| Yakutça | |
|---|---|
| Саха тыла Saha tıla | |
| Ana dili olanlar | Rusya |
| Konuşan sayısı | 450.140 kişi (2010) |
| Dil ailesi | Türk dilleri
|
| Resmî durumu | |
| Resmî dil |  Rusya
|
| Dil kodları | |
| ISO 639-2 | sah |
| ISO 639-3 | sah |
| ELP | Yakut |
 Yakutça
|
Yakutça veya Sahaca (Saqa tıla), Saha Türklerinin konuştuğu dildir. Türk dillerinin Sibirya grubuna bağlı dil 450.140 kişi tarafından konuşulur. Ayrıca Taymir Yarımadası'nın doğusunda yaşayan halkların ticaret dilidir (Ruslar hariç). Konuşucuların çoğunluğu Rusya'ya bağlı Yakutistan'da yaşar.
Sahaca (Yakutça) bazı tümceler
- Olorbuttáğar ülelé
- bit orduk = Çalışmak oturmaktan daha iyi(dir).
- Min ubayım saha oskůlatıgar bâr = Benim abim Yakut okulundadır.
- Bihiği at mınen barıahpıt = Biz at(a) binip gideceğiz.
- Haydah oloroğut? = Nasılsınız? ("Nasıl yaşıyorsunuz?")
- En olus türgennik sanarağın = Sen çok hızlı konuşuyorsun.
- Min sahalıı kıratık öydüğübün = Ben Yakutça biraz anlarım.
- Bihigi sarsıarda erde turabıt = Biz sabahleyin erken kalkarız.
- Ol oğo tűn ıtír = O çocuk gece(leri) ağlar.
- Miehe sıttık háta ůnna holůha náda = Bana yastık kılıfı ile galoş gerek.
- Bu son siğeğe olus qılgas = Bu ceket(in) yen(leri) çok qısa.
- En ubayın hanna üöreneriy? = Senin abin nerede okuyor?
Dil Bilgisi
İsimler
İsimlerin tekil ve çoğul halleri vardır. Bir sözcüğü çoğul yapmak için genelde /-lar/ son ekinden yararlanılır. Bu son ek sözcükteki ünlü ve ünsüz harflere göre -лар (-lar), -лэр (-ler), -лөр (-lör), -лор (-lor), -тар (-tar), -тэр (-ter), -төр (-tör), -тор (-tor), -дар (-dar), -дэр (-der), -дөр (-dör), -дор (-dor), -нар (-nar), -нэр (-ner), -нөр (-nör) veya -нор (-nor) hallerini alabilir. İsimlerde diğer Türk Dillerinde olduğu gibi cinsiyet ayrımı yoktur.
İsmin Hâlleri
| eye 'barış' | uot 'ateş' | |
|---|---|---|
| Yalın hâl | eye | uot |
| Belirtme | eyeni | uotu |
| Yönelme | eyeğe | uokka |
| Bulunma | eyete | uotta |
| Ayrılma | eyetten | uottan |
Adıllar
| Tekil | Çoğul | ||
|---|---|---|---|
| 1. şahıs | Yakutça: мин (min) | Yakutça: биһиги (bihigi) | |
| 2. şahıs | Yakutça: эн (en) | Yakutça: эһиги (ehigi) | |
| 3. şahıs | insan | Yakutça: кини (kini) | Yakutça: кинилэр (kiniler) |
| insan değil | Yakutça: ол (ol) | Yakutça: олор (olor) |
Sahaca (Yakutça) rakamlar
| Eski Türkçe | Azerice | Türkçe | Çuvaşça | Saha (Yakut) |
|---|---|---|---|---|
| bir | bir | bir | pĕrre | biir |
| eki | iki | iki | ikkĕ | ikki |
| üç | üç | üç | vişşĕ | üs |
| tört | dörd | dört | tăvattă | tü̊rt |
| beş | beş | beş | pillĕk | bès |
| altı | altı | altı | ulttă | alta |
| yeti | yeddi | yedi | şiccĕ | sette |
| sekiz | səkkiz | sekiz | sakkăr | ağis |
| tokuz | doqquz | dokuz | tăhhăr | toğus |
| on | on | on | vunnă | uon |
Sahaca, Kırgızca ve Türkçe karşılaştırmaları
Türkçede Eski Türkçe kökenli söz başlarındaki Y ile başlayan sözcükler Kırgızcada "C" sesi ile söylenirken Sahacada "S" olmuştur. Eski Türkçede "Y" olan bu imce zaman içinde Türk topluluklarında Y>C>S şeklinde değişime uğramıştır. Türkçe, Azerice, Türkmence, Özbekçe ve Uygurcada "Y" ile söylenirken Kazakistan'da "J", Kazakçada "C", Altayca, Hakasça ve Tıvacada "Ç", Sahacada ise bu imce "S" olmuştur.
| TÜRKÇE (Y) | KIRGIZCA (C) | SAHACA (S) | кыргызча | саха тыла | Türkçe Kiril harfli |
| Yıl | Cıl | Sıl | җыл | сыл | йыл |
| Yağmur | Camğır | Samığır | җамғыр | самыыр | яғмур |
| Yaka | Caka | Sağa | җака | Sağa | яқа |
| Yalamak | Caló | Salá | җалó | салаа | яламақ |
| Yaş | Caş | Sás | жаш | саас | яш |
| Yaşdaş | Caştaş | Sástí kihi | жашташ | саастыы киһи | яшдаш/киши |
| Yat | Cat | Sit- | җат | сит | ят |
| Yedi | Ceti | Sette | җети | сэттэ | еди |
| Yel | Cel | Sél | җел | сиэл | ел |
| Yeni | Cañı | Saña | җаңы | саҥа | ени |
| Yeniden | Cañıdan | Sañattan | җаңыдан | саҥаттан | енидең |
| Yer | Cer | Sir | җер | сир | ер |
| Yumak (yıkamak) | Cú- | Súy- | җуу | сууй | юмақ(йықамақ) |
| Yıldız | Cıldız | Sulus | җылдыз | сулус | йылдыз |
| Yirmi | Cıyırma | süğürbe | җыйырма | сүүрбэ | йирми |
| Yok (hayır) | Cok | Sůx | җок | суох | йоқ (һайыр) |
| Yol | Col | Sůl | җол | суол | йол |
| Yumurta | Cumurtka | Sımmít | җумуртка | сымыыт | юмурта |
| Yumuşak | Cumşak | Sımnağas | җумшак | сымнаҕас | юмушақ |
| Yüz | Cüz | Sűs | җүз | сүүс | йүз |
Yazı sistemi
Yakutça Kiril alfabesiyle yazılır: Modern Yakut alfabesi, 1939 yılında Sovyetler Birliği tarafından Rusçada bulunanlarla birlikte Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү harflerinin de eklenmesiyle oluşturuldu.
Сахалыы сурук-бичигэ Saqalıı suruk-biçige (Yakut alfabesi)
| Harf | Söyleniş | UFA | Not | Türkçe Romanizasyon. |
|---|---|---|---|---|
| А а | а | /a/ | A a | |
| Б б | бэ | /b/ | B b | |
| В в | вэ | /v/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | V v |
| Г г | гэ | /ɡ/ | G g | |
| Ҕ ҕ | ҕэ | /ɣ, ʁ/ | Ğ ğ | |
| Д д | дэ | /d/ | D d | |
| Дь дь | дьэ | /ɟ/ | C c | |
| Е е | е | /e, je/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Ye ye or e |
| Ё ё | ё | /jo/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Yo yo |
| Ж ж | жэ | /ʒ/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | J j/Cc |
| З з | зэ | /z/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Z z |
| И и | и | /i/ | İ i | |
| Й й | ый | /j, ȷ̃/ | Y y | |
| К к | кы | /k/ | K k | |
| Л л | эл | /l/ | L l | |
| М м | эм | /m/ | M m | |
| Н н | эн | /n/ | N n | |
| Ҥ ҥ | ҥэ | /ŋ/ | Ñ ñ | |
| Нь нь | ньэ | /ɲ/ | Ń ń | |
| О о | о | /o/ | O o | |
| Ө ө | ө | /ø/ | Ö ö | |
| П п | пэ | /p/ | P p | |
| Р р | эр | /ɾ/ | R r | |
| С с | эс | /s/ | S s | |
| Һ һ | һэ | /h/ | H h | |
| Т т | тэ | /t/ | T t | |
| У у | у | /u/ | U u | |
| Ү ү | ү | /y/ | Ü ü | |
| Ф ф | эф | /f/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | F f |
| Х х | хэ | /q~x/ | X x (Q q) | |
| Ц ц | цэ | /ts/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | S s (Ts ts) |
| Ч ч | че | /c/ | Ç ç | |
| Ш ш | ша | /ʃ/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Ş ş |
| Щ щ | ща | /ɕː/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Ş̂ ş̂ |
| Ъ ъ | кытаанах бэлиэ | /◌./ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | " |
| Ы ы | ы | /ɯ/ | I ı | |
| Ь ь | сымнатар бэлиэ | /◌ʲ/ | Rusçadan alınan sözcüklerde bu harf kullanılırken Yakut kökenli sözcüklerde дь ve нь harfleri kullanılır | ' |
| Э э | э | /e/ | E e | |
| Ю ю | ю | /ju/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Yu yu |
| Я я | я | /ja/ | yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur | Ya ya |
Ayrıca bakınız
- Yakutlar
- Dolganca
- Semyon Novgorodov – IPA'ya uyarlanmış ilk Yakut alfabesinin yaratıcısı.
Notlar
- ^ The Ablative suffix appears as -TAn following a consonant and -TTAn following a vowel. Clear examples of the former are ox 'arrow' → oxto 'from an/the arrow', oxtorton 'from (the) arrows'.
Kaynakça
- ^ 2010 Rusya nüfus sayımı 27 Ocak 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.,
- ^ Yuriy Vasiliev (Cargıstay) (1995). Türkçe—Sahaca (Yakutça) sözlük. Ankara: Atatürk kültür, dil ve tarih yürsek kurumu türk dil kurumu yayınları. s. 312. ISBN 975-16-0731-0.
- ^ Krueger, John R. (1962). Yakut Manual. Bloomington: Indiana U Press.
Sahaca karşılaştırmalı sözlükler
- Yuriy Vasiliev (Cargıstay) . Türkçe - Sahaca (Yakutça) Sözlük (Turkish- Sakha Dictionary). Ankara: Türk Dil Kurumu, 1995. Orijinal yumuşak plastik cildinde. Cildi çok az yorgun. 312 s. 13x19 ISBN /
Dış bağlantılar
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin Yakutça (sah) sürümü
Vikigezgin'de Sakha phrasebook ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.
Yakutça içerikler
- Sakha Open World - Орто Дойду -Orto Doydu 29 Aralık 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - İnternet üzerinde Yakutçayı tanıtmak için kurulmuş, haber, şiir, müzik, forum ve videolar içeren site (Yakutça)
- Kyym.ru 11 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Yakutistan haberler sitesi
- Sahaca - İngilizce Sözlük 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Mukayeseli Yakut Türkçesi ve Moğolca kelimeler9 Şubat 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Yakut texts with Russian translations26 Temmuz 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Kahramanlık şiirleri, peri masalları, efsane, atasözleri, vb.
- Sakhalyy suruk 27 Mart 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Saha Unicode fontları ve bilgisayar için klavye
- Sakhatyla.ru 27 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Çevrimiçi Saha Türkçesi-Rusça, Rusça-Saha Türkçesi sözlük
- Saha Türkçesi-İngilizce Sözlük 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Saha Alfabesi 12 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Saha Yeri ve Saha Türkçesi
Notlar: 1 İki farklı dilin karışımı ile oluşmuş melez diller. 2 Yazı dili olmayan diller. 3 Sınıflandırılması tartışmalı diller.