| Kayısı | ||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Kayısı ve kesiti | ||||||||||||||||
Biyolojik sınıflandırma  | ||||||||||||||||
| ||||||||||||||||
| Tip tür | ||||||||||||||||
| Prunus armeniaca L. | ||||||||||||||||
| Türler | ||||||||||||||||
| Metne bakınız. |
Kayısı, birkaç farklı Prunus türünün meyvesi veya bu meyveyi veren ağacın adıdır. Genellikle kayısı denildiğinde Prunus armeniaca türü kastedilir; ancak Prunus cinsinin Armeniaca bölümünde yer alan diğer türlerin meyveleri de kayısı olarak adlandırılır. 2023 yılında dünya genelinde 3,7 milyon ton kayısı üretilmiş olup, toplam üretimin %20'sini gerçekleştiren Türkiye dünyanın en büyük kayısı üreticisi olmuştur.
Etimoloji
Kayısı kelimesi, kökeni Arapça ḳys kökünden gelen ve "zerdalinin iyi ve iri cinsi" manasındaki قَيْسِي (ḳaysī) sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça “kıyaslama, ölçme” anlamındaki قيس (ḳays) sözcüğünden +ī ekiyle türetilmiştir. Türkçede ilk olarak 1360'a tarihlenen Dânişmendnâme eserinde bahsi geçmektedir.
Zerdali, Türkiye'nin bazı bölgelerinde genel olarak kayısı anlamında kullanılabilmekle birlikte, kayısının Akdeniz'de yetişen daha küçük meyveli kültivarlarına atıfta da bulunabilir. Tarihi açıdan zerdali kayısıyı belirtmek için kullanılmasına rağmen günümüzde bu anlamlara evrilmiştir. Zerdali kelimesinin kökeni Farsça "kayısı” manasındaki زرد الو (zardālū) sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük motamot çevrildiği takdirde "sarı erik" anlamına gelir ve Farsça "sarı" manasındaki زرد (zard) ve erik cinsi meyvelerin genel adı olarak kullanılan آلو (ālū) sözcüklerinin bileşiğidir. Türkçede ilk kullanımı 1400'lerin öncesinde görülmektedir.
Meyve Klasik Dönem'de Yunan kaynaklarında Ermenistan ile ilişkili isimler (Ἀρμενιακὰ) ile bilinmekteydi. Bitkinin isminin bir bilimsel kaynakta Ermenistan ile özdeşleştirilmesi ilk olarak İsviçreli botanist Gaspard Bauhin'in 1623'te yazılmış Pinax Theatri Botanici türe "Ermenistan elması" anlamına gelen Mala armeniaca denmesiyle kaydedilmiştir. Bu kalıp Gaius Plinius Secundus'a atfedilse de bu savı destekleyen bir kaynak yoktur. Linnaeus Bauhin'in ismini 1753'te yayımladığı Species Plantarum eserinde kullanmasıyla Prunus armeniaca Linnaeus sistemine girmiştir.
Latincede "zamanından önce olgunlaşan" anlamına gelen ve kayısının şeftaliden önce olgunlaşmasına atıfta bulunan (persica) praecocia söz öbeğiyle bilinen kayısı, daha sonra Grekçeye πραικόκιον (praikókion) olarak alıntılanmıştır. Bu dilden Süryaniceye ܒܪܩܘܩܐ (bārqoqa), Süryaniceden Arapçaya البرقوق (al-barqūq) olarak geçmiştir. Avrupa'da konuşulan pek çok dilde kayısı için kullanılan kelimelerin kökeni Arapça al-barqūq/barquq kelimelerine dayanır. Bu örnekler arasından İspanyolca (albaricoque), İtalyanca (albicocca) İngilizce (apricot) Fransızca (abricot), Katalanca (albercoc), Almanca (Aprikose), Baskça (arbeletxeko), Rusça, Adıgece ve Tatarca (абрико́с) yer alır.
Kaynakça
- ^ Shi, Shuo; Li, Jinlu; Sun, Jiahui; Yu, Jing; Zhou, Shiliang (2013). "Phylogeny and classification of Prunus sensu lato (Rosaceae)"
. Journal of Integrative Plant Biology. 55 (11). ss. 1069-1079. Bibcode:2013JIPB...55.1069S. doi:10.1111/jipb.12095. PMID 23945216. 28 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Şubat 2021.
- ^ "Apricot production in 2023, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)". UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT). 2025. 26 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2025.
- ^ "kayısı". Nişanyan Sözlük. 17 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2023.
- ^ TDK Güncel Sözlük "zerdali" maddesi
- ^ "zerdali". Nişanyan Sözlük. 14 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2023.
- ^ Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum 1:474.
Dış bağlantılar
Wikimedia Commons'ta kayısı ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
 | Meyveler ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |