Awassi sheep flock on Kartal Dağı 01.jpg
Suriye'de bir İvesi koyunu ve kuzusu
Awassi sheep flock on Kartal Dağı 01.jpg
Gaziantep'te otlayan bir İvesi sürüsü
Diğer adı
  • Awassi
  • Arab
  • Baladi
  • Deiri
  • Gezirieh
  • Shami
DağıtımGüneybatı Asya
TürEvcil koyun
KullanımSüt (öncelikli), et ve yapağı
Özellikler
Ağırlık
  • Erkek:
    60–90 kg
  • Dişi:
    30–50 kg
Boy
  • Erkek:
    68–80 cm
  • Dişi:
    65–70 cm
Yün rengiGenellikle beyaz
Yüz rengiGenellikle kahverengi
Boynuz durumuKoçlar genellikle boynuzlu; koyunlar çoğunlukla boynuzsuz
Kuyruk tipiYağlı kuyruklu
İklim uyumuSıcak ve kurak subtropikal koşullara uyumlu
Türkiye'deki tescilli adıAnadolu İvesisi
Uluslararası adıAwassi
Yerel adıİvesi
Tescil yılı2004

İvesi veya İvesi koyunu (İngilizce: Awassi, Arapça: عواسي), Güneybatı Asya'da yaygın olan yağlı kuyruklu bir evcil koyun ırkıdır. Süt verimi öncelikli olmak üzere et ve yapağı üretiminde de kullanılan kombine verimli bir ırktır. Türkiye'deki İvesi koyunu, 2004 yılında Anadolu İvesisi adıyla tescil edilmiştir. Tescil belgesinde ırkın uluslararası adı Awassi, yerel adı ise İvesi olarak gösterilmiştir.

Kökeni ve Yayılışı

Irkın geleneksel yayılış alanı Mezopotamya ile Doğu Akdeniz çevresidir. Irak, Suriye, Lübnan, Ürdün, İsrail, Filistin ve Türkiye'nin güneydoğusunda yetiştirilir. Kuzey Suudi Arabistan'da da çöl koşullarındaki sürülerde bulunur. Awassi adının Fırat ile Dicle arasında yaşamış El Awas adlı bir kabileden geldiği ileri sürülür. Türkiye'de ırk için İvesi adı yerleşmiştir.

Türkiye'deki başlıca yetiştirme alanı Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir. Bununla birlikte farklı iklimlere uyum gösterebilmesi nedeniyle İç Anadolu Bölgesi'ne de götürülmüş, ırkın yaşama gücü ve gelişme özelliklerini koruyabildiği bildirilmiştir. Irk, süt verimi ve çevre koşullarına uyum yeteneği nedeniyle birçok ülkeye götürülmüş ve farklı ıslah programlarında kullanılmıştır.

Özellikleri

Orta büyüklükte, ince fakat sağlam kemik yapılıdır. Vücudu genellikle beyaz veya krem renklidir. Baş rengi kirli sarı-kahverengi veya siyahtır. Ayaklarda genellikle baş rengine uyan pigmentasyon görülür. Baş uzun ve dar, burun dışbükey, kulaklar ise uzun ve sarkıktır. Koçların çoğunda geriye ve aşağıya doğru kıvrılan boynuzlar bulunurken koyunlar genellikle boynuzsuzdur.

Geniş ve yağlı kuyruğun alt yüzünde, kuyruğun tabanından orta bölümüne uzanan çıplak bir oluk bulunur. Türkiye'deki tescil tanımında mizabe adı verilen bu yapı, ırkın ayırt edici özelliklerinden biri olarak gösterilmiştir. Yapağısı kaba ve karışıktır.

Verim ve yetiştiricilik

İvesi koyunu sıcak ve kurak iklimlere, uzun yürüyüşlere ve görece yetersiz meralara uyum sağlayabilir. Geleneksel olarak geniş sürüler hâlinde, meraya dayalı yetiştirilmekle birlikte yarı entansif ve entansif işletmelerde de yetiştirilmektedir.

Verim düzeyi yetiştirilen hatta, besleme koşullarına ve sürü yönetimine göre değişir. Türkiye'deki tescil verilerinde ergin canlı ağırlık koçlarda ortalama 74,4 kg, koyunlarda 50,2 kg olarak verilmiştir. Laktasyon süresi yaklaşık 184 gün, laktasyon süt verimi ise 172 kg'dır.

İvesinin süt verimini artırmaya yönelik farklı ülkelerde ıslah çalışmaları yürütülmüştür. Uzun süreli seleksiyon çalışmaları sonucunda yüksek süt verimli Improved Awassi geliştirilmiş, Suriye ve Türkiye'deki ıslah programlarında da süt veriminde artış sağlanmıştır.

Şanlıurfa'da yetiştiricilik ve üretim

Şanlıurfa, Türkiye'de İvesinin başlıca yetiştirildiği bölgelerden biridir. İlde halk elindeki sürülere yönelik ıslah çalışmaları yürütülürken, Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğüne bağlı Ceylanpınar Tarım İşletmesinde de İvesi ırkı damızlık olarak yetiştirilmektedir. TİGEM'in 2025 yılı verilerine göre işletmede 58 bin anaç İvesi koyunu ve 3 bin koç bulunuyordu. Kurum, Ceylanpınar Tarım İşletmesini dünyadaki en büyük İvesi ırkı popülasyonuna sahip işletme olarak nitelendirmektedir.

İvesi'nin tescilli et, süt ve yün ürünleri

İvesi koyununun eti, sütü, yünü ve bunlardan elde edilen ürünler, çeşitli yöresel ürünlerin üretiminde kullanılmaktadır. Aşağıdaki listede, coğrafi işaret tescil belgelerinde İvesi ırkına açıkça atıfta bulunulan ürünler yer almaktadır.

Türkiye'de

Türkiye dışında

Ayrıca bakınız

  • Koyun ırkları listesi - İvesinin de Awassi adıyla yer aldığı koyun ırklarının karşılaştırmalı listesi

Kaynakça

Notlar

  1. ^ İveside belirgin bir ırk özelliği olan yağlı kuyruk, enerji rezervi işlevi görür. Özellikle doğal meraya dayalı yetiştiricilikte yem kaynaklarının azaldığı kurak dönemlerde uyrukta depolanan yağ kullanılabilir.
  2. ^ Kombine verimli koyun ırkları, et ve süt verimi birlikte yüksek olan, bazı ırklarda buna yapağı veriminin de eşlik ettiği, çevre koşullarına dayanıklı koyun ırklarıdır.
  3. ^ Irkın uluslararası adı olan Awassinin kökeni için iki bağlantılı açıklama aktarılır. FAO tarafından yayımlanan çalışmada adın, Dicle ile Fırat arasında yaşayan El-Awas kabilesinden geldiği belirtilir. Aynı çalışmada Siegfried Hirsch'in 1933 tarihli Sheep and Goats in Palestine adlı eserine dayanılarak edebî Arapçada awas sözcüğünün kırmızı-beyaz renkli deve veya beyaz koyun için kullanılan bir terim olduğu aktarılır.
  4. ^ İvesi yapağısı, kaba-karışık yapısı ve kalın lif özellikleri nedeniyle öncelikli olarak halı, kilim ve battaniye sanayisinde kullanılır. İnce tekstil ürünlerine uygun olmasa da aşınmaya karşı oldukça dayanıklı ürünlerin yapımında tercih edilir. Türkiye'de yapılan çalışmalar da İvesi yapağısının halı ipliği üretimi haricinde yatak, yorgan ve keçe yapımında da değerlendirildiğini belirtmektedir.
  5. ^ Entansif (yoğun) ve yarı entansif hayvancılık, hayvanlardan en yüksek verimi almayı amaçlayan iki modern üretim sistemidir. Entansif yetiştiricilikte hayvanların bakım ve beslenmesinde yoğun girdi kullanılır ve hayvanlar ağırlıklı olarak ağılda tutulabilir. Yarı entansif sistemde ise mera kullanımı, barındırma ve ek yemleme birlikte uygulanır. Sistemlerin uygulama biçimi işletme ve bölge koşullarına göre değişebilir.
  6. ^ Halloumi/Hellim'in PDO şartnamesinde koyun sütünün yerel ırklar ve bunların melezlerinden elde edildiği belirtilir. Şartname, bazı melez koyunlarda 1960'larda Kıbrıs'a getirilen İvesi (Awassi) ve Doğu Frizya koyunlarından kaynaklanan genetik özelliklerin bulunabileceğini belirtmektedir.

Kaynak dipnotları

  1. ^ a b c Epstein 1982.
  2. ^ Tarım Haber 2025.
  3. ^ a b c d e Galal, Gürsoy & Shaat 2008.
  4. ^ a b c Tarım ve Köyişleri Bakanlığı 2004, ss. 27-33.
  5. ^ Hirsch 1933, s. 77.
  6. ^ Epstein 1985, s. 11.
  7. ^ Epstein 1982, s. 12.
  8. ^ Özbeyaz et al. 2018.
  9. ^ Gül & Oflaz 2020.
  10. ^ Tarım ve Köyişleri Bakanlığı 2004, s. 30.
  11. ^ Selçuk 1983, ss. 45-54.
  12. ^ Şengül & Ak 2025.
  13. ^ Gootwine 2011.
  14. ^ Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü 2024.
  15. ^ TİGEM 2025.
  16. ^ TİGEM 2026, s. 23.
  17. ^ TÜRKPATENT 2018a, s. 2.
  18. ^ TÜRKPATENT 2013, s. 3.
  19. ^ TÜRKPATENT 2014, s. 2.
  20. ^ TÜRKPATENT 2023a, s. 2.
  21. ^ TÜRKPATENT 2018b, s. 2.
  22. ^ TÜRKPATENT 2023b, s. 2.
  23. ^ TÜRKPATENT 2017a, s. 2.
  24. ^ TÜRKPATENT 2017b, s. 2.
  25. ^ TÜRKPATENT 2018c, s. 3.
  26. ^ TÜRKPATENT 2017c, s. 2.
  27. ^ TÜRKPATENT 2018d, s. 2.
  28. ^ TÜRKPATENT 2019a, s. 2.
  29. ^ TÜRKPATENT 2019b, s. 2.
  30. ^ TÜRKPATENT 2017d, s. 2.
  31. ^ TÜRKPATENT 2018e, s. 2.
  32. ^ TÜRKPATENT 2017e, s. 2.
  33. ^ TÜRKPATENT 2018f, s. 2.
  34. ^ TÜRKPATENT 2020, s. 2.
  35. ^ TÜRKPATENT 2023c, s. 2.
  36. ^ TÜRKPATENT 2018g, s. 2.
  37. ^ TÜRKPATENT 2018h, s. 2.
  38. ^ TÜRKPATENT 2017f, s. 2.
  39. ^ Avrupa Komisyonu 2015, s. 10.
  40. ^ Avrupa Komisyonu 2021, s. 42.

Bibliyografya

Akademik makaleler

Kitaplar

Resmî belgeler ve mevzuat

Kurumsal raporlar

Kurumsal internet sayfaları

İnternet yazıları

Coğrafi işaret tescil belgeleri

Dış bağlantılar