Sol Kemalizm

Sol Kemalizmin entelektüel temelleri, 1932-1934 yılları arasında yayımlanan Kadro dergisi etrafında birleşen aydınlara (Kadro Hareketi) dayandırılır. Şevket Süreyya Aydemir, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Vedat Nedim Tör gibi isimlerin öncülüğünde gelişen bu hareket, dünyadaki asıl çelişkinin sınıflar (burjuvazi ve proletarya) arasında değil, sömüren emperyalist ülkeler ile sömürülen yarı-sömürge ülkeler arasında olduğunu savunmuştur. Kadrocular, Atatürk devrimlerini derinleştirmek amacıyla "sınıflardan bağımsız" bir devlet aygıtı ve bilinçli bir aydın kadro öncülüğünde, sanayileşmiş ancak sınıfsız bir toplum yaratılmasını öngörmüşlerdir. Bu "sınıftan kaçış" ve aydın öncülüğüne yapılan vurgu, ilerleyen on yıllarda sol Kemalist hareketlerin temelini oluşturmuştur.

Akımın asıl şekillenmesi, 27 Mayıs 1960 Darbesi'nin ardından oluşan görece özgürlükçü siyasi ortamda gerçekleşmiştir. 1961 yılında Doğan Avcıoğlu öncülüğünde yayımlanmaya başlayan Yön dergisi, sol Kemalizm'in en büyük yayın organı olmuş ve dönemin sol eğilimli entelektüellerini bir araya getirmiştir. Yön bildirisinde ve derginin genel yayın çizgisinde, Kemalizm sadece geçmiş bir tarihsel olay değil; ilerici, anti-feodal ve süreklilik arz eden bir kalkınma ideolojisi olarak yeniden yorumlanmıştır. Aynı dönemde Niyazi Berkes gibi düşünürler de Atatürk'ü açıkça bir "devrimci" olarak nitelemiş ve Cumhuriyet reformlarını Batılılaşma hedefiyle uyumlu, anti-emperyalist bir toplumsal devrim olarak açıklamışlardır.

Attilâ İlhan, sol siyaset ve Kemalizm ideolojilerini sentezleyerek "ulusal sol" kavramını kullanmıştır ve Kemalizm'in sol türünü etkilemiştir. Buna ek olarak, Kemalizm'in sol kanadı olan "ulusal sol" hareket içerisinde Şevket Süreyya Aydemir'in başını çektiği Kadro Hareketi ve Doğan Avcıoğlu'nun kurduğu, Kadro Dergisi'nin devamı niteliğindeki Yön Dergisi, daha devletçi ve daha halkçı olan Kemalizm'in ve sosyalizmin sentezini savunmaktalardı.

Attilâ İlhan, "Türkçü ve solcu" görüşlerini dile getirdiği yazılarında ve konuşmalarında, Atatürk'ün yabancı devletler karşısındaki dik duruşunu da örnek göstererek 1938 yılından sonra millî menfaatler yerine "küresel emperyalizm"in isteklerine boyun eğildiği vurgusunu yapmaktaydı. Farklı siyasi fikre sahip yayınları çıkaran çevreler ve yazarlara fikirlerini açtığında birçok konuda hemfikir olduklarını gördü. Yeniçağ gazetesi yazarı, gazeteci Arslan Bulut da Attilâ İlhan ile 1997 yılından itibaren görüşmeler yapanlar arasındaydı. Görüşmeler sonucunda sol Kemalist görüşlerin açıklandığı, Attilâ İlhan'ın yönetiminde Bir Millet Uyanıyor ismi verilen, bir kitaplar dizisi ortaya çıktı. Bu yayınlarda İlhan, önce kendi başına sol Kemalist görüşlerini anlattığı yazılar yazmaktaydı. Kitap dizisinin öncesinde ve sonrasında da Attilâ İlhan'ın fikirlerini paylaşan sayısız yazar benzer konularda kitaplar yazdılar. Gazeteci ve yazar Arslan Bulut; Türkiye'nin ekonomik, askerî ve kültürel yapısının yok edildiğini 1997 yılında fark ederek Attilâ İlhan'ın öncülüğünde yayınlar çıkarılmaya başlandığını, bu yayınların beklediklerinin ötesinde gelişerek büyüdüğünü yazdı.

İlk defa Attilâ İlhan'ın yazılarında yazdığı "dip dalgası" tabiri ile sol Kemalist akımın devletin üst kademelerinden, popüler bir siyasi liderin söylemlerinden esinlenmediği; tabandan tavana doğru yükselen, değişik siyasi görüşlerden insanların desteklediği siyasi bir fikir oluşumu olduğu vurgulanır.

Sol Kemalist düşünceye göre, az gelişmiş bir ülkenin Batı medeniyeti seviyesine ulaşabilmesi için Batı emperyalizmi ile olan ekonomik ve siyasi bağlarını tamamen koparması şarttır. Atatürk liderliğindeki 1919-1922 Milli Mücadele dönemi, dünya tarihindeki ilk ve en başarılı anti-emperyalist ulusal kurtuluş savaşı olarak görülür ve üçüncü dünya ülkeleri (özellikle 1960'lardaki Arap sosyalist rejimleri) için bir model kabul edilir.

Kapitalist sistemin az gelişmiş ülkeleri sömürgeleştirdiğini savunan sol Kemalistler, serbest piyasa ekonomisini reddederek "yeni devletçilik" kavramını öne sürmüşlerdir. Feodal toprak ağaları ve komprador burjuvazi dışında kalan tüm toplumun yararını gözeten bu model; devlet mülkiyetini, ağır sanayileşmeyi ve katı bir merkezi planlamayı zorunlu kılar. Sosyalizm, bu akım içerisinde bir proleterya diktatörlüğünden ziyade, kestirme bir "hızlı kalkınma yöntemi" olarak benimsenmiştir.

Ortodoks Marksizmin aksine sol Kemalistler, Türkiye gibi sanayileşmesini tamamlamamış ülkelerde devrimi gerçekleştirecek güçlü ve bilinçli bir işçi sınıfının henüz oluşmadığını savunur. Bu nedenle toplumsal dönüşüm ve aydınlanma; “zinde güçler” olarak adlandırılan subaylar, bürokratlar, öğretmenler, üniversite öğrencileri ve sivil aydınların öncülüğünde, tepeden inme bir devlet müdahalesiyle (Milli demokratik devrim) gerçekleştirilmelidir.

Ortodoks Marksist düşünürlere ve bağımsız sosyalist hareketlere göre sol Kemalizm, işçi sınıfını dışlayan ve küçük burjuvazinin çıkarlarını savunan elitist bir akımdır. İdris Küçükömer'in analizlerine göre, sol Kemalizm sosyalist devrimin tabandan ve işçi sınıfı öncülüğünde yapılması ilkesini reddeder. Bununla birlikte sol Kemalizm'in tepeden inmeci olduğunu ileri sürerek eleştirir. Küçükömer, bu akımı ordu ve bürokrasiye dayanarak tepeden inme, darbeci bir dönüşümü savunmakla eleştirir. Murat Belge'nin değerlendirmelerinde, Kemalizm tarihsel olarak Türkiye'de kapitalizmin inşasını ve bir "milli burjuvazi" yaratılmasını hedeflemiştir. Belge'ye göre sol etiketle Kemalizm'in bağdaşması mümkün değildir; bu sentez solu bağımsız bir sınıf hareketi olmaktan çıkarıp devlete yedekleyen bir "Bonapartizm" uygulamasıdır.

Liberal aydınlar, sol Kemalizmi çoğulcu demokrasiyi, sivil toplumu ve sivil siyaseti boğmakla eleştirir. Ahmet İnsel'in analizlerinde sol Kemalizm, "halk için halka rağmen" şeklinde özetlenen jakoben bir zihniyetin temsilcisi olarak görülür. Mete Tunçay'a göre bu akım, sandık sonuçlarına ve sivil siyasete karşı güvensizdir; halkın siyasi tercihlerini "bilinçsizlik" olarak etiketleyerek vesayeti meşrulaştırır. İnsel ayrıca, bu akımın bireysel özgürlükler ve sivil girişim yerine katı bir merkeziyetçiliği savunmasının, Türkiye'nin demokratikleşme sürecinde otoriter bir fren işlevi gördüğünü belirtir.

Sağ, muhafazakâr ve İslamcı çevreler, sol Kemalizmi Türkiye'nin tarihi ve dini kökleriyle bağını koparmaya çalışan kültürel bir mühendislik projesi olarak tanımlar. Ahmet Çiğdem'in eserlerinde belirtildiği üzere, sol Kemalist aydınlar Anadolu halkının geleneksel yaşam tarzını ilerlemenin önünde bir engel olarak görmüştür. Çiğdem'e göre Kemalizmin din üzerindeki sıkı denetim politikaları, sol bir "aydınlanma" terminolojisi ile meşrulaştırılmış, bu da bürokratik elit ile muhafazakâr halk kitleleri arasında derin bir kültürel kopuşa neden olmuştur.

Etnik çeşitliliği merkeze alan siyasi gruplar ve Kürt siyasi hareketi, sol Kemalizmi devletin resmi milliyetçiliğini sol söylem altında yeniden üretmekle eleştirir. Hamit Bozarslan'ın çalışmalarında, sol Kemalizmin "anti-emperyalizm" söylemi altında üniter ulus devlet modelini savunduğu ve Türkiye'deki etnik çeşitliliği "feodal kalıntılar" olarak indirgediği belirtilir. İsmail Beşikçi'nin analizlerine göre ise Sol Kemalizm, devletin asimilasyon ve güvenlikçi politikalarına ideolojik bir meşruiyet sağlamaktan öteye gidememiştir.