| Kremlin Duvarı Nekropolü | |
|---|---|
 Kremlin Duvarı önündeki Suslov, Stalin, Kalinin, Dzerjinski ve Brejnev mezarları. Lenin'in Mozolesi hemen sağdadır. | |
| Ülke(ler) | Rusya |
| Şehir(ler) | Moskova |
| Konum | Kızıl Meydan |
| Koordinatlar | 55°45′14″K 37°37′10″D / 55.75389°K 37.61944°D / 55.75389; 37.61944 |
| Tür | Ulusal mezarlık ve nekropol |
| Açılış | 1917 |
| Durum | Kültürel miras alanı |
Kremlin Duvarı Nekropolü (Rusça: Некрополь у Кремлёвской стены), Kremlin Duvarı Mezarlığı olarak da bilinen, Moskova'daki Kızıl Meydan'da, Kremlin Duvarı boyunca uzanan tarihî mezarlık ve anma alanıdır. Sovyetler Birliği'nin eski ulusal mezarlığı olan nekropoldeki definler, Moskova'daki devrimci çatışmalarda ölen Bolşevik yanlılarının Kasım 1917'de toplu mezarlara gömülmesiyle başladı.
Nekropolün merkezinde, ilk olarak 1924'te ahşaptan yapılan ve 1929-1930 yıllarında granitten yeniden inşa edilen Lenin'in Mozolesi yer alır. Kızıl Meydan'daki son toplu defin 1921'de gerçekleştirildi. Daha sonraki cenaze törenleri çoğunlukla önde gelen siyasetçiler, askerî komutanlar, kozmonotlar ve bilim insanları için düzenlenen devlet törenleri biçimini aldı. Toprağa yapılan definler 1927'de sona erdi ve ölenlerin külleri Kremlin Duvarı'ndaki bölmelere yerleştirilmeye başlandı. Toprağa defin uygulaması, Mikhail Kalinin'in 1946'daki cenazesiyle yeniden başlatıldı.
Kremlin Duvarı'na veya önündeki mezarlara defnedilmek Sovyet döneminde önemli bir devlet onuru olarak kabul edildi. Nekropol 1974'te koruma altına alındı. Duvara yerleştirilen son küller, Aralık 1984'te ölen Sovyetler Birliği Savunma Bakanı Dmitri Ustinov'a; Kızıl Meydan'daki son bireysel mezar ise Mart 1985'te ölen Konstantin Çernenko'ya aittir.
Konumu
Kremlin Duvarı'nın doğu bölümü ile önündeki Kızıl Meydan, bugünkü biçimini büyük ölçüde III. İvan döneminde, 15. yüzyılda aldı. Duvar ile meydan arasında, suyu Neglinnaya Nehri'nden getirilen geniş bir savunma hendeği bulunuyordu. Hendeğin yanında ikinci bir savunma duvarı, Kremlin ile yerleşim alanı arasında ise üç köprü vardı.
Büyük Kuzey Savaşı sırasında İsveç kuvvetlerinin Rusya içlerine ilerlemesinden çekinen I. Petro, 1707-1708 yıllarında Kremlin çevresindeki hendeği onarttı, Kızıl Meydan'ı temizletti ve Nikolskaya ile Spasskaya kulelerinin çevresine toprak tahkimatlar yaptırdı. Matvey Kazakov, günümüzde nekropolün arka planını oluşturan Kremlin Senatosu binasını 1776-1787 yılları arasında inşa etti.
18. yüzyılda işlevini yitiren tahkimatlar bakımsız kaldı. Alan, I. Aleksandr'ın 1801'deki taç giyme töreni öncesinde düzenlendi; hendek, köprüler ve çevredeki bazı yapılar kaldırılarak meydanın zemini kaplandı. Bölgede 19. yüzyıl boyunca başka düzenlemeler de yapıldı.
1812'de geri çekilen Fransız birliklerinin Kremlin Cephaneliği'nde gerçekleştirdiği patlama, Senato Kulesi'nin güneyindeki duvar bölümüne ağır zarar verdi. Nikolskaya Kulesi'nin 1807-1808 yıllarında yapılan neo-Gotik üst bölümü yıkıldı, Arsenalnaya Kulesi'nde derin çatlaklar oluştu. Mimar Joseph Bové, çökme tehlikesi nedeniyle kulelerin yıkılmasını önerdi; ancak ana yapıların korunabilecek durumda olduğu belirlendi. Kulelere Bové tarafından tasarlanan yeni çadır biçimli çatılar eklendi. I. Petro döneminden kalan burçlar kaldırıldı ve yakınlarındaki Aleksandr Bahçesi ile Tiyatro Meydanı için alan açıldı. Kızıl Meydan'a bakan Kremlin Duvarı 1820'lerde yeniden inşa edilerek bugünkü görünümünü aldı.
1917-1927 arasındaki definler
1917 Ekim Devrimi ile Haziran 1927 arasında, Kremlin Duvarı'nın Senato ve Nikolskaya kuleleri arasındaki bölümü toplu ve bireysel definler için kullanıldı. Buraya çatışmalarda ölen askerler, Rus İç Savaşı kurbanları, Bolşevik karşıtı güçlerle mücadele sırasında hayatını kaybeden milisler, Bolşevik siyasetçiler ve yeni Sovyet yönetiminin kuruluşuyla ilişkilendirilen kişiler gömüldü. Bu döneme ait defin alanları, üzerlerinde gömülenlerin adlarının yazılı olduğu siyah mermer levhaların bulunduğu 15 mezar bölümünden oluşur.
| Kızıl Meydan'daki mezar bölümlerine göre definler, 1917-1927 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
1917 toplu mezarları
Temmuz 1917'de Rusya'nın Kuzey Cephesi'ndeki yüzlerce asker, isyan ve firar suçlamalarıyla tutuklanarak o dönemde Dvinsk adıyla bilinen Daugavpils Kalesi'ne kapatıldı. Daha sonra 869 tutuklu Moskova'ya gönderildi. Tutukluların başlattığı açlık grevinin şehir çapında protestolara dönüşme olasılığı üzerine 22 Eylül'de 593 kişi serbest bırakıldı. Diğer tutuklular Ekim Devrimi'ne kadar cezaevinde kaldı.
Topluca Dvintsi olarak adlandırılan serbest askerler, Zamoskvoreçye merkezli örgütlü bir birlik olarak Moskova'da kaldı. Petrograd'daki Ekim Devrimi'nin ardından Moskova Bolşeviklerinin silahlı gücü hâline geldiler. 27-28 Ekim gecesi Tverskaya Caddesi'ne ilerleyen yaklaşık 200 kişilik birlik, Kızıl Meydan'daki Devlet Tarih Müzesi yakınında Geçici Hükûmet yanlısı güçlerle çatıştı. Birlik komutanı Sapunov'un da aralarında bulunduğu yaklaşık 70 Dvintsi öldürüldü.
Ertesi gün Albay Konstantin Ryabtsev komutasındaki hükûmet yanlısı güçler Kremlin'i ele geçirdi ve teslim olan Kızıl askerleri Kremlin Cephaneliği'nin duvarı önünde kurşuna dizdi. Bolşeviklerin 2-3 Kasım gecesi Kremlin'i yeniden ele geçirmesi sırasında da çok sayıda kişi öldü. Moskova'daki sokak çatışmaları yaklaşık bin kişinin ölümüne yol açtı. Bolşevik yönetimi 4 Kasım'da, ölenlerin çatışmaların yoğunlaştığı Kremlin Duvarı'nın yanındaki Kızıl Meydan'a gömülmesine karar verdi.
John Reed, mezarların hazırlanması sırasında yüzlerce asker ve işçinin ateşlerin ışığı altında iki büyük çukur kazdığını ve alanın “kardeşlik mezarı” olarak adlandırıldığını aktardı.
Senato ile Nikolskaya kuleleri arasındaki toplu mezarlara 10 Kasım'da düzenlenen törenle 238 kişi gömüldü. İki kişi daha 14 ve 17 Kasım'da defnedildi. Gömülenlerin en genci 14 yaşındaki Pavel Andreyev'di. Ekim-Kasım çatışmalarında öldürülen 240 devrim yanlısından, 12 Dvintsi dâhil yalnızca 20 kişinin kimliği resmî kayıtlarda belirlenebilmiştir.
Geçici Hükûmet yanlıları da ölenler için 13 Kasım'da halka açık bir cenaze töreni düzenledi. Eski Moskova Devlet Üniversitesi binasının önünden başlayan törenin ardından 37 kişi, günümüze ulaşmayan Vsekhsvyatskoye Mezarlığı'na gömüldü.
1918-1927 arasındaki definler
Kremlin Duvarı'nın önündeki toplu ve bireysel definler, Pyotr Voykov'un Haziran 1927'deki cenazesine kadar sürdü. Sovyet yönetiminin ilk yıllarında Kızıl Meydan'a gömülme onuru, askerlerin yanı sıra İç Savaş kurbanlarına ve Bolşevik karşıtı gruplarla çatışırken ölen Moskova milislerine de verildi. Ocak 1918'de Kızıl Muhafızlar, Dorogomilovo'daki bir bombalı saldırının kurbanlarını buraya gömdü. Aynı ay Bolşevik yanlısı bir gösteriye açılan ateş sonucunda ölen sekiz kişi de Kremlin Duvarı'nın önüne defnedildi.
Dönemin en büyük tekil toplu defin töreni 1919'da yapıldı. Eski Sosyalist Devrimci Donat Çerepanov öncülüğündeki anarşistler, 25 Eylül'de Leontyevski Sokağı'ndaki Komünist Parti okuluna bomba yerleştirdi. Moskova parti sekreteri Vladimir Zagorski konuşma yaptığı sırada meydana gelen patlamada Zagorski dâhil 12 kişi öldü ve Kızıl Meydan'daki bir toplu mezara gömüldü.
24 Temmuz 1921'de, uçak motoru ve pervaneyle çalışan deneysel yüksek hızlı demiryolu aracı Aerovagon kaza yaptı. Araç, Fyodor Sergeyev başkanlığındaki Sovyet ve yabancı komünistlerden oluşan bir heyeti Tula'daki madenlere götürmüştü. Moskova'ya dönüş yolunda raydan çıkan araçtaki 22 kişiden yedisi, aracın tasarımcısı Valerian Abakovski dâhil, hayatını kaybetti. Kazada ölenlerin defni, Kızıl Meydan'da gerçekleştirilen son toplu defin oldu.
1919'da ölen Yakov Sverdlov, Senato Kulesi'nin yakınındaki bireysel bir mezara gömüldü. Daha sonra bu alanda üst düzey Sovyet yöneticilerine ait 11 mezar daha oluşturuldu. Sverdlov'u John Reed, İnessa Armand, Viktor Nogin ve başka Bolşevikler ile yabancı destekçileri izledi. Kremlin Duvarı'nın yanına gömülmek devlet merkezine yakınlığı kadar, geleneksel dinî defin uygulamalarının reddedildiğini gösteren siyasi bir simge olarak da görülüyordu.
Rus Ortodoks Kilisesi'nin karşı çıktığı kremasyon, Sovyet yönetimi tarafından desteklendi. Lenin ve Lev Troçki de kremasyon uygulamasını savunmuş, ancak Lenin annesinin yanına, Petrograd'a gömülme isteğini belirtmişti. Hükûmet 1919'dan itibaren krematoryum yapımını destekledi. Yakılmış insan kalıntılarının bulunduğu bir kabın Kremlin Duvarı'ndaki bölmeye yerleştirildiği ilk defin 1925'te gerçekleştirildi.
| Kızıl Meydan'a gömülenler, 1918-1927 | ||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Mozole, 1924-1961
Vladimir Lenin, 21 Ocak 1924'te geçirdiği inme sonucunda öldü. Naaşı Sendikalar Evi'nin Sütunlu Salonu'nda katafalka konulduğu sırada Politbüro, dul eşinin ve kardeşlerinin itirazlarına rağmen bedenin korunması konusunu görüştü. Josef Stalin, Lenin'in mumyalanmış naaşı için Kremlin Duvarı'nın içinde bir mezar odası hazırlanması talimatını verdi. Lenin'in tabutu 27 Ocak'ta bir günde yapılan geçici ahşap yapıya yerleştirildi.
İlk mozole Mart-Temmuz 1924 arasında ahşaptan inşa edildi ve 1 Ağustos'ta açıldı. Yabancı ziyaretçilerin yapıya girmesine 3 Ağustos'tan itibaren izin verildi. Kalıcı bir mozolenin tasarlanması için Nisan 1926'da yarışma açıldı. Aleksey Şçusev'in kazanan tasarımının yapımına Temmuz 1929'da başlandı ve yapı 16 ayda tamamlandı. Mozole daha sonra resmî geçit törenleri sırasında Sovyet yöneticilerinin kullandığı bir tören platformu işlevi de gördü.
Lenin'in cam lahdine 1959 ve 1969'da saldırılması üzerine koruyucu kurşun geçirmez cam yerleştirildi. Mozolede 1963 ve 1973 yıllarında iki bombalı saldırı düzenlendi. İlk olayda saldırgan, ikinci olayda ise saldırganla birlikte iki ziyaretçi öldü.
Rusya Dışındaki Rus Ortodoks Kilisesi, Lenin'in naaşının mozolede tutulmasına son verilmesini ve toprağa gömülmesini talep etti. Moskova Patrikhanesine bağlı Rus Ortodoks Kilisesi ise konuya daha temkinli yaklaştı. Lenin'in naaşı, 1941-1945 yıllarında Tümen'e tahliye edildiği dönem dışında mozolede tutulmaya devam etti.
Stalin'in naaşı
Josef Stalin'in ölümünden iki gün sonra Politbüro, naaşının Lenin'in yanına yerleştirilmesini kararlaştırdı. Mozole Kasım 1953'te Lenin ve Stalin'in naaşlarıyla yeniden açıldı. Aynı yıl Lenin ve Stalin'in daha sonra taşınacağı büyük bir panteon yapılması planlandıysa da proje uygulanmadı.
Sovyetler Birliği Komünist Partisi 22. Kongresi, Stalinsizleştirme politikası kapsamında Stalin'in naaşının mozole dışına çıkarılmasını Ekim 1961'de kararlaştırdı. Kızıl Meydan, 31 Ekim'de 7 Kasım geçit töreni hazırlıkları gerekçesiyle kapatıldı. Stalin'in naaşı, Nikolay Şvernik başkanlığındaki devlet komisyonunun gözetiminde mozolenin arkasındaki beton bloklarla çevrili mezara yeniden gömüldü.
Mezar başlangıçta yalnızca Stalin'in adı ile doğum ve ölüm tarihlerinin yazılı olduğu bir levhayla işaretlendi. Nikolay Tomski tarafından yapılan büst Haziran 1970'te mezarın üzerine yerleştirildi.
Duvara yerleştirilen küller, 1925-1984
Yakıldıktan sonra külleri bir kap içinde Kremlin Duvarı'na yerleştirilen ilk kişi, Mart 1925'te İtalya'da ölen 45 yaşındaki eski Maliye Halk Komiseri Miron Vladimirov oldu. Küllerin gömülmesine ilişkin tören uygulaması henüz yerleşmediğinden Vladimirov'un kül kabı mezara sıradan bir tabut içinde taşındı.
1925 ile Donskoy Mezarlığı krematoryumunun Ekim 1927'de açılması arasında duvara kül yerleştirme ve toprağa gömme uygulamaları birlikte sürdü. Duvar bölmeleri özellikle Komintern'in Jenő Landler, Bill Haywood, Arthur MacManus ve Charles Ruthenberg gibi yabancı temsilcileri için kullanıldı. Toprağa bireysel defin ise Mikhail Frunze, Feliks Dzerjinski, Neriman Nerimanov ve Pyotr Voykov gibi üst düzey parti yöneticilerine ayrıldı.
Ölenlerin naaşları başlangıçta Kremlin'in salonlarında katafalka konuluyordu. 1920'lerin sonlarında güvenlik önlemlerinin artırılmasıyla resmî veda törenleri, Lenin'in de 1924'te katafalka konulduğu Ohotni Ryad'daki Sendikalar Evi'nin Sütunlu Salonu'na taşındı. Bu uygulama Sovyetler Birliği'nin sonuna kadar sürdü. Küller başlangıçta Senato Kulesi'nin kuzeyindeki duvara yerleştirildi. 1934'te güney bölümüne geçildi; 1977'de, bazı istisnalar dışında yeniden kuzey bölümü kullanılmaya başlandı.
Duvar bölmelerindeki definler kural olarak bireyseldi. Buraya gömülen kişilerin eşleri ve çocukları başka mezarlıklara defnedildi. Yalnızca üç toplu defin gerçekleştirildi: 1934'te Osoaviahim-1 yüksek irtifa balonunun üç kişilik mürettebatı; 1968'de MiG-15UTI kazasında ölen Yuri Gagarin ile Vladimir Seryogin ve 1971'de Soyuz 11 uzay aracının üç kişilik mürettebatı. Duvar bölmelerinde toplam 107 erkek ile sekiz kadının külleri bulunmaktadır.
Duvara yerleştirilen küllerin hiçbiri daha sonra çıkarılmadı. Bu durum, ölümünden sonra “faşist komplo” ile suçlanan Sergey Kamenev ve siyasi baskılarla ilişkilendirilen Andrey Vışinski gibi kişiler için de geçerliydi.
Nikita Kruşçev ve Leonid Brejnev dönemlerinde Kremlin Duvarı'na gömülme kararı, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbürosu tarafından alınıyordu. Politbüro üyelerine hemen ulaşılamadığı durumlarda ilk değerlendirme Mikhail Suslov tarafından yapılıyordu. Brejnev, en az bir olayda Suslov'un kararını değiştirerek Semyon Budyonny'nin bireysel bir mezara gömülmesini kararlaştırdı.
Haziran 1962'de Orgeneral Andrey Hrulyov'un ölümünün ardından bir grup Sovyet mareşali, Hrulyov'un Kremlin Duvarı'na gömülmesini istedi. Bu rütbedeki generallere normalde bu onur verilmiyordu. Kruşçev'in Hrulyov'un Novodeviçi Mezarlığı'na gömülmesini istemesine rağmen askerî yetkililerin talebi kabul edildi.
Kozmonot Pavel Belyayev'in Ocak 1970'teki ölümünün ardından Valentina Tereşkova, Aleksey Leonov ve Vladimir Şatalov, Belyayev'in Gagarin gibi Kremlin Duvarı'na gömülmesi için girişimde bulundu. Ancak daha önce açıklanan Novodeviçi Mezarlığı'na defin kararı değiştirilmedi.
Andrey Gromıko, Temmuz 1989'daki ölümünden önce Kremlin Duvarı'na gömülme hakkına sahipti; ancak ailesinin isteği üzerine Novodeviçi Mezarlığı'na defnedildi.
Soyuz 1 uzay aracının düşmesi sonucu hayatını kaybeden kozmonot Vladimir Komarov için 26 Nisan 1967'de Moskova'da devlet töreni düzenlendi ve külleri Kremlin Duvarı'na yerleştirildi. Komarov ölümünden sonra ikinci kez Lenin Nişanı ve Sovyetler Birliği Kahramanı unvanıyla ödüllendirildi.
Külleri Kremlin Duvarı'na yerleştirilen son kişi, Aralık 1984'te ölen Sovyetler Birliği Savunma Bakanı Dmitri Ustinov oldu.
| Kremlin Duvarı'na yerleştirilen küller, 1925-1984 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Bireysel mezarlar, 1919-1985
Mozolenin arkasındaki bireysel mezarlar dizisi bugünkü görünümünü II. Dünya Savaşı sonrasında almaya başladı. Heykeltıraş Sergey Merkurov, yeni ölen Mikhail Kalinin ve Andrei Jdanov ile daha önce ölen Yakov Sverdlov, Mikhail Frunze ve Feliks Dzerjinski için ilk beş mezar anıtını yaptı. Kızıl Meydan'ı duvardan ayıran gri granit tribünler de aynı dönemde inşa edildi.
Merkurov 1947'de mozolenin, Senato Kulesi'nin üzerine yerleştirilecek Stalin heykelinin önünde bir çeşit Bergama Zeus Sunağı biçiminde yeniden tasarlanmasını önerdi. Dmitri Çeçulin, Vera Muhina ve başka sanatçıların karşı çıktığı öneri uygulanmadı.
Nekropolde 12 bireysel mezar bulunmaktadır. 1980'lerde yapılan dört mezar dâhil tamamı Merkurov'un oluşturduğu genel tasarıma benzer biçimdedir. Mezarlardaki kişilerin tümünün resmî kayıtlara göre doğal nedenlerle öldüğü kabul edilir; ancak Mikhail Frunze gibi bazı kişilerin ölümleri tartışmalı koşullarla ilişkilendirilmiştir. Mart 1985'te ölen Konstantin Çernenko, Kızıl Meydan'a gömülen son kişi oldu. Temmuz 1989'da ölen eski devlet başkanı Andrey Gromıko, ailesinin isteği üzerine Novodeviçi Mezarlığı'na defnedildi.
Kremlin Duvarı ile 1940'larda yapılan granit tribünler geleneksel olarak Rusya'da doğal biçimde yetişmeyen mavi ladin ağaçlarıyla ayrılıyordu. Yaşlanan ağaçların büyük bölümü Ağustos-Eylül 2007'de kesilerek genç ağaçlarla değiştirildi. 1970'lerde dikilen ladinlerin kent ortamındaki kuraklıktan zarar gördüğü açıklandı. Sağlıklı durumdaki 28 yaşlı ağaç Kremlin içindeki başka alanlara taşındı. Yeni ağaçlar Altay Dağları, Rusya Uzak Doğusu ve bazı yabancı ülkelerdeki fidanlıklardan seçildi.
| Kızıl Meydan'daki bireysel mezarlar, 1919-1985 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Tartışmalar ve korunması
Lenin'in Mozolesi'nin kapatılması ve Lenin'in naaşının gömülmesi hakkındaki tartışmalar, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra yoğunlaştı. Öneriler, Lenin'in kendi isteğine uygun olarak Sankt-Peterburg'a gömülmesinden naaşın ticari amaçlarla sergilenmesine kadar uzanıyordu.
1993 Rusya anayasa krizi sonrasında Devlet Başkanı Boris Yeltsin, Mozole önündeki şeref kıtasını kaldırdı ve Lenin'in gelecekte toprağa gömülmesi gerektiğini ifade etti. Buna karşılık Yeltsin, 1995'te Mozoleyi önceki Sovyet liderleri gibi resmî tören platformu olarak kullandı. Lenin'in gömülmesi önerisini 1997'de yeniden gündeme getirdi.
Nekropolün bütünüyle Kızıl Meydan'dan kaldırılmasına yönelik öneriler daha güçlü bir toplumsal muhalefetle karşılaştı ve uygulanmadı. Lenin'in mumyalanmış naaşının korunması konusundaki kamuoyu araştırmalarında ise görüşlerin bölündüğü görüldü. 2008 sonunda yapılan bir VTsIOM araştırmasında katılımcıların yüzde 66'sı Lenin'in geleneksel bir mezarlığa gömülmesini destekledi. Bu grubun yüzde 28'i defin işleminin komünist kuşağın sona ermesine kadar ertelenmesini istedi. Naaşın mozolede korunmasını savunanların oranı yüzde 25 olarak belirlendi. Ekim 2005'te yapılan başka bir araştırmada katılımcıların yüzde 51'i defin, yüzde 40'ı ise naaşın korunması yönünde görüş bildirmişti.
Ayrıca bakınız
Notlar
- ^ Haywood'un küllerinin yarısı Moskova'ya, diğer yarısı Chicago'ya gömüldü.
Kaynakça
- ^ "Kremlin Wall Necropolis" (İngilizce). Rusmania. 16 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2021.
- ^ Schmidt 1989, s. 13.
- ^ a b Schmidt 1989, s. 61.
- ^ Shchenkov 2002, s. 57.
- ^ Schmidt 1989, ss. 143-153.
- ^ Shchenkov 2002, ss. 61-62.
- ^ Colton 1998, s. 85.
- ^ Reed 1977, s. 227.
- ^ Corney 2004, ss. 41-42
- ^ Corney 2004, s. 43.
- ^ a b c d e f g h Jirnov, Yevgeni (24 Şubat 2003). "Сидел-сидел, утром проснулись, а он умер". Vlast (Rusça), 7 (510). Kommersant. s. 72. 1 Eylül 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi31 Ağustos 2026.
- ^ a b Mates 2005, s. 370.
- ^ a b Quigley 1998, s. 29.
- ^ Quigley 1998, s. 32.
- ^ a b Quigley 1998, s. 33.
- ^ a b Quigley 1998, s. 35.
- ^ "Lenin tomb blast is said to kill 3". The New York Times (İngilizce). 4 Eylül 1973. s. 6. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ Bluitt, Rebecca (9 Kasım 2017). "Red Square rendezvous: Visiting Lenin's body in Moscow" (İngilizce). CNN. 10 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2022.
- ^ "Epistle on the centenary of the tragic events in Russia" (İngilizce). Russian Orthodox Church Outside of Russia. 23 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2022.
- ^ Weigel, George (14 Eylül 2011). "Russian Orthodoxy and Lenin's Tomb" (İngilizce). First Things. 10 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2022.
- ^ Quigley 1998, ss. 34-35.
- ^ a b Quigley 1998, s. 38.
- ^ Topping, Seymour (30 Ekim 1961). "Stalin's Body to Be Moved From Tomb in Red Square". The New York Times (İngilizce). 29 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2009.
- ^ a b "День, когда Сталин оставил Ленина лежать одного" (Rusça). Россия в красках. 31 Ekim 2006. 20 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ Skilling 2000, ss. 186-187.
- ^ "Bust Placed on Stalin Grave Behind Lenin Mausoleum". The New York Times (İngilizce). 20 Haziran 1970. s. 53. Erişim tarihi: 31 Mart 2009.
- ^ Brooke 2006, s. 43.
- ^ a b Moskova Şehir Kültürel Miras Komisyonunun listelerine dayanmaktadır: "Красная площадь — Кремлевская стена: Урна с прахом: А-М" (Rusça). 20 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2009. ; "Красная площадь — Кремлевская стена: Урна с прахом: М-Я" (Rusça). 20 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2009.
- ^ Kamanin 1997, 11 Ocak 1970 tarihli kayıt.
- ^ Burgess, Doolan & Vis 2003, s. 181.
- ^ a b Vyaçeslav Rumyantsev ((Ed.)). "Громыко, Андрей Андреевич" (Rusça). ХРОНОС. 30 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2010.
- ^ "1967: Russian cosmonaut dies in space crash" (İngilizce). BBC. 24 Nisan 1967. 14 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2009.
- ^ a b c d e f Colton 1998, s. 352.
- ^ a b "У стен Кремля впервые за 30 лет начали высаживать новые ели" (Rusça). RIA Novosti. 15 Ağustos 2007. Erişim tarihi: 15 Mart 2009. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ a b Rukavişnikov, İulian (2000). "«Ленин», «Куколка» и «Богомол»" (Rusça). Persona. 2 Eylül 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ Weir, Fred (27 Aralık 2000). "Lenin's remains: Christian burial looms for embalmed body of the Soviet Union's founder". The Independent (İngilizce). Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ Higgins, Andrew (8 Ekim 1993). "Yeltsin seizes chance to purge political enemies". The Independent (İngilizce). 26 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2009.
- ^ "Yeltsin Cancels Guards at Lenin's Tomb". The New York Times (İngilizce). 7 Ekim 1993. s. 8. 23 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2009.
- ^ Erlanger, Steven (29 Nisan 1995). "Yeltsin to Stand Atop Lenin's Tomb for Parade". The New York Times (İngilizce). Erişim tarihi: 31 Mart 2009.
- ^ Hoffman, David (7 Haziran 1997). "Yeltsin Proposes Plebiscite on Whether Lenin's Body Should Be Buried Formally". The Washington Post (İngilizce). Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ "41% россиян за вынос тела Ленина из Мавзолея" (Rusça). Kommersant. 20 Ocak 2009. 24 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
- ^ Kolesniçenko, Aleksandr (10 Nisan 2006). "Готовы к выносу". Novıye İzvestiya (Rusça). 2 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2026.
Bibliyografya
- Brooke, Caroline (2006). Moscow: A Cultural History (İngilizce). New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-530951-0.
- Burgess, Colin; Doolan, Kate; Vis, Bert (2003). Fallen Astronauts: Heroes Who Died Reaching for the Moon (İngilizce). Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-6212-4.
- Colton, Timothy J. (1998). Moscow: Governing the Socialist Metropolis (İngilizce). Cambridge: Harvard University Press. ISBN 0-674-58749-9.
- Corney, Frederick C. (2004). Telling October: Memory and the Making of the Bolshevik Revolution (İngilizce). Ithaca: Cornell University Press. ISBN 0-8014-8931-8.
- Kamanin, Nikolay (1997). Скрытый Космос (Rusça). 4. Moskova: Infortext.
- Mates, Lewis H. (2005). Encyclopedia of Cremation (İngilizce). Ashgate Publishing. ISBN 0-7546-3773-5.
- Quigley, Christine (1998). Modern Mummies: The Preservation of the Human Body in the Twentieth Century (İngilizce). Jefferson: McFarland. ISBN 0-7864-0492-2.
- Reed, John (1977). "Moscow". Ten Days that Shook the World (İngilizce). Penguin Classics. ss. 219-230. ISBN 0-14-018293-4.
- Schmidt, Albert J. (1989). The Architecture and Planning of Classical Moscow: A Cultural History (İngilizce). DIANE Publishing. ISBN 0-87169-181-7.
- Skilling, Harold Gordon (2000). The Education of a Canadian: My Life as a Scholar and Activist (İngilizce). Montreal: McGill-Queen's University Press. ISBN 0-88629-357-X.
Dış bağlantılar
