Sokullu Mehmed Paşa

Tarihî önemi ve başarıları

Sokollu Mehmed Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'nun en önemli devlet adamlarından biri olarak kabul edilmektedir. Sadrazamlığı döneminde fiilen imparatorluğun idaresini elinde tuttu ve usta bir siyasetçi olarak öne çıktı. 60 yıllık devlet hizmeti boyunca hiçbir görevinden alınmamış, daima bir üst göreve atanmıştır. Gelibolulu Mustafa Âlî, onu tanımlarken 'padişâh-ı manevî' ifadesini kullanmıştır. Ayrıca hem Müslüman hem de Hristiyan aile üyelerini Osmanlı İmparatorluğu'nda önemli görevlere getirdi. Bu kişiler arasında Sokullu Mustafa Paşa, Makarije Sokolović, Gazi Ferhad Paşa, Sokolluzâde Lala Mehmed Paşa ve Lala Mustafa Paşa bulunmaktaydı.

Askeri başarıları arasında Erdel ve Nahcıvan seferlerindeki komutanlığı öne çıkmaktadır. 1551 yılında Avusturya ile imzalanan barış antlaşmasının bozulması üzerine Erdel seferinin komutanlığına getirildi. 80.000 kişilik orduyla Erdel'e giren Paşa, önemli kaleleri ele geçirdi ancak Temeşvar Kuşatması'nda başarılı olamayarak geri çekildi. Temeşvar, 1552'de Kara Ahmet Paşa tarafından alınabildi. 1553'te Rumeli askerlerinin başında Anadolu'ya gönderilen Sokollu, Nahcıvan Seferi'nde büyük başarı gösterdi. Sefer dönüşünde üçüncü kez vezirliğe yükselerek kubbealtı vezirleri arasına katıldı. Sadrazamlığı sırasında Kanunî Sultan Süleyman'ın son seferi olan Zigetvar kalesi fethini, padişahın ölümünden sonra o idare etti. Süleyman'ın ölümünü, oğlu II. Selim gelene kadar askerden saklayarak tahta çıkışını sağladı.

Bu barışın ardından doğuya yönelerek Osmanlı egemenliğini Asya ve doğu denizlerinde güçlendirmeyi hedefledi. Portekiz'in Hint Okyanusu'ndaki artan etkinliğine karşı Kızıldeniz, Umman Denizi ve Basra Körfezi'ndeki Osmanlı gemi sayısını artırdı. Hindistan ve Endonezya ile iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Tunus'u Osmanlı himayesi altına alarak Kuzey Afrika'yı denetlemeyi amaçladı. Ancak Piyale Paşa ve Lala Mustafa Paşa gibi karşıtların etkisiyle Divan, 1570'te Kıbrıs'ın alınması kararını aldı. Sokollu, Venediklilere karşı böyle bir savaşın Avrupa'yı Osmanlı'ya karşı birleştireceği görüşündeydi. Lala Mustafa Paşa'nın 1571'de Kıbrıs'a çıkması ve ardından İnebahtı Deniz Muharebesi'nde Osmanlı donanmasının yenilmesi, Paşa'nın endişelerini haklı çıkardı.

Eserleri ve mirası

Sokollu Mehmed Paşa, çağının ötesinde mühendislik ve altyapı projeleriyle de tanınmaktadır. Don ve Volga ırmakları arasında bir kanal açarak Osmanlı donanmasına Hazar Denizi yolunu açmayı planladı. Bu proje için gerekli işgücü seferber edildi ancak hava şartları nedeniyle çalışmalar sürdürülemedi. Süveyş Kanalı'nı açma düşüncesiyle ön adım olarak Sudan zapt edildi fakat bu proje de sonuca ulaşamadı. İmparatorluğun hemen her yanına yayılmış beş külliyesi bulunmaktadır. Bu külliyelerden biri İstanbul'da, diğerleri ise Lüleburgaz, Havsa ve Payas'ta yer almaktadır.

Sokollu Mehmed Paşa'nın Eyüpsultan'da bulunan türbesi, Mimar Sinan'ın eseridir. Türbenin kitabesi, Paşa'nın II. Selim'e vezir-i azam olduğunu ve cennet mekânı bir makam inşa ettiğini anlatır. Kitabede, 'Bes makâm-ı latîf cây-ı şerîf' ve 'Türbe-i pâk-i dâr-i ehl-i cinân' ifadeleriyle tarih düşürülmüştür. Paşa, 11 Ekim 1579 tarihinde İstanbul'da vefat etmiş ve bu türbeye defnedilmiştir. Ölümünden bir gün önce mîrahoru Hasan Ağa'ya Osmanlı tarihinden Kosova muharebesini okutmuştu. Murad-ı Hüdâvendigâr'ın şehadeti anılırken, 'Allah bana da böyle bir şehâdet ihsan buyursun!' diyerek gözlerinden yaşlar süzdü. Sadrazamlığı sırasında Kıbrıs'ın fethi ve İnebahtı sonrası siyasetiyle de tarihe geçti. İnebahtı yenilgisi sonrası Venedik elçisine, 'Biz sizden Kıbrıs'ı alarak kolunuzu kestik, siz ise donanmamızı yenmekle yalnızca sakalımızı kestiniz; unutmayın ki, kol bir daha yerine gelmez, ama sakal eskisinden de gür çıkar.' dedi. Gerçekten de Venedikliler barış istemek zorunda kaldılar ve Osmanlı Donanması daha sonra Tunus'u İspanyollardan aldı.

Dönemi ve bağlam

III. Murad döneminde eski gücünü kaybeden Paşa, padişahın karşıtlarıyla iş birliği yapması nedeniyle baskı altında kaldı. Bu dönemde amcasının oğlu Budin Beylerbeyi Sokullu Mustafa Paşa, sudan bir nedenle idam edildi. Vezîr-i azâmlar, Dîvân-ı Hümâyûn'da görüşülmesine gerek olmayan meseleleri haftada birkaç kez topladıkları 'ikindi dîvânı'nda görüşürlerdi. Sokollu, 11 Ekim 1579 tarihinde Kabasakal tarafındaki sarayında bir ikindi divânında devlet erkânıyla devlet işlerini görüşürken suikasta uğradı. Ara sıra kendisinden sadaka isteyen meczup bir Boşnak, divâna geldi. Paşa ona para vermek isterken, katil kolunun arasına sakladığı hançerle Sokollu'yu memesi altından hançerleyerek ağır yaraladı. Katil hemen yakalanıp hapse götürüldü ancak konuşturulamadı ve ertesi gün vücudu dört parçaya ayrılarak atlarla süründürüldü.

Suikastın arkasında kimlerin olduğu konusunda çeşitli iddialar mevcuttur. Sokollu'yu öldüren kişinin, görünüşte tımarlarının azaltılmasından şikayetçi olan bir Boşnak olduğu iddia edilmiştir. Ancak bazı araştırmacılar, suikastta yıllar önce şeyhleri Hamza Bâli'nin idam edilmesinin intikamını almak isteyen Hamzavîlerin rolü olduğunu öne sürmektedir. Ayrıca sadrazamdan kurtulmak istediği düşünülen III. Murad'ın da suikastın arkasında olduğu iddiaları vardır. Paşa, bıçaklanmasından iki saat sonra aynı gün olan 11 Ekim 1579'da vefat etti. Hekiminin bütün çabalarına rağmen kurtarılamadı. Sadrazamlığı boyunca birçok askeri ve siyasal başarının elde edilmesinde birinci derecede rol almıştır.

Anısı

14 yıl 3 ay 17 gün süren görev süresi, onun devlet yönetimindeki istikrarını ve yetkinliğini göstermektedir. Üç oğlu olmuştur: Kurd Bey, Sokolluzâde Hasan Paşa ve Han İbrahim Paşa. Ailesi ve akrabaları, Osmanlı bürokrasisinde önemli yerler edinerek Paşa'nın mirasını sürdürdüler. Popüler kültürde de yer bulan Paşa, 2011-2014 yılları arasında yayınlanan Muhteşem Yüzyıl adlı dizide Yıldırım Fikret Urağ tarafından canlandırılmıştır. Eyüpsultan'daki türbesi, bugün de ziyaret edilen önemli bir tarihî mekan olarak varlığını sürdürmektedir.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Osmanlı Devleti (yaklaşık 1299 – 1922)
• Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.