Ağaç

Ağaç, botanik biliminin çoğu türünde dalları ve yaprakları destekleyen uzun bir sürgüne ya da gövdeye sahip çok yıllık bir bitkidir. Ağaç tanımı bazı durumlarda sadece ikincil büyüme gösteren odunsu bitkileri, kereste olarak kullanılabilen bitkileri ya da belirli bir yüksekliğin üzerindeki bitkileri kapsayacak şekilde daha dar olabilir. Daha geniş tanımlarda ise uzun palmiyeler, eğrelti otları, muz ağaçları ve bambular da birer ağaç olarak değerlendirilir. Ağaçlar taksonomik bir grup değildir ancak güneş ışığı için rekabet etmek adına diğer bitkilerden daha yükseğe çıkmanın bir yolu olarak birbirinden bağımsız biçimde evrimleşip gövde ve dalları olan çeşitli bitki türlerini içermektedir. Ağaçlar uzun ömürlü olma eğiliminde olup bazıları birkaç bin yıl yaşar. Ağaçlar 370 milyon yıldır dünya üzerindeki varlığını sürdürmektedir. Dünyada üç trilyon kadar olgunluğa erişmiş ağacın olduğu tahmin edilmektedir.

Aynı zamanda ağaçlar uçurum kenarı gibi yerlere dikildikleri konuma bağlı olarak heyelan, toprak kayması, sel gibi doğal afetlerin önlenmesinde önemli rol oynar.

'Ağaç' terimi genel bir deyiş olarak kullanılıyor olsa da ağaçla ilgili ne botanik biliminde ne de ortak dilde evrensel olarak kabul görmüş kesin bir tanım bulunmamaktadır. En geniş anlamıyla ağaç, fotosentetik yapraklarını veya dallarını yerden belirli bir mesafe üzerinde destekleyen, genel olarak uzun bir sürgüne ya da gövdeye sahip olan bitkidir. Genellikle yüksekliklerinin uzun olmasıyla tanımlanır. 0,5 ila 5 m arasındaki bitkiler çalı olarak adlandırıldığından, ağaçların minimum yüksekliği sadece kabaca tanımlanmaktadır. Papaya ve muz ağacı gibi büyük otsu bitkiler bu geniş anlam dahilinde birer ağaç olarak kabul edilir.

Bir ağacın gövdesinden enine bir kesit alındığında, çeşitli yapısal katmanlar gözlemlenir. Gövdenin en dışında kabuk bulunur. Bu yapı, ağacın dış koruyucu tabakasıdır ve ağacı fiziksel zararlar ile hastalıklardan korur. Kabuk tabakasının hemen altında, yıllık halkaları oluşturan hücre tabakaları yer alır. Bu halkalar, ağacın yıllık büyüme süreçlerini yansıtır. En içte ise, ağacın merkezi olan öz kısmı bulunur.

Bir ağacın gerçekten canlı olan biricik kısmı, kabuğun altında odunun yüzeyindeki ince bir hücre tabakasıdır. Bu katman doku tabakası (kambiyum, soymuk) olarak adlandırılır. Aynı zamanda bu tabaka ağacı geliştiren ve büyümesini sağlayan tabakadır. Genç bir ağaca çivi çakıldığında veya ağaç bir dal verdiğinde, çivinin ve dalın yerden yüksekliği hiç değişmez.

Ağaçların boyları ve yükseklikleri değişiklik gösterir. Boyları 3 metreden 140 metreye kadar, yaşları 30-40 yıldan 5000 yıla kadar olan ağaçlara rastlanmaktadır. Dünyanın en yaşlı ve yüksek ağaçlarından olan ve ABD'de Sierra Nevada Dağlarında bulunan sekoyalar (Sequoia) 110 m yüksekliğe ve 7 m çapa erişebilir. Bunların yaşları da 4000 yılı bulmaktadır. Avustralya'da yüksek boylu ormanlar meydana getiren okaliptüs ağaçları da 100 metreyi bulmaktadır. Ağaçların yaşı farklılık göstermektedir. Yaşı doğrulanmış ve canlı en yaşlı ağaç 4857 yıllık Metuşelah ağacıdır.

Yaprak, bitkinin gaz alışverişi ve terleme gibi önemli fizyolojik olayların gerçekleştiği organlardan biridir. Yaprak yüzeyindeki kütikula, su kaybının azaltılmasına yardımcı olan koruyucu bir tabakadır.

Yapraklarda bulunan stomalar, yaprağın içindeki hava boşlukları ile atmosfer arasındaki gaz alışverişini düzenleyen gözeneklerdir. Karbondioksit, oksijen ve su buharı stomalar aracılığıyla difüzyon yoluyla hareket eder; stomaların açılıp kapanması ise gaz alışverişi ile terleme arasındaki dengenin düzenlenmesine yardımcı olur.

Gövde ve dalların dış kısmındaki kabuk dokuları da bitkinin iç dokularını dış etkenlerden korur ve su kaybının sınırlandırılmasına katkıda bulunur.

Bitkinin kökleri tarafından alınan su, ksilem boruları aracılığıyla gövdeden yapraklara taşınır. Yapraklardan gerçekleşen terleme, bitki içindeki su hareketinin devam etmesinde önemli rol oynar. Bu su taşınımı, bitkinin yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan süreçlerden biridir.

Bitkiler, kökleriyle aldıkları suyu ksilem dokusu aracılığıyla gövde ve yapraklara taşır. Bu taşınımda en önemli etken terlemedir (transpirasyon). Yapraklardan suyun buharlaşması, ksilemde suyun yukarı doğru çekilmesini sağlayan bir gerilim oluşturur. Su moleküllerinin birbirine olan kohezyonu sayesinde bu gerilim, ksilemdeki sürekli su sütunu boyunca iletilir. Suyun ksilem çeperlerine tutunması (adezyon) da su sütununun sürekliliğine katkıda bulunur.

Kök basıncı ve kılcallık su hareketine katkıda bulunabilse de, özellikle yüksek ağaçlarda suyun uzun mesafeli taşınmasını tek başlarına açıklamaz. Bu nedenle suyun köklerden yapraklara taşınmasında temel mekanizma, terlemenin oluşturduğu gerilim ile suyun kohezyonudur.

Terlemenin büyük bölümü yapraklardaki stoma adı verilen gözeneklerden gerçekleşir. Böylece yapraklarda başlayan su kaybı, köklerden yapraklara doğru devam eden su hareketinin temel itici gücünü oluşturur.

Toprağa düşen tohumdan en önce fide meydana gelir. Fide bir yıl sonra fidan hâlini alır. Hücrelerinin çoğalmasıyla dal ve yapraklar, gövde ve kök olarak üç parçadan ibaret bir ağacın küçük bir modeli olur. Her yıl ağacın dallarında ve köklerinde yeni sürgünler çıkarken, gövdede de bir tane yıllık halka meydana gelir. Bu halkalar, ağacın enine büyüyerek yaptığı odun tabakasıdır. Yağışı bol yıllarda, geniş bir halka; kurak geçen yıllarda ise, ince ve küçük bir halka meydana gelir. Bu sayede ağaç türlerinin yaşı, halka sayısı sayılarak hesaplanabilmektedir.

Ağaçlar günlük hayatta çeşitli alanlarda yaygın olarak kullanılırlar. Kâğıt yapımından mobilya yapımına, meyvelerinin besin olarak kullanımından süs ağaçlarına ve keresteye kadar, sayısız kullanım alanı vardır. Ormanlar ise, bir memleketin iklimini ve ekonomisini etkileyecek kadar önemlidir.

• Orman Genel Müdürlüğü
• TEMA

• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı- Ağaçlandırma ve Erozyon kontrolü Seferberliği

Vikisözlük'te Kategori:Ağaç ile ilgili tanım bulabilirsiniz.