanatı